Kısaca
İplik, kumaş ve hazır giyim depolarında yangın, büyük yüzey alanlı ve gözenekli malzeme, ambalaj ve yüksek istif nedeniyle hızla büyür. Yangın yükü, depolanan malzemenin kütlesi ve ısıl değeriyle artar; aynı alanda istif yüksekliğini iki katına çıkarmak yükü de iki katına çıkarır. Tavanda, armatürlerde ve motorlarda biriken elyaf tozu yangının yüzeyler boyunca yayılmasına yol açar. Sprinkler sistemi belirli bir istif yüksekliğine göre tasarlandığı için istif sınırı ve başlıkların altındaki boşluk korunmazsa sistem tasarlandığı gibi çalışmaz.
Tekstil deposu yangını neden hızlı büyür?
Bursa’nın baskın sektörlerinden biri olan tekstilde depo, çoğu zaman üretim kadar büyük bir alan kaplar: iplik bobinleri, kumaş topları, hazır giyim kolileri, ambalaj malzemesi. Tekstil deposu yangın riskini artıran şey, bu malzemelerin ortak özellikleridir:
- Büyük yüzey alanı ve gözeneklilik: Lif, iplik ve kumaş havayla temas eden geniş bir yüzeye sahiptir; tutuşan bir yüzeyde alev hızla yayılır.
- Ambalaj: Karton koli, streç film ve plastik poşet yangına ek yakıt ekler.
- Yüksek istif: Dikey yığılan malzeme, alevin yukarı doğru hızlanmasına ve tavana ulaşmasına izin verir.
- Biriken elyaf tozu: Üretimde ve depoda havada asılı kalan lifler zamanla yüzeylere çöker ve yangının depo boyunca taşınmasına yol açar.
Bu yazı depoya odaklanıyor. Terbiye işletmelerindeki ram makinelerinin yangın riski için ram makinesi yangın riski, dokuma salonları için dokuma işletmelerinde İSG yazılarımıza bakabilirsiniz.
Tekstil yangın yükü nasıl hesaplanır?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) yangın yükünü şöyle tanımlar: bir bölümdeki yanabilen her malzemenin kütlesinin alt ısıl değeriyle çarpımlarının toplamının, o bölümün toplam plan alanına bölünmesi. Birimi MJ/m²’dir.
Yangın yükü = Σ (kütle × alt ısıl değer) / plan alanı
Yönetmelik kullanım alanlarını yangın yüküne ve yanıcılığa göre düşük, orta ve yüksek tehlike olarak sınıflandırır (md. 19). Ek-1/B’de pamuk iplikhanesi ile kumaş ve giysi fabrikaları orta tehlike grubunda sayılır. Yangın suyu deposu, pompa ve söndürme sistemi kapasiteleri bu sınıflandırmaya göre belirlenir.
Hesabın pratik dersleri, rakam vermeden de açıktır:
- İstif yüksekliği yükü doğrudan artırır. Aynı 1.000 m²’lik alanda istif 3 metreden 6 metreye çıkarsa depolanan kütle, dolayısıyla yangın yükü yaklaşık iki katına çıkar. Söndürme sisteminin tasarımı ise ilk durumdaki yüke göre yapılmış olabilir.
- Malzemenin cinsi önemlidir. Polipropilen gibi poliolefin esaslı liflerin ısıl değeri, pamuk gibi selüloz esaslı liflerden belirgin biçimde yüksektir. Depoda ürün karışımı değiştiğinde yangın yükü de değişir.
- Ambalaj hesaba girer. Koli ve plastik ambalaj, ürünün kendisi kadar yangın yükü oluşturabilir.
Gerçek hesap için kullanılacak ısıl değerler malzemenin teknik verisinden ve yangın projesinden alınır. Depo kullanımı değiştiğinde (iplik deposu hazır giyim deposuna dönüştüğünde, istif yükseldiğinde) yangın projesinin bu kullanımı karşılayıp karşılamadığı yeniden değerlendirilmelidir.
