Kısaca
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, yanıcı ve parlayıcı sıvıları parlama noktasına göre sınıflara ayırır ve çalışılan yerlerde, koridorlarda ve kaçış yollarında depolanmalarını yasaklar. Tiner ve solvent gibi sıvılar tezgâhta yalnız vardiyanın ihtiyacı kadar tutulur; geri kalanı yangına dayanıklı dolapta, tecrit edilmiş bir alanda veya ayrı depoda saklanır. Aktarma sırasında kaplar arasında eşpotansiyel bağlantı ve topraklama kurulmadan sıvı aktarılmaz.
Yanıcı sıvı depolama neden ayrı kurallara tabi?
Boya hattındaki tiner, bakım atölyesindeki solvent, jeneratörün motorini veya laboratuvardaki aseton: hepsi aynı soruyu doğurur. Bu sıvının buharı hangi sıcaklıkta tutuşabilir ve işyerinde ne kadarı, nerede durabilir? Yanıcı sıvı depolama kuralları bu iki sorunun cevabıdır. Kuralların ana kaynağı, Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) dördüncü bölümüdür (md. 113–123).
İSG tarafında ise iki belge devreye girer: yanıcı buharın oluşabileceği alanlar için patlamadan korunma dokümanı ve kimyasalların risk değerlendirmesi. Bu yazı depolama ve aktarma kurallarına odaklanır; bölge sınıflandırması için ATEX ve patlamadan korunma dokümanı yazımıza bakabilirsiniz.
Parlama noktası nedir, sınıflar nasıl belirlenir?
Parlama noktası, bir sıvının yüzeyinde tutuşabilecek miktarda buhar oluşturduğu en düşük sıcaklıktır. Parlama noktası oda sıcaklığının altındaysa, sıvı açık bir kapta dururken bile tutuşabilir buhar yayar. BYKHY md. 113 sınıflandırmayı şöyle yapar:
| Sınıf | Tanım (BYKHY md. 113) | Tipik örnekler |
|---|---|---|
| IA (parlayıcı) | Parlama noktası 22,8 °C’nin, kaynama noktası 37,8 °C’nin altında | Dietil eter |
| IB (parlayıcı) | Parlama noktası 22,8 °C’nin altında, kaynama noktası 37,8 °C veya üstünde | Aseton, etanol, toluen, selülozik tinerlerin çoğu |
| IC (parlayıcı) | Parlama noktası 22,8 °C ile 37,8 °C arasında | Ksilen |
| II (yanıcı) | Parlama noktası 37,8 °C ile 60 °C arasında | Motorin |
| IIIA (yanıcı) | Parlama noktası 60 °C ile 93 °C arasında | Bazı ağır solventler ve yakıtlar |
| IIIB (yanıcı) | Parlama noktası 93 °C ve üzeri | Hidrolik ve makine yağlarının çoğu |
Örnekler yol göstericidir; kendi ürününüzün parlama noktasını güvenlik bilgi formunun 9. bölümünden alın. Yönetmelik bir uyarı daha yapar: parlama noktasının üzerinde ısıtılan Sınıf II ve IIIA sıvılar Sınıf I kabul edilir. Isıtılmış bir yağ banyosu veya sıcak bir yüzeye yakın duran motorin, kâğıt üzerindeki sınıfından daha tehlikelidir.
Üretim alanında günlük miktar: tezgâhta ne kadar tiner durabilir?
BYKHY md. 115/1 nettir: koridorlarda, geçişlerde, merdiven sahanlığında ve altında, bodrumda, kaçış yollarında ve çalışılan yerlerde parlayıcı ve yanıcı sıvı depolanamaz. Öte yandan md. 123, bir sıvının üretimde işlenmesini veya ara ürün olarak kısa süre bekletilmesini bu bölümün kapsamı dışında tutar. Bu ikisini birlikte okuduğunuzda uygulama kuralı ortaya çıkar: tezgâhta depo değil, kullanım olur.
Üretim alanı için tiner depolama kurallarını sahada şöyle uygulayın:
- Vardiya ihtiyacını hesaplayın. Günde ortalama 12 litre tiner kullanan bir boya hattında, hattın yanında tüm günün stoğunu değil, birkaç saatlik ihtiyacı tutun.
- Uygun kap kullanın. Ağzı açık kova, kesik pet şişe veya etiketsiz bidon yerine kapaklı, etiketli, mümkünse yaylı kapaklı ve alev tutuculu metal emniyet bidonu tercih edin.
