Kısaca
Karayoluyla tehlikeli madde taşımacılığında yer alan işletmeler önce Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi (TMFB) alır; çoğu faaliyet için eşik, son takvim yılında 20 tondur. TMFB sahibi işletmeler, yalnızca taşımacı (taşıt kapasitesi 50 tonun altında) veya yalnızca alıcı olanlar gibi istisnalar dışında, her TMFB için ayda en az 18 saat tehlikeli madde güvenlik danışmanlığı hizmeti almak zorundadır. TMGD, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı mevzuatına bağlıdır ve iş güvenliği uzmanının yerine geçmez.
TMGD zorunluluğu hangi mevzuattan doğar?
Boya, solvent, yakıt, gaz tüpü, asit veya baz gibi ürünleri karayoluyla gönderen ya da teslim alan işletmeler, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının yanında bir ikinci mevzuatla da karşılaşır: ADR taşımacılık kuralları. Türkiye’nin taraf olduğu ADR anlaşması, ulusal düzeyde Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın iki yönetmeliğiyle uygulanır:
- Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik (RG 18.06.2022, sayı 31870). Son olarak 06.02.2025 ve 17.10.2026 tarihli değişikliklerle güncellendi.
- Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Hizmetleri Hakkında Yönetmelik (RG 18.06.2022, sayı 31870).
TMGD zorunluluğu bu iki yönetmelikten doğar. Konu, 6331 sayılı İSG Kanunu’nun ve İSG-KATİP’in alanı dışındadır; bu yüzden OSGB’nizin iş güvenliği uzmanı, kendisinde ayrıca TMGD sertifikası yoksa bu görevi üstlenemez. Yine de iki alan sahada iç içedir: yükleme rampasında, depoda ve tank dolum noktasında aynı riskler iki farklı mevzuatın konusudur.
Önce TMFB: faaliyet belgesi kimlere gerekir?
TMGD yükümlülüğü, Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi (TMFB) yükümlülüğüne bağlıdır. Karayolu yönetmeliğinin 7. maddesine göre TMFB alması gereken işletmeler şunlardır:
| İşletmenin rolü | TMFB eşiği | Dayanak |
|---|---|---|
| Taşımacı, tank konteyner veya portatif tank işletmecisi | Miktar şartı yok | md. 7/1-a |
| Tehlikeli madde alıcısı | Son takvim yılında 20 ton ve üzeri alım | md. 7/1-b |
| Tehlikeli madde gönderen | Son takvim yılında 20 ton ve üzeri gönderim | md. 7/1-c |
| Alım veya gönderim yapmadan paketleyen, yükleyen, dolduran veya boşaltan | İlgili faaliyette son takvim yılında 20 ton ve üzeri işlem | md. 7/1-ç |
| Sınıf 1 (1.4S hariç) ve belirli Sınıf 7 maddelerle iştigal eden | Miktar şartı yok | md. 7/1-d |
| Sınıf 6.2 ile iştigal eden ve yönetmeliğin Ek-4’ünde sayılan işletmeler | Faaliyet konusuna göre | md. 7/1-e |
Bu tabloyu okurken üç ayrıntıya dikkat edin:
- Muafiyetli taşımalar sayılmaz: Alıcı ve boşaltan için miktar hesabında ADR Bölüm 3.3, 3.4 ve 3.5 muafiyetleri kapsamındaki faaliyetler dikkate alınmaz (md. 7/2).
- Her adres ayrı belge: Aynı ticari unvan altındaki şube, fabrika, depo, şantiye ve atölyelerin her biri için ayrı TMFB alınır (md. 7/4).
- Yıl içinde eşiği aşmak: Faaliyete geçtiği yıl dolmadan 20 tonu aşan işletme de faaliyetine uygun TMFB almak zorundadır (md. 7/5).
TMFB alan herkes TMGD almak zorunda mı?
Hayır. Karayolu yönetmeliğinin 8. maddesi, TMFB sahibi işletmelerden üç grubu tehlikeli madde güvenlik danışmanı hizmeti alma zorunluluğu dışında bırakır:
- Yalnızca “Taşımacı” faaliyet konulu TMFB’si olan ve taşıma yetki belgesine kayıtlı taşıtlarının toplam asgari kapasitesi 50 tonun altında olan işletmeler,
- Yalnızca “Alıcı” ve/veya “Tank konteyner/portatif tank işletmecisi” faaliyet konulu TMFB’si olan işletmeler,
- Bu iki grubun faaliyet konularının birleşimine sahip olan işletmeler.