Elyaf tozu birikimi: görünmeyen yakıt
Elyaf tozu, tekstil tesislerinde en sık hafife alınan yangın kaynağıdır. Havada uçuşan lifler; çatı makaslarına, kablo kanallarına, aydınlatma armatürlerinin üstüne, motorların soğutma kanatlarına ve forkliftlerin motor bölümüne çöker. Biriken bu katman küçük bir kıvılcımla tutuşabilir ve alev yüzey boyunca hızla ilerleyerek depoya yayılır.
Elyaf tozu birikimini yönetmek için:
- Temizlik takvimi yazın. Yüksek yüzeyler dahil hangi alanın hangi sıklıkta temizleneceği, kimin temizleyeceği ve nasıl kayda geçeceği belli olmalıdır.
- Basınçlı hava yerine vakum kullanın. Basınçlı havayla üfleme, tozu havaya kaldırır ve başka yüzeylere taşır.
- Isınan yüzeyleri öncelikli temizleyin. Armatür, motor, pano ve şarj cihazlarının üstü, birikimin tutuşabileceği yerlerdir.
- Forkliftleri vardiya sonunda kontrol edin. Motor bölümüne ve egzoz çevresine dolan lif, sıcak yüzeyle temas eder.
- Patlayıcı ortam değerlendirmesi yapın. İnce toz havada yoğunlaşıyorsa, patlayıcı ortam riski ATEX dokümanında değerlendirilir. Toz patlamasının mekanizması için toz patlaması riski yazımıza bakın.
İstif yüksekliği ve sprinkler mesafesi
BYKHY’nin 96. maddesi otomatik yağmurlama (sprinkler) sisteminin zorunlu olduğu binaları sayar. Yönetmeliğin Ek-8/B bölümü, depolama alanları ve farklı özellikteki kullanım alanlarında sprinkler tasarımı için TS EN 12845 standardının esas alınacağını belirtir. Hangi depoların sprinkler kapsamına girdiğini sprinkler zorunluluğu yazımızda ele aldık.
İplik deposu sprinkler sistemi, tasarlandığı istif yüksekliği ve düzeni için çalışır. Sahada en sık bozulan da bu varsayımdır:
| Kontrol noktası | Neden önemli? | Önerilen kontrol |
|---|---|---|
| Azami istif yüksekliği | Sprinkler tasarımı belirli bir istif yüksekliğine göre yapılır | Projedeki değeri raf ve duvarda çizgiyle işaretleyin |
| Sprinkler başlıklarının altındaki boşluk | Su dağılımı istifin üstüne engelsiz ulaşmalıdır | Projede ve standartta öngörülen boşluğu koruyun; tavana kadar istif yapmayın |
| Raf üstü örtüler | Naylon veya branda örtü suyun istife ulaşmasını engeller | Raf üstüne örtü serilmez |
| Raf düzeni değişikliği | Yeni raf, eski sprinkler yerleşimini geçersiz kılabilir | Raf değişikliği öncesi yangın projesi müellifine danışın |
| Koridor ve erişim | Hidrant, yangın dolabı ve söndürücüye ulaşım | Önleri işaretli ve boş tutulur |
| Isı kaynakları | Armatür ve ısıtıcı istife değmemeli | İstif ile armatür arasında boşluk bırakılır |
Sprinkler başlığı ile istifin üstü arasında bırakılacak boşluğun ve izin verilen azami istif yüksekliğinin sayısal değeri, sistemin dayandığı standarda ve proje hesabına göre değişir. Bu yüzden değeri bir genel kuraldan değil, deponuzun onaylı sprinkler projesinden alın ve depo sorumlusuna yazılı verin. Raf sisteminin kendi güvenliği için endüstriyel raf güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Yangın tesisatı (söndürme, sprinkler, hidrant, algılama) İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrole tabidir. Kontrol tarihlerini İSG takvimi aracına işleyebilirsiniz.
