Kısaca
Güvenlik bilgi formu (GBF), zararlı olarak sınıflandırılan madde ve karışımlarla birlikte tedarikçinin vermek zorunda olduğu, Türkçe ve 16 başlıklı belgedir. Risk değerlendirmesi için 2, 3, 8, 9, 10 ve 11. bölümler; KKD için 8. bölüm; ilkyardım ve acil durum için 4, 5 ve 6. bölümler; depolama için 7 ve 10. bölümler kullanılır. İşveren, GBF’deki bilgileri çalışanlarına ulaştırmakla yükümlüdür.
Güvenlik bilgi formu (GBF) nedir, zorunlu mu?
Kısaca GBF nedir? Güvenlik bilgi formu, bir kimyasalın tehlikelerini ve güvenli kullanım koşullarını anlatan, tedarik zinciri boyunca ürünle birlikte ilerleyen belgedir. Uluslararası literatürde SDS, eski adıyla MSDS olarak geçer. Türkiye’de dayanağı, 23 Haziran 2017 tarihli Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDİK) md. 27 ve Ek-2’dir.
“Güvenlik bilgi formu zorunlu mu?” sorusunun cevabı KKDİK’te şöyledir:
- Zorunlu verilir (md. 27/1): Madde veya karışım, sınıflandırma ve etiketleme mevzuatına göre zararlı olarak sınıflandırılıyorsa ya da kalıcı, biyobirikimli ve toksik nitelikteyse tedarikçi GBF’yi alıcıya verir.
- İstek üzerine verilir (md. 27/3): Zararlı sınıflandırılmayan bir karışım, örneğin mesleki maruz kalma sınır değeri olan bir madde içeriyorsa tedarikçi talep edildiğinde GBF verir.
- Hazırlayan: GBF, Ek-2’ye uygun olarak ve Ek-18’e göre belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanı tarafından hazırlanır.
- Dil ve tarih: GBF Türkçe temin edilir ve tarih taşır (md. 27/5–6).
- Güncelleme: Güncellenen GBF, önceki 12 ay içinde ürünü almış bütün alıcılara ücretsiz iletilir (md. 27/10).
İşyeri tarafında iki yükümlülük vardır. KKDİK md. 31’e göre işveren, çalışanlara kullandıkları veya maruz kalabilecekleri maddelerle ilgili GBF bilgilerini sağlar. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 6’ya göre de risk değerlendirmesinde, KKDİK’e uygun hazırlanmış ve tedarikçiden sağlanmış Türkçe GBF özellikle dikkate alınır. Bu yönetmeliğin genel çerçevesini kimyasal maddelerle çalışmada İSG yazımızda anlattık.
MSDS bölümleri: 16 başlık ve işyerinde kullanımı
KKDİK md. 27/6, GBF’de bulunması gereken başlıkları sayar. Her bölümün İSG’de neye yaradığını aşağıdaki tabloda özetledik:
| No | Bölüm | İşyerinde ne için kullanılır? |
|---|---|---|
| 1 | Maddenin/karışımın ve şirketin tanımı | Ürünün doğru ürün olduğunu, tedarikçiyi ve acil telefonu teyit etmek |
| 2 | Zararların tanımı | Sınıflandırma, piktogram, H ve P ifadeleri: risk değerlendirmesinin başlangıcı |
| 3 | Bileşimi/içindekiler | Tehlikeli bileşenler, CAS numaraları ve oranları |
| 4 | İlkyardım önlemleri | Göz, cilt, solunum ve yutma durumunda yapılacaklar |
| 5 | Yangınla mücadele önlemleri | Uygun ve uygun olmayan söndürücü, yanma ürünleri |
| 6 | Kaza sonucu yayılmaya karşı önlemler | Dökülme ve sızıntıda müdahale, KKD, temizlik |