Bunların dışındaki TMFB sahipleri TMGD hizmeti almak zorundadır ve şu süre kurallarına uyar:
- İlk kez TMFB alan işletme, belgeyi aldığı tarihten itibaren 30 gün içinde TMGD hizmeti almaya başlar (md. 8/4).
- Hizmet, her bir TMFB için ayda en az 18 saat olarak alınır (md. 8/7).
- TMGD ataması işletme, TMGD veya danışmanlık kuruluşu tarafından sonlandırılırsa 15 gün, Bakanlıkça sonlandırılırsa 30 gün içinde yeniden atama yapılır (md. 8/6).
- Hizmet, TMGD’nin işletmede tam veya kısmi süreli istihdamıyla ya da yetkili bir danışmanlık kuruluşundan (TMGDK) alınır; atama e-Devlet üzerinden yapılır ve işletme yetkilisince onaylanmadıkça hizmet alınmış sayılmaz (TMGD Hizmetleri Yön. md. 5, 7).
TMGD zorunluluğu olmayan TMFB sahipleri de boş kalmaz: tehlikeli maddelerin taşımacılığında görevlendirdikleri personelin göreve başlamadan önce ve her iki yılda bir ADR Bölüm 1.3 kapsamındaki eğitimleri almasını sağlar ve eğitim kayıtlarını tutar (md. 7/9, 2025 değişikliği).
TMGD görevleri: işletmede ne yapar?
TMGD, ADR 1.8.3’te ve ulusal mevzuatta sayılan görevleri yerine getirir ve bu görevlerinde bağımsızdır; işletme tarafından etki altında bırakılamaz (TMGD Hizmetleri Yön. md. 8). Karayolu yönetmeliğinin 27. maddesi, TMGD hizmeti alan işletmenin danışmanla birlikte yerine getireceği başlıca TMGD görevlerini sayar:
- ADR’ye uygun hazırlanmış kaza raporlarının kaza tarihinden itibaren 30 gün içinde e-Devlet üzerinden Bakanlığa bildirilmesi
- Taşımacılık süreçlerinde görevlendirilecek personele göreve başlamadan önce ve her iki yılda bir ADR Bölüm 1.3 eğitimlerinin verilmesi ve kayıtlarının tutulması
- ADR 1.10.3.2’ye göre güvenlik planının hazırlanması
- Tehlikeli madde faaliyetlerine ilişkin yıllık faaliyet raporunun hazırlanıp takip eden yılın ilk dört ayı içinde e-Devlet üzerinden bildirilmesi
- Taşıtta bulunması gereken doküman ve emniyet teçhizatı için talimatların oluşturulması
- Faaliyet konularına ilişkin yazılı prosedür, plan, talimat ve kontrol formlarının hazırlanıp güncel tutulması
TMGD, işletmeye ayda en az bir kez çalışma ziyareti yapar; ziyaret bir sonraki ayın on beşine kadar e-Devlet üzerinden onaylanarak Bakanlığa bildirilir (md. 27/3). TMGD’nin e-Devlet üzerinden raporladığı tespit ve tavsiyeler işletmeye tebliğ edilmiş sayılır (TMGD Hizmetleri Yön. md. 8/3); bu yüzden raporları okuyup takip etmek işletmenin sorumluluğundadır.
TMGD ile İSG hizmeti arasındaki fark
İki hizmet de “danışmanlık” gibi görünse de dayanağı, kapsamı ve kayıt sistemi farklıdır:
| Konu | Tehlikeli madde güvenlik danışmanı | İş güvenliği uzmanı |
|---|---|---|
| Bağlı olduğu bakanlık | Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı | Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı |
| Dayanak | ADR ve karayolu ile TMGD yönetmelikleri | 6331 sayılı Kanun ve İGU Yönetmeliği |
| Odak | Tehlikeli maddenin paketlenmesi, yüklenmesi, taşınması, boşaltılması | Çalışanın sağlık ve güvenliği; işyerindeki tüm riskler |
| Belge | Bakanlıkça verilen TMGD sertifikası | A, B veya C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesi |
| Hizmet süresi | Her TMFB için ayda en az 18 saat | Çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre dakika hesabı |
| Kayıt sistemi | e-Devlet üzerinden Bakanlık sistemi | İSG-KATİP |
| Tipik çıktılar | Güvenlik planı, yıllık faaliyet raporu, kaza raporu | Risk değerlendirmesi, acil durum planı, eğitim ve onaylı defter |
Bir kişi her iki belgeye de sahip olabilir; ancak iki görevin süre ve kayıt yükümlülükleri ayrı ayrı yerine getirilir. Biri diğerinin yerine sayılmaz.
