Kısaca
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 96, otomatik yağmurlama (sprinkler) sistemini yapı yüksekliği 30,50 m’yi aşan konut dışı binalarda, 600 m²’den büyük kapalı otoparklarda, belirli büyüklükteki otel ve yurtlarda, 2000 m²’yi aşan katlı mağazalarda ve kolay alevlenici madde bulunan 1000 m²’yi aşan yapılarda zorunlu tutar; mevcut binalar için md. 165’te ayrı eşikler vardır. Depo raflarında başlık yerleşimi TS EN 12845’e göre belirlenir; sistem en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer.
Sprinkler zorunluluğu nereden gelir?
Sprinkler zorunluluğu İSG mevzuatından değil, yangın mevzuatından gelir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik sprinkleri “otomatik yağmurlama sistemi” olarak adlandırır ve md. 96’da hangi binalarda kurulmasının mecburi olduğunu sayar. İSG mevzuatı ise bu sisteme iki yerden bağlanır: İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1, yangınla ilgili özel düzenlemelerin bu yönetmeliğe uygun olmasını ve yangın söndürme ekipmanının her zaman kullanıma hazır tutulmasını ister; İş Ekipmanları Yönetmeliği ise sistemi periyodik kontrole tabi tutar.
Yönetmeliğe göre yağmurlama sisteminin amacı, yangına erken tepki vermek ve tasarım alanına belirli bir süre içinde belirli miktarda su boşaltarak yangını kontrol altına almak veya söndürmektir. Sistem başlıklar, borular, kontrol vanaları, alarm zilleri, akış göstergeleri, pompalar ve acil durum güç kaynağından oluşur; elemanların TS EN 12259’a, tasarımın TS EN 12845’e uygun olması gerekir (md. 96/1 ve 96/5).
Sprinkler hangi binalarda zorunlu sorusunun cevabı, binanın yeni mi yoksa mevcut mu olduğuna göre değişir. Yönetmelik, 19 Aralık 2007’den önce yapı ruhsatı başvurusu eki projeleri onaylanmış yapıları “mevcut yapı” sayar (md. 138/4).
Sprinkler hangi binalarda zorunlu? Yeni binalar
Md. 96/2’ye göre otomatik yağmurlama sistemi kurulması mecburi olan yerler şunlardır:
| Bina veya bölüm | Eşik | Bent |
|---|---|---|
| Konut dışındaki bütün binalar | Yapı yüksekliği 30,50 m’den fazla | a |
| Konutlar | Yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçen | b |
| Kapalı otoparklar | Alanlarının toplamı 600 m²’den büyük veya 10’dan fazla aracın asansörle alındığı | c |
| Otel, yurt, pansiyon, misafirhane | Birden fazla katlı binada yatılan oda sayısı 100’ü veya yatak sayısı 200’ü geçen; ayrıca yapı yüksekliği 21,50 m’den fazla olan bütün yataklı tesisler | ç |
| Katlı mağaza, alışveriş, ticaret ve eğlence yerleri | Toplam alanı 2000 m²’nin üzerinde | d |
| Kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen veya bulundurulan yapılar | Toplam alanı 1000 m²’den fazla | e |
Yükseklik eşiklerinde iki farklı ölçü vardır. Yapı yüksekliği, bodrum katlar, asma katlar ve çatı arası dahil yapının inşa edilen bütün katlarının toplam yüksekliğidir. Bina yüksekliği ise binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar olan mesafedir. Sanayi yapılarında çoğu zaman belirleyici olan e bendidir: üretimde veya depoda kolay alevlenici ve parlayıcı madde varsa ve toplam alan 1000 m²’yi aşıyorsa, bina alçak olsa bile sprinkler gerekir.
Yönetmelik bazı yerleri muaf tutar (md. 96/3): yanıcı malzeme içermeyen ıslak hacimler, yangına dirençli elemanlarla ayrılmış yangın merdiveni yuvaları, asansör kuyuları ve gazlı, kuru tozlu veya su spreyli başka otomatik söndürme sistemiyle korunan mahaller. Suyla genleşen veya tepkimeye girerek yangını büyütebilecek maddelerin bulunduğu mahallere ise yağmurlama sistemi yapılmaz (md. 96/4); bu alanlarda uygun başka bir söndürme sistemi seçilir.
Mevcut binalarda sprinkler
Mevcut binalar için md. 165 ayrı ve genellikle daha yüksek eşikler koyar:
- Bina yüksekliği 30,50 m’den fazla olan konut ve büro dışındaki bütün binalar,
- Yapı yüksekliği 51,50 m’yi geçen büro binaları,
- Toplam alanı 1000 m²’den fazla kapalı otoparklar ile 10’dan fazla aracın asansörle alındığı kapalı otoparklar,
- İkiden fazla katlı bir binada yatak sayısı 200’ü geçen otel, pansiyon ve misafirhaneler,
- Birden fazla katlı ve toplam yapı inşaat alanı 3000 m²’nin üzerinde olan mağaza, alışveriş ve eğlence yerleri ile kongre ve toplantı salonları,
- Aksi belirtilmedikçe, birden fazla katlı binalardaki, kolay alevlenen madde bulundurulan ve toplam kapalı alanı bodrum katlarda 2000 m², diğer katlarda 4000 m²’den fazla olan depolar.
Depo sprinkler: raf sistemlerinde özel durum
Yönetmelik raf içi başlık için ayrı bir eşik yazmaz; tasarımın TS EN 12845’e göre yapılmasını ve başlıkların kullanım alanının tehlike sınıfına göre yerleştirilmesini ister (md. 96/5). Yüksek raflı depolarda tavan başlıklarından gelen su, raf içinde büyüyen yangına zamanında ulaşamayabilir. Standart bu nedenle depolama yüksekliğine, ürün ve ambalaj türüne göre raf aralarına başlık konmasını gerektirebilir. Bu kararı yangın tesisatı projesini hazırlayan mühendis verir; işletmenin görevi, projenin dayandığı koşulları bozmamaktır.
