Kısaca
Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği’ne göre her işaret türünün sabit bir şekli ve rengi vardır: yasaklayıcı işaret kırmızı çerçeveli daire, uyarı işareti sarı üçgen, zorunluluk işareti mavi daire, acil çıkış ve ilkyardım işareti yeşil, yangınla mücadele işareti kırmızı dikdörtgendir. İşaretler risk değerlendirmesine göre seçilir, görüş seviyesinde ve iyi aydınlatılmış yerlere asılır ve anlamları çalışanlara eğitimle anlatılır.
İş güvenliği işaretleri ne zaman kullanılır?
İş güvenliği işaretleri, çalışana bir tehlikeyi, bir yasağı ya da yapması gereken bir davranışı tek bakışta anlatan araçlardır. Ancak işaret, önlemin kendisi değildir. Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği md. 5’e göre işveren, risk değerlendirmesi sonucunda risklerin ortadan kaldırılamadığı ya da toplu korunma ve iş organizasyonuyla yeterince azaltılamadığı yerlerde işaret kullanır. Yani koruyucusu sökülmüş bir makinenin yanına “Dikkat” levhası asmak sorunu çözmez; önce koruyucu takılır, kalan risk işaretle anlatılır.
Yönetmelik 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm işyerlerine uygulanır. İki istisnası vardır: tehlikeli maddelerin piyasaya arzında kullanılan etiketler ile kara, demir, deniz, hava ve iç suyolu taşımacılığında kullanılan işaretler (md. 2). Kimyasal ambalajındaki etiketler kendi mevzuatına, işyeri içindeki levhalar bu yönetmeliğe tabidir.
İşaret yalnızca levha da değildir. Yönetmelik; işaret levhalarını, güvenlik renklerini, ışıklı ve sesli sinyalleri, sözlü iletişimi ve el-kol işaretlerini birlikte düzenler. Bu yazıda en çok kullanılan levhalara ve renklere odaklanıyoruz.
Güvenlik işaretleri renkleri ve anlamları
Yönetmeliğin Ek-1’i, güvenlik rengi kullanılan tüm işaretler için renklerin anlamını sabitler. Bir rengi kendi anlamı dışında kullanmak, çalışanın alışkanlığını bozar ve işaretin değerini düşürür.
| Renk | Anlamı | Çalışandan beklenen |
|---|---|---|
| Kırmızı | Yasak işareti | Tehlikeli hareket veya davranıştan kaçınmak |
| Kırmızı | Tehlike alarmı | Dur, kapat, düzeneği acil durdur, tahliye et |
| Kırmızı | Yangınla mücadele ekipmanı | Ekipmanın yerini görmek ve tanımak |
| Sarı | Uyarı işareti | Dikkatli ol, önlem al, kontrol et |
| Mavi | Zorunluluk işareti | Belirli bir davranış veya eylem; örneğin KKD kullan |
| Yeşil | Acil çıkış ve ilkyardım | Kapılar, çıkışlar, yollar, ekipman ve tesisler |
| Yeşil | Tehlike yok | Normale dön |
İki ayrıntı sık atlanır. Birincisi, mavi yalnızca daire biçimli bir işaretin içinde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır; mavi bir bilgi panosu zorunluluk anlamı taşımaz. İkincisi, parlak turuncu, güvenlik işaretleri dışında sarı yerine kullanılabilir ve özellikle doğal görüşün zayıf olduğu koşullarda dikkat çekicidir.
Yasaklayıcı, uyarı ve zorunluluk işaretleri: şekil kuralları
Yönetmeliğin Ek-2’si her işaret türü için şekli, zemini ve renk oranını belirler. Renk oranı, işaretin uzaktan tanınmasını sağlayan kuraldır.
| Tür | Şekil | Zemin ve piktogram | Renk oranı |
|---|---|---|---|
| Yasaklayıcı işaret | Daire | Beyaz zemin, siyah piktogram, kırmızı çerçeve ve çapraz çizgi | Kırmızı en az %35 |
| Uyarı işareti | Üçgen | Sarı zemin, siyah piktogram, siyah çerçeve | Sarı en az %50 |
| Zorunluluk (emredici) işareti | Daire | Mavi zemin, beyaz piktogram | Mavi en az %50 |
| Acil çıkış ve ilkyardım işareti | Dikdörtgen veya kare | Yeşil zemin, beyaz piktogram | Yeşil en az %50 |
| Yangınla mücadele işareti | Dikdörtgen veya kare | Kırmızı zemin, beyaz piktogram | Kırmızı en az %50 |
Yasaklayıcı işaretler
Bir davranışı yasaklar: sigara içilmez, sigara içmek ve açık alev kullanmak yasaktır, yaya giremez, suyla söndürmek yasaktır, içilmez, yetkisiz kimse giremez, iş makinesi giremez, dokunma. Boya ve solvent depolarının girişi, elektrik panosu odaları ve forklift koridorları en tipik kullanım yerleridir.