Tutuşma kaynaklarını ayırın
Depoda yakıt her zaman vardır; yapılabilecek olan, tutuşma kaynaklarını yakıttan ayırmaktır:
- Elektrik: Panolar, priz grupları ve kablo kanalları düzenli kontrol edilir; panonun önünde ve çevresinde malzeme depolanmaz.
- Şarj alanı: Forklift ve transpalet şarjı, depolanan malzemeden ayrı bir alanda yapılır. Lityum bataryalara özgü riskler için lityum batarya şarj alanı güvenliği yazımıza bakın.
- Sıcak iş: Raf montajı, çatı tamiri veya kaynak gibi işler sıcak çalışma izni olmadan başlamaz; iş bitiminden sonra yangın gözcülüğü yapılır.
- Ambalaj makineleri: Shrink tüneli ve ısıl yapıştırma makineleri istiften uzak konumlandırılır.
- Sigara ve ısıtıcılar: Depoda sigara içilmez; portatif ısıtıcı kullanılmaz.
Yangın eğitimi ve acil durum planı
Tekstil deposunda yangın hızlı büyüdüğü için acil durum planının ağırlığı erken fark etme ve hızlı tahliyededir. Planda depoya özgü olarak kaçış yollarının istifle daralmaması, yangın kapılarının önünün açık tutulması, gece ve hafta sonu boş depoda yangının nasıl fark edileceği ve itfaiyenin depoya hangi kapıdan gireceği yazılmalıdır. Planın genel yapısı için acil durum planı nasıl hazırlanır yazımıza bakabilirsiniz.
BYKHY md. 129, ekiplerin yangın önleme, söndürme, kurtarma ve ilkyardım konularında eğitilmesini ve binalarda yılda en az bir söndürme ve tahliye tatbikatı yapılmasını ister. Depo çalışanları için en değerli eğitim, söndürücüyü gerçek bir yangında kullanmayı ve ne zaman bırakıp tahliye edeceğini uygulamalı olarak öğrenmektir. Yangın Eğitim Merkezimizde bu uygulamayı yapıyor, yangın eğitimi ve acil durum planı hizmetlerimizle depoya özgü planı hazırlıyoruz. Tekstil sektörünün diğer riskleri için tekstil sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kumaş deposunda istif yüksekliği ne kadar olabilir?
Tek bir genel sınır yoktur. Sprinkler bulunan depoda azami istif yüksekliği, sistemin dayandığı standarda göre hazırlanmış sprinkler projesinde belirlenir. Bu değeri projeden alın, raflarda ve duvarda işaretleyin ve aşılmamasını depo sorumlusunun görevi olarak yazın.
Elyaf tozu basınçlı havayla temizlenebilir mi?
Önerilmez. Basınçlı hava tozu havaya kaldırır, başka yüzeylere taşır ve tutuşabilir bir toz bulutu oluşturabilir. Vakumlu temizlik ve düzenli bir temizlik takvimi tercih edilir.
Tekstil deposunun yangın yükü nasıl düşürülür?
İstif yüksekliğini sınırlamak, ambalaj malzemesini depolama alanından ayırmak, stok fazlasını azaltmak ve depoyu yangın bölmeleriyle ayrı alanlara bölmek yangın yükünü veya yangının büyüyebileceği alanı küçültür. Kullanım değiştiğinde yangın projesinin yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Depoda tatbikat ne sıklıkla yapılır?
BYKHY md. 129’a göre binalarda yılda en az bir söndürme ve tahliye tatbikatı yapılır. Acil durum planı kapsamındaki tatbikat da en geç yılda bir yapılır ve tatbikat formu doldurulur.
Yangın sınıfları, doğru söndürücü seçimi, güvenli açık alanda uygulamalı söndürme ve tahliye tatbikatı tek eğitimde.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.