| 7 | Elleçleme ve depolama | Güvenli kullanım, depolama koşulları, uyumsuzluklar |
| 8 | Maruz kalma kontrolleri/kişisel korunma | Sınır değerler, havalandırma, KKD özellikleri |
| 9 | Fiziksel ve kimyasal özellikler | Parlama noktası, buhar basıncı, fiziksel hâl |
| 10 | Kararlılık ve tepkime | Kaçınılacak koşullar, uyumsuz maddeler, tehlikeli bozunma ürünleri |
| 11 | Toksikolojik bilgiler | Akut ve uzun süreli sağlık etkileri |
| 12 | Ekolojik bilgiler | Çevreye etkiler |
| 13 | Bertaraf etme bilgileri | Atık ve boş ambalajın yönetimi |
| 14 | Taşımacılık bilgisi | UN numarası, taşımacılık sınıfı, ambalaj grubu |
| 15 | Mevzuat bilgisi | Ürüne uygulanan özel düzenlemeler |
| 16 | Diğer bilgiler | Revizyon bilgisi, kısaltmalar, ifadelerin tam metni |
Formun tamamını okumak elbette en doğrusudur; ama sahada zaman sınırlıysa aşağıdaki sıra, en çok işe yarayan bilgiye en kısa yoldan götürür.
SDS nasıl okunur? Risk değerlendirmesi için 2, 3, 9, 10 ve 11. bölümler
Bölüm 2 ile başlayın. Piktogramlar ve H ifadeleri (zararlılık ifadeleri) ürünün ne tür bir tehlike taşıdığını söyler: yanıcı mı, aşındırıcı mı, solunum yoluyla hassasiyet yapıyor mu, kanserojen mi? P ifadeleri ise önlem cümleleridir. Bu bölüm, risk değerlendirmesindeki “tehlike” sütununun doğrudan kaynağıdır.
Bölüm 3, karışımın içindeki tehlikeli bileşenleri ve CAS numaralarını verir. Aynı tehlikeli bileşen birden fazla üründe varsa toplam maruziyet büyüyebilir; ayrıca sınır değeri olan bir bileşen, ortam ölçümü ihtiyacını gösterir. Ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçlarını risk değerlendirmesine işleriz.
Bölüm 9 ve 10 yangın ve patlama tarafını tamamlar. Düşük parlama noktası ve yüksek buhar basıncı, ürünün oda sıcaklığında bile yanıcı buhar oluşturabileceğini gösterir. Bölüm 10’daki uyumsuz maddeler listesi ise hangi kimyasalların yan yana konmaması gerektiğini söyler.
Bölüm 11, sağlık gözetimi için hekimin bakacağı yerdir: tahriş, hassasiyet, organ toksisitesi ve uzun süreli etkiler burada yer alır. İşyeri hekimi bu bilgiye göre tetkik ihtiyacını belirler.
KKD seçimi için 8. bölüm
Bölüm 8, GBF’nin işyeri açısından en değerli bölümüdür. Burada üç tür bilgi aranır:
- Sınır değerler: Ürünün bileşenleri için mesleki maruziyet sınır değerleri. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’nin eklerindeki değerlerle birlikte değerlendirilir.
- Mühendislik kontrolleri: Lokal emiş, genel havalandırma, kapalı sistem gibi öneriler. KKD’den önce bunlar uygulanır.
- Kişisel korunma: Eldiven malzemesi ve mümkünse kalınlığı ile kullanım süresi; göz ve yüz koruma tipi; solunum koruyucu ve filtre tipi; koruyucu giysi.
“Uygun eldiven kullanın” gibi genel bir ifade varsa yetinmeyin; tedarikçiden malzeme bilgisini isteyin. Bu bilgiyi göreve göre bir KKD matrisine nasıl dönüştüreceğinizi KKD seçimi yazımızda anlattık.