Uyarı işaretleri
Bir tehlikenin varlığını bildirir: parlayıcı madde veya yüksek ısı, patlayıcı madde, toksik madde, aşındırıcı madde, radyoaktif madde, asılı yük, iş makinesi, elektrik tehlikesi, lazer ışını, oksitleyici madde, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon, kuvvetli manyetik alan, engel, düşme tehlikesi, biyolojik risk, düşük sıcaklık ve zararlı veya tahriş edici madde. Daha özel bir piktogram varken genel “Tehlike” işaretini kullanmamak, mesajı netleştirir.
Zorunluluk işaretleri
Yapılması gerekeni söyler: gözlük kullan, baret tak, eldiven giy, maske kullan, iş ayakkabısı giy, yaya yolunu kullan, koruyucu elbise giy, yüz siperi kullan, emniyet kemeri kullan, kulak koruyucu tak. Zorunluluk işareti, risk değerlendirmesinde belirlenen KKD ile birebir örtüşmelidir. Levhada “kulak koruyucu tak” yazıyorsa o alanda kulak koruyucu dağıtılmış, kullanımı anlatılmış ve takibi yapılıyor olmalıdır. KKD tarafındaki yükümlülükler için KKD Kullanımı Yönetmeliği yazımıza bakın.
Acil çıkış, ilkyardım ve yangın işaretleri
Yeşil işaretler acil çıkış ve kaçış yolunu, yönleri, ilkyardım noktasını, sedyeyi, güvenlik duşunu, göz duşunu ve acil yardım telefonunu gösterir. Kırmızı dikdörtgen işaretler ise yangın hortumu, yangın merdiveni, yangın söndürme cihazı ve acil yangın telefonunun yerini belirtir. Yangınla mücadele ekipmanının bulunduğu yer, işaret levhasının yanında kırmızı renkle de kalıcı olarak işaretlenir. Söndürücü türleri için yangın söndürücü rehberimize bakabilirsiniz.
Zemin, engel ve boru işaretlemesi
Levhalar kadar zemin ve ekipman işaretlemesi de denetimde incelenir. Yönetmeliğin ekleri şu kuralları koyar:
- Engeller ve tehlikeli yerler: Çarpma, düşme veya cisim düşmesi tehlikesi olan yerler, sarı-siyah ya da kırmızı-beyaz şeritlerle işaretlenir. Şeritler yaklaşık 45 derece açılı ve eşit genişlikte boyanır; boyut, engelin büyüklüğüyle orantılı olur (Ek-5).
- Trafik yolları: Araç trafiğine açık yollar, zemin rengi de dikkate alınarak sarı veya beyaz sürekli şeritlerle belirtilir. Şeritler araçlar ile yayalar arasında güvenli mesafeyi göstermelidir. Depo ve sevkiyat alanlarında bu kuralın nasıl uygulanacağını forklift ve yaya trafik planı yazımızda anlattık.
- Boru ve kaplar: Tehlikeli madde taşıyan görünür borular ve kaplar etiketle işaretlenir; etiket, aynı piktogramı taşıyan uyarı işaretiyle değiştirilebilir. Tehlikeli madde bulunan borular, vanalar ve bağlantı parçaları taşıdıkları maddeye göre ayrı renklerde boyanır (Ek-3).
- Depolar: Önemli miktarda tehlikeli madde depolanan alanlar, ambalaj etiketleri yeterli değilse uygun uyarı işaretiyle belirtilir; işaret depo girişine konur.
İşaretlerin yerleşimi ve bakımı
En doğru işaret bile yanlış yerde işe yaramaz. Ek-1 ve Ek-2’deki yerleşim kurallarını şöyle özetleyebiliriz:
- Yer: Özel bir tehlike varsa işaret tehlikenin hemen yakınına; genel bir tehlike varsa alanın girişine asılır.
- Yükseklik ve görünürlük: Engeller dikkate alınarak görüş seviyesine uygun yükseklikte, iyi aydınlatılmış ve erişimi kolay bir noktaya yerleştirilir.
- Zayıf ışık: Doğal ışığın yetersiz olduğu yerlerde floresan renk, reflektör malzeme veya yapay aydınlatma kullanılır.
