Kısaca
Lityum iyon bataryada yangın, hücre içindeki ısının kendini besleyerek büyüdüğü termal kaçakla başlar; yanıcı ve zehirli gazlar çıkar, yangın söndürüldükten sonra yeniden alevlenebilir. Riski azaltmanın yolu şarjı imalatçının cihazıyla, yanıcı malzemeden ayrılmış, algılamalı ve kaçış yollarını kapatmayan bir alanda yapmak, hasarlı bataryayı karantinaya almaktır. Küçük bir el aleti bataryasında ilk müdahale mümkün olabilir; forklift bataryasında termal kaçak başladıysa doğru karar tahliye ve itfaiyeye haber vermektir.
Lityum batarya yangını neden farklıdır?
Depolarda kurşun-asit akülü forkliftlerin yanında lityum iyon bataryalı forklift ve transpaletler de kullanılıyor; akülü el aletleri ise atölyelerde yaygın. Batarya teknolojisi değişince şarj alanının riskleri de değişir. Kurşun-asit akünün şarjında öne çıkan tehlike, açığa çıkan hidrojen ve aside temastır. Lityum batarya yangını ise başka bir mekanizmayla çalışır: termal kaçak.
Termal kaçak, bir hücrede başlayan ısınmanın hücre içindeki kimyasal tepkimeleri hızlandırması ve bu tepkimelerin daha fazla ısı üretmesiyle kendini besleyen bir zincirdir. Hücre ısınır, şişer, gaz çıkarır ve tutuşabilir; ısı komşu hücrelere geçer ve olay bataryanın tamamına yayılır. Bu süreçte:
- Yanıcı ve zehirli gazlar çıkar. Duman, florürlü bileşikler dahil tahriş edici ve zehirli maddeler içerebilir; kapalı bir şarj odasında birikebilir.
- Söndürücü, hücre içindeki tepkimeyi durdurmaz. Görünen alev bastırılsa bile hücreler ısınmaya devam edebilir.
- Yeniden alevlenme görülür. Söndürüldüğü düşünülen bir batarya saatler, hatta günler sonra yeniden tutuşabilir.
Termal kaçağı tetikleyen başlıca nedenler mekanik hasar (darbe, düşme, delinme), uygun olmayan şarj cihazı veya aşırı şarj, dışarıdan ısınma ve hücredeki üretim kusurlarıdır. Önlemler de bu nedenlere göre kurulur.
Hangi ekipmanlarda, nerede şarj ediliyor?
İlk adım, işyerinizdeki lityum bataryaların envanterini çıkarmaktır. Çoğu işletme yalnız forkliftleri sayar; oysa risk çok daha dağınıktır.
| Ekipman | Tipik şarj yeri | Öne çıkan risk |
|---|---|---|
| Lityum iyon forklift ve istif makinesi | Depo içi şarj noktası | Büyük batarya, uzun süreli şarj, darbe hasarı |
| Akülü transpalet | Rampa veya koridor kenarı | Kaçış yolu üzerinde şarj, gözetimsiz şarj |
| Akülü el aletleri (matkap, taşlama, vidalama) | Atölye tezgâhı, dolap | Şarj cihazı karışması, düşmüş batarya |
| El terminalleri, telsizler, barkod okuyucular | Ofis ve depo şarj istasyonları | Çok sayıda cihazın bir arada şarjı |
| Çalışanların elektrikli scooter ve bisikletleri | Ofis veya depo içi prizler | Denetimsiz cihaz ve şarj cihazı |
Son satır sık gözden kaçar. Çalışanların kişisel elektrikli scooter ve bisikletlerini bina içinde şarj etmesi, kalitesi bilinmeyen bataryaların gözetimsiz şarjı demektir. Bunun için bina dışında veya ayrılmış bir alanda şarj kuralı koyun.
Forklift akü şarj alanı nasıl yerleştirilir?