Depo ve lojistikte TMGD ile İSG nasıl birlikte çalışır?
Tehlikeli madde gönderen bir işletmenin deposunda aynı palet, iki farklı mevzuatın gözünden geçer. TMGD, ambalajın, etiketin ve taşıma evrakının ADR’ye uygunluğunu, yükün araçta doğru sabitlenmesini kontrol eder. İş güvenliği uzmanı ise aynı işi yapan çalışanın forklift trafiğine, elle taşıma yüküne, kimyasal maruziyetine ve olası bir dökülmede ne yapacağına bakar.
Bu iki bakış, şu konularda birbirini besler:
- Risk değerlendirmesi: Yükleme ve boşaltma alanları, dolum noktaları ve geçici bekleme alanları risk değerlendirmesinde ayrı satır olmalıdır. Güvenlik bilgi formlarının taşıma bilgileri bölümü iki hizmet için de ortak kaynaktır; okuma rehberi için güvenlik bilgi formu yazımıza bakın.
- Acil durum planı: Dökülme ve sızıntı senaryoları, TMGD’nin güvenlik planı ile işyerinin acil durum planında tutarlı olmalıdır. Müdahale adımları için kimyasal sızıntı müdahalesi yazımızı inceleyebilirsiniz.
- Forklift ve rampa: Tehlikeli madde paletlerinin taşındığı alanlarda yaya-forklift ayrımı ayrıca önem kazanır; depoda forklift ve yaya trafik planı bu düzen için bir başlangıç noktasıdır.
- Eğitim: ADR Bölüm 1.3 eğitimleri ile İSG temel eğitimleri ayrı belgelendirilir; aynı gün verilebilir ama biri diğerinin yerine geçmez.
Bursa ve çevre illerdeki sanayi tesisleri ile lojistik depolarında bu ortak alanı birlikte planlamak, denetimlerde iki ayrı bakanlığın sorularına tutarlı cevap vermeyi kolaylaştırır. SİSTEMER, TMGD hizmeti vermez; iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde işletmenizin TMGD’siyle koordinasyon içinde risk değerlendirmesini ve acil durum planını hazırlarız. Depolama ve lojistiğe özgü riskler için lojistik ve depo sektörü sayfamıza, İSG yükümlülüklerinizi hesaplamak için İSG yükümlülük hesaplama aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Yılda 20 tondan az tehlikeli madde gönderen işletme TMGD almak zorunda mı?
Gönderen faaliyeti için TMFB eşiği son takvim yılında 20 tondur; bu eşiğin altında kalan işletme, Sınıf 1, Sınıf 7 veya Sınıf 6.2 gibi miktardan bağımsız haller dışında TMFB almaz ve dolayısıyla TMGD yükümlülüğüne girmez. Yine de gönderen olarak yönetmeliğin dördüncü bölümündeki yükümlülüklere uymak zorundadır (md. 7/8). Eşiğe yakınsanız durumunuzu faaliyet tespit raporuyla netleştirin.
Yalnızca tehlikeli madde satın alan fabrika TMGD almalı mı?
Son takvim yılında 20 ton ve üzeri alım yapan işletme TMFB alır. Yalnızca “Alıcı” faaliyet konulu TMFB’si olan işletmeler TMGD hizmeti alma zorunluluğu dışındadır; ancak boşaltma, dolum veya gönderim gibi başka faaliyet konuları varsa durum değişir.
İş güvenliği uzmanımız TMGD görevini de yapabilir mi?
Ancak Bakanlıkça verilmiş geçerli bir TMGD sertifikası varsa ve TMGD mevzuatındaki istihdam, atama ve süre şartları ayrıca sağlanırsa. İki görev farklı mevzuata bağlıdır; biri diğerinin yerine sayılmaz.
TMGD ayda kaç saat hizmet verir?
Hizmet alma zorunluluğu olan işletmeler her bir TMFB için ayda en az 18 saat hizmet alır ve TMGD işletmeyi ayda en az bir kez ziyaret eder.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.