- Kullanılmış bezi unutmayın. Solvent emmiş bez ve üstüpüler kapaklı metal atık kutusunda toplanır, vardiya sonunda alandan çıkarılır.
- Vardiya sonunda geri koyun. Kalan sıvı dolaba veya depoya döner; gece boyunca tezgâhta sıvı kalmaz.
- Tutuşturucu kaynakları uzak tutun. Kaynak, taşlama ve açık alev gerektiren işler yalnız sıcak çalışma izniyle yapılır.
Yanıcı madde dolabı: ne kadar, nasıl?
BYKHY md. 115/2’ye göre diğer kullanım alanlarından yangına en az 90 dakika dayanıklı duvar ve döşemelerle ayrılmış ve tali işlerin yürütüldüğü binalarda, bir depolama odasında veya 200 °C’de 10 dakika yangına dayanıklı dolapta şu miktarlar depolanabilir:
- Sınıf IA sıvılar: orijinal kabında 100 litre
- Sınıf IB, IC, II ve IIIA sıvılar: orijinal kaplarında toplam 500 litre
- Aynı sınıflar taşınabilir tanklarda: toplam 2.500 litre
Sınıf I sıvılarla birlikte depolanan sıvılarda hesap md. 114/3’e göre yapılır: 5 litre Sınıf II veya IIIA, 1 litre Sınıf I sıvıya eşdeğer sayılır.
Piyasadaki yanıcı madde dolapları genellikle EN 14470-1 standardına göre yangına dayanım süresiyle (15, 30, 60 veya 90 dakika gibi tiplerle) sınıflandırılır. Dolabı seçerken ve kullanırken şunlara bakın:
- Kapılar kendiliğinden kapanıyor ve kilitleniyor mu; kama ile açık tutuluyor mu?
- Tabanda sızıntıyı toplayan bir tava var mı, içi temiz mi?
- Üreticinin öngördüğü havalandırma bağlantısı ve topraklama yapılmış mı?
- Oksitleyici, asit ve zehirli maddeler aynı dolaba konmuş mu? Uyumsuz kimyasallar ayrı tutulur; ayrıntı için kimyasal depolama uyumluluğu yazımıza bakın.
- Dolap kaçış yolunun veya çıkış kapısının önünde mi?
Solvent depolama: tecrit edilmiş alan ve ayrı depo
Dolap kapasitesini aşan miktarlar için iki seçenek vardır. Birincisi, sıvının işlendiği fabrika binası içinde işlemin yürütüldüğü alandan tecrit edilmiş bir depolama alanıdır (md. 118/3). Burada izin verilen miktar, yönetmeliğin Ek-12/B tablosuna göre alanın büyüklüğüne, yangına dayanıklılığına ve otomatik söndürme bulunup bulunmamasına bağlıdır:
| Depolama alanı (en fazla) | Yangına dayanıklılık | Söndürme sistemi | İzin verilen miktar |
|---|---|---|---|
| 15 m² | 60 dakika | Yok | 70 litre/m² |
| 15 m² | 60 dakika | Var | 175 litre/m² |
| 50 m² | 120 dakika | Yok | 140 litre/m² |
| 50 m² | 120 dakika | Var | 350 litre/m² |
İkinci seçenek ayrı depo binasıdır. Md. 118’in başlıca şartları şunlardır:
- Depo binası en az 120 dakika yangına dayanıklı yapılır; kapılar da en az 120 dakika dayanıklıdır.
- Sınıf I sıvıların depolandığı binada bodrum kat bulunmaz; Sınıf II sıvılar bodrumda depolanamaz.
- Döşeme sıvı geçirmez ve yanmaz malzemeden olur; dökülen sıvının kanallara ve gidere ulaşması önlenir.
- Doğal havalandırma yetmiyorsa döşeme seviyesinde etkili, saatte en az 6 hava değişimi sağlayan patlama ve kıvılcım güvenlikli mekanik havalandırma kurulur.
- Depo binası konutlara ve insanların bulunduğu hacimlere bitişik olamaz; işi olmayanların girişi levhayla yasaklanır.
- Depo hacmi 1. tehlike bölgesidir; kapı, pencere ve açıklıklardan itibaren 5 metre yarıçapta, döşemeden 0,8 metre yüksekliğe kadar olan alan 2. tehlike bölgesidir.