Forklift akü şarj alanı yerleşimini risk değerlendirmesiyle, bataryanın ve şarj cihazının imalatçı talimatına, binanın yangın projesine ve sigortacınızın önerilerine göre belirleyin. Şu ilkeler her durumda geçerlidir:
- Yanıcı malzemeden ayırın. Şarj noktası, palet istifinin, ambalaj malzemesinin ve kolay tutuşan stokun bitişiğinde olmamalıdır. Tekstil ve kâğıt depolarında bu ayrım özellikle önemlidir; bkz. tekstil depolarında yangın yükü.
- Kaçış yolunu kapatmayın. Şarj noktası, acil çıkış kapısının önüne veya tek kaçış koridoruna konmaz. Yanan bir forklift, çıkışı tamamen kapatabilir.
- Algılama ve görünürlük sağlayın. Şarj alanı yangın algılama sisteminin kapsamında olmalıdır. Mesai dışında şarj yapılıyorsa bu özellikle önemlidir.
- İmalatçının şarj cihazını kullanın. Bataryaya uygun olmayan şarj cihazı, aşırı şarja ve ısınmaya yol açabilir. Şarj cihazları ekipmanla eşleştirilip etiketlenir.
- Elektrik tesisatını kontrol ettirin. Şarj noktalarının beslendiği hat, toplam yüke uygun olmalıdır. Elektrik iç tesisatı ve topraklama, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrole tabidir; forkliftler de aynı ekte yıllık kontrole bağlıdır.
- Çarpmaya karşı koruyun. Şarj noktasını forklift trafiğinden ayıran bariyerler, bataryaya ve şarj cihazına darbe gelmesini önler.
- Söndürücü ve soğutma imkânını planlayın. Şarj alanının yakınında söndürücü bulunur; yangın dolabı veya hidrantla ulaşılabilir olması, soğutma için önemlidir.
Kurşun-asit akülerin kullanıldığı akü şarj odası için hidrojene karşı havalandırma ve kıvılcım kaynaklarının uzak tutulması gerekir; bu kurallar transpalet ve istif makinesi yazımızda yer alıyor. Aynı odada iki teknoloji birlikte kullanılıyorsa, her ikisinin önlemleri birlikte uygulanır.
Hasarlı batarya ve batarya depolama
Termal kaçağın önemli bir kısmı, hasarlı bataryanın kullanılmaya veya şarj edilmeye devam edilmesiyle başlar. Şu belirtilerden biri görülen batarya kullanımdan alınır:
- Şişme, deformasyon, çatlak veya delinme
- Darbe almış, düşmüş ya da su altında kalmış olması
- Normalden fazla ısınma, koku, ses veya duman
- Şarjın olağandışı kısa ya da uzun sürmesi
Hasarlı batarya şarja bağlanmaz ve bina içindeki rafa geri konmaz. Yanıcı malzemeden uzak, gözlenebilen ve imalatçının talimatına uygun bir karantina alanında bekletilir; imalatçıya veya yetkili toplama firmasına teslim edilir. Yedek bataryaların batarya depolama alanı da aynı ilkelerle kurulur: yanıcı stoktan ayrı, kaçış yolunun dışında, algılama kapsamında. Kullanılmış pil ve bataryaların geri dönüşüm tesislerinde nasıl yangın çıkardığı için geri dönüşüm tesislerinde İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Lityum iyon pil yangını söndürme: müdahalenin sınırları
Lityum iyon pil yangını söndürme konusunda çalışanlara verilecek en önemli bilgi, neyi yapmamaları gerektiğidir.