- Kalabalık yapmamak: Çok sayıda işaret birbirine çok yakın yerleştirilmez. Yan yana dizilmiş on levha, okunmayan on levha demektir.
- Malzeme: Levha, ortama uygun, darbeye ve hava koşullarına dayanıklı malzemeden yapılır.
- Güncellik: İşaretin gösterdiği durum ortadan kalktığında levha da kaldırılır. Taşınan bir makinenin eski yerinde kalan uyarı levhası, diğer levhaların güvenilirliğini azaltır.
- Bakım: İşaretler düzenli aralıklarla temizlenir, kontrol edilir, onarılır ve gerektiğinde değiştirilir. Enerjiyle çalışan işaretler, enerji kesildiğinde yedek kaynakla derhal çalışmalıdır.
Çalışanlar işaretleri nereden öğrenir?
İşaret, çalışan anlamını biliyorsa işe yarar. Yönetmelik bu yüzden iki yükümlülük getirir: işveren, işyerinde kullanılan işaretler hakkında çalışanları veya temsilcilerini bilgilendirir (md. 6/1) ve işaretlerin anlamı ile gerektirdiği davranışlar konusunda çalışanların eğitim almasını sağlar (md. 6/2). Ayrıca yönetmeliğin kapsadığı konularda çalışanların görüşü alınır ve katılımı sağlanır (md. 7).
Uygulamada en etkili yol, işaretleri işe başlama eğitiminin saha turunda yerinde göstermektir. Yeni bir çalışan, ilk gününde ana koridordaki yaya yolunu, toplanma alanını gösteren yeşil yön oklarını ve bölümündeki zorunluluk işaretlerini görerek öğrenir. İşe başlama eğitimi programı yazımızdaki örnek akışa bu adımı ekleyebilirsiniz. Yabancı uyruklu çalışanların olduğu işyerlerinde piktogramın anlamını onların anlayacağı dilde anlatmak da önemlidir; çünkü yönetmelik sözlü iletişimde bile kullanılan dilin anlaşılmasını şart koşar.
Sık görülen hatalar şunlardır: zorunluluk işareti asılan alanda KKD’nin dağıtılmamış olması, acil çıkış yönünü gösteren okların kapalı bir kapıya çıkması, yangın dolabının önüne malzeme istiflenip kırmızı işaretin görünmez hâle gelmesi ve bir alana gereğinden fazla levha asılması. Bursa ve çevre illerdeki işletmeler için önerimiz, saha turlarında özellikle bu dört noktaya bakmaktır; hepsi kısa sürede düzeltilebilir.
İSG eğitimleri kapsamında işaretlerin anlamını uygulamalı olarak anlatır, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde ise işaret planını risk değerlendirmesiyle birlikte güncel tutarız. Depo ve sevkiyat alanları için lojistik ve depo sektörü sayfamıza da bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Mavi renkli her işaret zorunluluk mu bildirir?
Hayır. Yönetmeliğe göre mavi, yalnızca daire biçimli bir işaretin içinde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır ve zorunluluk anlamı taşır. Kare veya dikdörtgen mavi bir pano, bilgilendirme amaçlıdır.
Yasaklayıcı işaret ile uyarı işareti nasıl ayırt edilir?
Yasaklayıcı işaret, beyaz zemin üzerinde kırmızı çerçeveli ve çapraz çizgili bir dairedir; bir davranışı yasaklar. Uyarı işareti, sarı zeminli ve siyah çerçeveli bir üçgendir; bir tehlikenin varlığını bildirir.
İşaretler çalışanlara eğitimde anlatılmak zorunda mı?
Evet. Yönetmelik md. 6’ya göre işveren hem işaretler hakkında bilgilendirme yapar hem de işaretlerin anlamı ve gerektirdiği davranışlar konusunda çalışanların eğitim almasını sağlar. Bu konuyu işe başlama ve temel eğitim kayıtlarınızda gösterebilmelisiniz.
Kimyasal ambalajdaki etiket depo işaretinin yerine geçer mi?
Ambalaj etiketi, depolama alanındaki önlemleri bildirmek için yeterliyse ayrıca işaret gerekmeyebilir. Yeterli değilse depo girişine uygun uyarı işareti konur; farklı tehlikeli maddelerin bir arada depolandığı yerlerde genel tehlike uyarısı kullanılabilir.
2026 yönetmeliğine uygun işe başlama, temel ve tekrar eğitimleri; işyerinizde, sahanıza özgü örneklerle ve belgeli.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.