Aktarma sırasında topraklama ve eşpotansiyel bağlantı
Varilden bidona, bidondan tabancaya yapılan her aktarmada sıvı akarken statik yük oluşur. Kaplar arasında potansiyel farkı varsa kıvılcım çıkabilir ve parlama noktası düşük bir sıvının buharını tutuşturabilir. BYKHY md. 122/4, tankların ve onlara iletken şekilde bağlı tesis bölümlerinin toprağa karşı gerilim taşımayacak şekilde kurulmasını, topraklama bağlantı uçlarının kolay ulaşılabilir ve gevşemeye karşı emniyetli olmasını ister. Varil ve bidon aktarmalarında aynı mantığı şu adımlarla uygulayın:
- Önce bağlantı, sonra kapak. Boşaltan varil ile dolan kap arasına mandallı eşpotansiyel kablo takılır, varil ayrıca topraklama noktasına bağlanır. Bağlantı kapak açılmadan yapılır, aktarma bitip kapak kapandıktan sonra sökülür.
- Metal kap tercih edin. Standart plastik bidonlar topraklanamaz; parlayıcı sıvı aktarmasında iletken kap kullanın.
- Sıçratmadan doldurun. Dolum hortumunu kabın dibine yakın tutun, sıvıyı yukarıdan serbest düşürmeyin, akışı yavaş tutun.
- Uygun pompa kullanın. Varili devirmek yerine yanıcı sıvıya uygun el pompası veya patlama güvenlikli pompa kullanın.
- Kontrol edin. Mandalların ve kabloların sağlamlığını aktarma öncesi gözle kontrol edin; topraklama tesisatı ise elektrik iç tesisatıyla birlikte yılda bir periyodik kontrole girer; tarihini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz. Ayrıntılar için topraklama ve kaçak akım rölesi yazımıza bakın.
Dökülme ve yangına hazırlık
En iyi depolama düzeni bile bir gün devrilen bir bidonla sınanır. Depolama ve aktarma noktalarının yanında dökülme kiti (emici malzeme, kapaklı atık kabı, eldiven ve gözlük) bulunsun; müdahale adımları için kimyasal sızıntı müdahalesi yazımızı kullanın. Söndürücü seçimi sıvının cinsine göre yapılır: BYKHY md. 122 yanıcı sıvılarda özellikle köpük, karbondioksit, kuru kimyevi toz ve suyu sayar. Hangi söndürücünün nerede kullanılacağını yangın söndürücü türleri yazımızda bulabilirsiniz.
Kimya, plastik ve boya kullanan işletmelerde depolama düzenini risk değerlendirmesine işliyor, çalışanları söndürücüyü gerçek yangın senaryosunda kullanmaya hazırlıyoruz. Yangın eğitimi hizmetimiz SİSTEMER Yangın Eğitim Merkezi’nde teorik ve uygulamalı olarak verilir. Sektöre özgü diğer riskler için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Parlama noktası nedir?
Bir sıvının yüzeyinde tutuşabilecek miktarda buhar oluşturduğu en düşük sıcaklıktır. BYKHY parlama noktası 37,8 °C’nin altındaki sıvıları parlayıcı (Sınıf I), bu sıcaklık ve üzerindekileri yanıcı (Sınıf II ve III) sayar. Ürününüzün değeri güvenlik bilgi formunun 9. bölümündedir.
Tineri üretim alanında tutabilir miyim?
Kullanım için evet, depolama için hayır. Çalışılan yerlerde yanıcı sıvı depolanamaz; tezgâhta yalnız vardiyanın ihtiyacı kadar, kapaklı ve etiketli kapta tiner bulunur. Kalan miktar vardiya sonunda yanıcı madde dolabına veya depoya döner.
Yanıcı madde dolabına kaç litre sıvı konabilir?
BYKHY md. 115/2’deki şartları sağlayan binalarda, 200 °C’de 10 dakika yangına dayanıklı dolapta Sınıf IA sıvılardan 100 litre, Sınıf IB, IC, II ve IIIA sıvılardan orijinal kaplarında toplam 500 litre depolanabilir. Ayrıca dolap üreticisinin belirttiği kapasiteyi aşmayın.
Parlayıcı sıvı plastik bidonla aktarılabilir mi?
Standart plastik kaplar topraklanamadığı için parlayıcı sıvıların aktarılmasında iletken metal kaplar ve eşpotansiyel bağlantı tercih edilmelidir. Aktarma öncesi kablolar takılır, sıvı sıçratılmadan doldurulur ve çevrede tutuşturucu kaynak bulunmaz.
Yangın sınıfları, doğru söndürücü seçimi, güvenli açık alanda uygulamalı söndürme ve tahliye tatbikatı tek eğitimde.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.