| Durum | Yapılacak | Yapılmayacak |
|---|---|---|
| El aleti bataryası duman çıkarıyor | Güvenliyse şarj cihazının enerjisini kesin, çevreden uzaklaşın, alarmı verin; eğitimliyseniz çevredeki yangını söndürücüyle bastırın ve suyla soğutun | Bataryayı elle taşımaya çalışmak, üzerine eğilmek |
| Forklift bataryasında duman veya alev | Bölgeyi tahliye edin, 112’yi arayın, itfaiyeye lityum batarya olduğunu ve yerini bildirin | Forklifti hareket ettirmeye çalışmak, dumanın içine girmek |
| Yangın söndürüldü | Alanı kapalı tutun, yeniden alevlenme için izleyin, bataryayı yetkili kişilere teslim edin | Bataryayı hemen rafa ya da çöp konteynerine koymak |
Bu yangınlarda su, soğutma etkisi nedeniyle itfaiyenin başlıca aracıdır; portatif söndürücü ise görünen alevi bastırsa da hücre içindeki ısınmayı durdurmaz. Yangın söndürücü türleri yazımızdaki D sınıfı, metal yangınları içindir; lityum iyon batarya yangınını bu sınıfla eşleştirip özel bir söndürücüye güvenerek müdahaleyi uzatmayın. Duman zehirli olduğundan kapalı bir şarj odasına solunum koruması olmadan girilmez.
Risk değerlendirmesi, acil durum planı ve eğitim
Lityum bataryalı ekipmana geçiş, risk değerlendirmesini yenilemeyi gerektiren bir teknoloji ve ekipman değişikliğidir (6331 sayılı Kanun md. 10 ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği). Değerlendirmede şarj noktaları, depolama alanları, mesai dışı şarj kararı ve hasarlı batarya prosedürü ayrı ayrı ele alınır. Acil durum planına “şarj alanında batarya yangını” senaryosu eklenir: kimin alarm vereceği, kimin enerjiyi keseceği, itfaiyeye hangi bilginin verileceği ve tahliyenin hangi kapıdan yapılacağı yazılır. Planın genel yapısı için acil durum planı nasıl hazırlanır yazımıza bakın.
Forklift operatörleri ve şarj alanında çalışanlar, hasarlı bataryanın belirtilerini ve ilk müdahalenin sınırını uygulamalı olarak öğrenmelidir. Yangın eğitimi hizmetimizde Yangın Eğitim Merkezimizde söndürücü kullanımını ve müdahaleden vazgeçme kararını uygulamalı olarak çalışıyor, risk değerlendirmesi hizmetimizde şarj ve depolama alanlarını değerlendirmeye işliyoruz. Depo işletmelerine özgü diğer konular için lojistik ve depo sayfamıza, forklift ve elektrik tesisatı kontrol tarihleri için İSG takvimi aracına bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Lityum iyon forklift gece şarjda bırakılabilir mi?
Bu karar risk değerlendirmesine ve imalatçının talimatına göre verilir. Mesai dışı şarj yapılıyorsa şarj alanı yangın algılama kapsamında olmalı, yanıcı malzemeden ayrılmış olmalı, imalatçının şarj cihazı kullanılmalı ve hasarlı batarya hiçbir koşulda şarja bağlanmamalıdır.
Lityum batarya yangınında hangi söndürücü kullanılır?
Portatif söndürücüler görünen alevi bastırabilir ama hücre içindeki termal kaçağı durdurmaz. Küçük bir el aleti bataryasında çevredeki yangını bastırıp suyla soğutmak mümkün olabilir; büyük bataryalarda doğru karar tahliye ve itfaiyeye haber vermektir.
Şişmiş batarya ne yapılmalı?
Şişmiş batarya kullanılmaz ve şarja bağlanmaz. Yanıcı malzemeden uzak, gözlenebilen bir karantina alanında bekletilir ve imalatçıya veya yetkili toplama firmasına teslim edilir.
Kurşun-asit akü şarj odası kuralları lityum için de geçerli mi?
Kısmen. Kurşun-asit akülerde öne çıkan hidrojen birikmesi ve asit sıçramasıdır; lityum bataryada ise termal kaçak, zehirli duman ve yeniden alevlenme öne çıkar. Aynı alanda iki teknoloji varsa her ikisinin önlemleri birlikte uygulanır.
Yangın sınıfları, doğru söndürücü seçimi, güvenli açık alanda uygulamalı söndürme ve tahliye tatbikatı tek eğitimde.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.