Depo sprinkler sistemlerinde sahada en sık gördüğümüz sorunlar şunlardır:
- İstif yüksekliğinin artması: Projede belirlenen depolama yüksekliği aşıldığında veya tavan başlığının altındaki serbest mesafe kapatıldığında sistemin tasarımı geçersiz hâle gelebilir.
- Ürün değişikliği: Karton ambalajdan köpük veya plastik ambalaja geçiş, aerosol ve yanıcı sıvı depolamaya başlanması tehlike sınıfını yükseltir. Ürün yelpazesi değiştiğinde projeciye danışın; yanıcı sıvılar için yanıcı sıvıların depolanması yazımıza bakın.
- Raf içi başlıklara darbe: Forklift çatallarının çarptığı raf içi başlıklar koruma kafesiyle korunur; hasarlı başlık hemen değiştirilir.
- Baca boşluklarının kapanması: Raflar arasındaki dikey boşluklar, suyun ve ısının yayılması için tasarımın parçasıdır; palet veya koliyle kapatılmaz.
- Kapalı vana: Bakım için kapatılan bir vana açılmayı unutulursa sistem çalışmaz.
Rafın kendisinin güvenliği için endüstriyel raf güvenliği yazımıza bakabilirsiniz. Isıtılmayan depolarda donma riski için yönetmelik, boruları basınçlı hava veya inert gazla dolu tutulan kuru borulu yağmurlama sistemini de tanımlar.
Sprinkler sisteminin işletmede bakımı
Sistem kurulduktan sonra işletmenin yükümlülükleri devam eder:
- Vanalar sürekli açık: Boru hatlarındaki vanaların, bölgesel kontrol vanalarının ve su kaynağı ile sistem arasındaki bütün vanaların açık kalmasını sağlayacak tedbir alınır (md. 96/9). Vanaları kilitleyin veya konumlarını yangın alarm paneline bağlayın.
- Yedek başlık: Sistemin büyüklüğüne göre, 6 adetten az olmamak üzere yedek başlık ve başlık değiştirme anahtarı bulundurulur (md. 96/8).
- Rutin kontroller: TS EN 12845, işletme tarafından yapılacak düzenli kontrolleri tanımlar; pompa çalıştırma, basınç ve vana kontrolleri bunların başındadır. Sonuçları kayda geçirin.
- Başlık önünü boş tutma: Başlıkların önüne asılan pano, branda veya istiflenen malzeme su dağılımını engeller.
Sprinkler periyodik kontrol
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, sprinkler sistemi, yangın su deposu, pompa dairesi ve pompa performans testleri, sabit boru tesisatı, yangın dolapları ve hidrant sistemini yangın söndürme sistemleri başlığında sayar: standartlarda daha kısa bir süre yoksa periyodik kontrol en geç yılda bir yapılır. Kontrolü, EKİPNET’e kayıtlı makine mühendisleri ile makine tekniker ve yüksek teknikerleri gibi Ek-III madde 2.3.3’te sayılan yetkili kişiler yapar; sözleşme, kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden kurulur.
Kontrol raporunda “uygun değil” veya şartlı uygun sonucu çıkarsa eksikliklerin giderildiği ayrıca belgelenmelidir. Raporu nasıl okuyacağınızı periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda anlattık. Kontrol tarihlerini İSG takvimine işleyin. Portatif söndürücü sayısı ise ayrı bir hesaptır; bunun için işyerinde kaç yangın söndürücü olmalı yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki depo ve üretim tesislerinde sprinkler, hidrant ve yangın dolabı kontrollerini periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında yetkili kişilerle planlıyoruz. Depolama tesislerine özgü diğer riskler için lojistik ve depo sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Sprinkler hangi binalarda zorunlu?
Yeni binalarda md. 96/2’ye göre yapı yüksekliği 30,50 m’yi aşan konut dışı binalarda, 600 m²’den büyük kapalı otoparklarda, belirli büyüklükteki otel ve yurtlarda, 2000 m²’yi aşan katlı mağaza ve eğlence yerlerinde ve kolay alevlenici madde bulunan 1000 m²’yi aşan yapılarda zorunludur. Mevcut binalar için md. 165’teki eşikler uygulanır.
Tek katlı büyük bir depoda sprinkler zorunlu mu?
Yeni bir depoda yükseklik eşiği aşılmıyorsa belirleyici olan md. 96/2-e’dir: kolay alevlenici ve parlayıcı madde bulunduruluyor ve toplam alan 1000 m²’yi aşıyorsa sprinkler zorunludur. Depoladığınız ürünlerin bu kapsama girip girmediğini proje müellifiyle değerlendirin.
Raf yüksekliğini artırırsak sprinkler sistemi yeterli kalır mı?
Kalmayabilir. Tasarım, projedeki depolama yüksekliğine ve ürün sınıfına göre yapılır. Raf yüksekliği, istif yöntemi veya ürün türü değişmeden önce tesisat projecisinin değerlendirmesini alın.
Sprinkler sisteminin periyodik kontrolünü kim yapar?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre EKİPNET’e kayıtlı makine, metalürji ve malzeme, mekatronik veya imalat mühendisleri, makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapar. Standartlarda daha kısa süre yoksa kontrol en geç yılda bir tekrarlanır ve kontrolde tesisat projesi aranır.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.