İlkyardım, yangın ve dökülme için 4, 5 ve 6. bölümler
Bu üç bölüm, acil durum planınızın kimyasal ayağını oluşturur:
- Bölüm 4: Göze sıçramada ne kadar süre yıkanacağı, cilde temasta yapılacaklar, solunumda ve yutmada ilk adımlar. İlkyardımcılarınız bu bölümü kullandığınız kimyasallar için önceden okumuş olmalıdır.
- Bölüm 5: Uygun söndürme maddesi ve uygun olmayan söndürme maddesi. Örneğin suyla tepkimeye giren bir madde için suyla müdahale tehlikeyi büyütür; bu bilgi söndürme ekibinin eğitimine girmelidir.
- Bölüm 6: Dökülmede alanın nasıl kapatılacağı, hangi KKD ile müdahale edileceği ve hangi emici malzemenin kullanılacağı. Dökülme kitinin içeriği bu bölüme göre hazırlanır.
Planın genel yapısı için acil durum planı rehberimize bakabilirsiniz.
Depolama için 7 ve 10. bölümler
Bölüm 7, depolama koşullarını (sıcaklık, havalandırma, kabın kapalı tutulması, ısı kaynaklarından uzaklık) ve uyumsuzlukları verir; Bölüm 10 ile birlikte okunduğunda raf düzeninizi belirler. Asitlerle bazları, oksitleyicilerle yanıcıları aynı rafa koymamak gibi kararlar buradan çıkar. Depo girişine konacak uyarı işaretlerini de bu bilgilere göre seçin; işaretlerin kuralları için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakın. Bölüm 14’teki taşımacılık bilgisi ise kimyasalı tesis dışına sevk ediyorsanız önem kazanır.
KKDİK md. 32, imalatçı, ithalatçı, alt kullanıcı ve dağıtıcının görevleri için gerekli bilgileri, maddeyi en son kullandığı tarihten sonra en az 10 yıl erişime hazır tutmasını ister; kimyasalı endüstriyel veya mesleki faaliyetinde kullanan bir işyeri KKDİK’e göre alt kullanıcıdır. Bu yüzden kullanımdan kalkan ürünlerin GBF’lerini de arşivden atmayın. GBF güncelleme tarihlerini risk değerlendirmesi ve ölçüm tarihlerinizle birlikte İSG takviminde izleyebilirsiniz.
Risk değerlendirmesi hizmetimizde işyerinizdeki kimyasalların GBF’lerini tek tek inceler, tehlikeleri, KKD’yi ve acil durum önlemlerini dokümana işleriz. Kimya, boya ve plastik işleyen işletmeler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
GBF ile MSDS aynı şey mi?
Evet, aynı belgeyi anlatır. Türkiye’de mevzuattaki adı güvenlik bilgi formudur; uluslararası literatürde SDS, eski kullanımda MSDS olarak geçer. Türkiye’de geçerli olan, KKDİK Ek-2’ye uygun hazırlanmış Türkçe formdur.
Tedarikçi GBF vermezse ne yapmalıyım?
Zararlı olarak sınıflandırılan bir ürün için tedarikçi GBF vermek zorundadır. Formu yazılı olarak isteyin; gelene kadar ürünün risklerini değerlendiremeyeceğiniz için kullanıma almamanız en güvenli yoldur.
GBF’ler nerede tutulmalı?
Kimyasalın kullanıldığı bölümde, çalışanların kolayca ulaşabileceği bir yerde ve ayrıca İSG dosyasında. İşveren, GBF bilgilerini çalışanlara sağlamakla yükümlüdür; yalnızca satın alma biriminin bilgisayarında duran form bu amacı karşılamaz.
Güvenlik bilgi formu ne sıklıkla güncellenir?
KKDİK sabit bir süre vermez; risk yönetimi önlemlerini etkileyen yeni bilgi, izin veya kısıtlama gibi durumlarda tedarikçi formu günceller ve önceki 12 ayın alıcılarına iletir. Elinizdeki formun tarihini periyodik olarak tedarikçiyle teyit edin.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.