Kısaca
Kimyasal depolamada asıl soru “ne kadar” değil “neyin yanına” sorusudur; birbiriyle tepkimeye giren maddeler aynı rafı ve aynı döküntü havuzunu paylaşmamalıdır. Geçimsizlik kararı güvenlik bilgi formunun 7. ve 10. bölümlerinden çıkarılır, raf düzenine ve depo planına dönüştürülür. Bu yazıda grup tablosu, raf kuralları, döküntü havuzu ve denetim listesi yer alır.
Kimyasal depolama kuralları neden bir “komşuluk” meselesidir?
Bir boyahane deposunda raftan düşen çamaşır suyu bidonu, alt raftaki asidik kireç çözücüyle karışır ve kısa sürede klor gazı yayılır. Bir bakım atölyesinde ise oksijenli su ile solvent aynı dolapta durur. İki olayda da kimyasalların kendisi tek başına sıradan ürünlerdir; tehlikeyi yaratan, yan yana konmalarıdır. Kimyasal depolama kuralları bu yüzden önce bir komşuluk düzenidir.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7 işverenden tehlikeli kimyasalların, atık ve artıklarının depolanması için gerekli düzenlemeleri yapmasını ve birbirini etkileyebilecek kimyasal maddelerin birbirleriyle temasının önlenmesini ister. Aynı madde, kimyasal olarak kararsız maddelerin tehlikeli miktarlarda bulunmasını ve tutuşturucu kaynakların varlığını önlemeyi de sayar. Yönetmelik hangi maddenin hangisinden ayrılacağını tek tek listelemez; bu kararı ürünlerin güvenlik bilgi formlarına ve risk değerlendirmesine bırakır.
Kimyasal geçimsizlik tablosu nasıl kullanılır?
Geçimsizlik tablosu, kimyasalları tehlike gruplarına ayırıp hangi grubun hangisinden uzak tutulacağını gösteren bir karar aracıdır. Kullanım sırası şöyledir:
- Envanteri çıkarın. Depodaki her ürünü, miktarı ve yeriyle listeleyin. Envanterin sütunları için kimyasal envanteri hazırlama yazımıza bakabilirsiniz.
- Güvenlik bilgi formunu okuyun. Bölüm 2’deki piktogram ve H ifadeleri grubu, Bölüm 7 depolama koşullarını, Bölüm 10 ise kaçınılacak koşulları ve uyumsuz maddeleri verir. Bu bölümlerin okunuşunu güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımızda anlattık.
- Her ürüne bir grup atayın. Birden fazla tehlikesi olan ürün, en kısıtlayıcı grubuna göre yerleştirilir.
- Tabloyla kontrol edin. Aynı raf veya havuzdaki ürünlerin gruplarını tabloda karşılaştırın.
- Depo planını çizin. Raf, dolap ve havuzları gruplara göre işaretleyen basit bir kroki hazırlayın ve depo girişine asın.
Aşağıdaki tablo genel bir başlangıç noktasıdır; son karar her zaman ürünün kendi formundaki Bölüm 10’a göre verilir.
| Grup (formdaki ipucu) | Şunlardan ayrı tutun | Bir araya gelirse |
|---|---|---|
| Asitler (aşındırıcı piktogramı, H314, H290) | Bazlar, hipoklorit, siyanür ve sülfür tuzları, aktif metaller | Isı ve sıçrama; klor, hidrojen siyanür veya hidrojen sülfür gazı |
| Oksitleyici asitler (nitrik, perklorik asit) | Organik asitler, yanıcı sıvılar, kâğıt ve ahşap | Yangın, şiddetli tepkime |
| Bazlar (sodyum hidroksit, amonyak çözeltisi) | Asitler; alüminyum ve çinko kaplar; hipoklorit | Isı; hidrojen gazı; kloraminler |
| Oksitleyiciler (alev üzerinde daire piktogramı: peroksitler, nitratlar, permanganat, hipoklorit) | Yanıcı sıvılar, organik maddeler, indirgenler, metal tozları | Yangın, patlama |
| Yanıcı sıvılar (alev piktogramı: solvent, tiner, alkol) | Oksitleyiciler, ısı ve tutuşturucu kaynaklar | Yangın |
| Su ile tepkimeye girenler (H260, H261, EUH014) | Su, sulu çözeltiler, nemli ortam, asitler | Yanıcı gaz, ısı |
| Basınçlı gaz tüpleri (gaz tüpü piktogramı) | Oksijen tüpleri ile yanıcı gaz tüpleri birbirinden; ısı kaynakları | Yangın, patlama |
Tablodaki ayrımın düzeyi depodaki miktara ve risk değerlendirmesine göre seçilir: aynı dolapta ayrı ikincil kap, ayrı raf ve ayrı havuz ya da ayrı oda veya bölme. Küçük miktarlarda ayrı havuz yeterli olabilirken bidon ve IBC düzeyindeki miktarlarda fiziksel bölme gerekir.
Asit ve baz ayrı depolama: en sık yapılan hata
Asit ve bazlar ikisi de “aşındırıcı” piktogramı taşıdığı için aynı rafa konur. Oysa ikisi temas ettiğinde ısı açığa çıkar ve sıçrama olur. Asit baz ayrı depolama kuralının uygulamadaki karşılığı şudur:
- Asitler ve bazlar ayrı raflarda, ayrı döküntü havuzlarında durur; aynı dolabı paylaşıyorlarsa her biri kendi ikincil kabındadır.
- Nitrik asit gibi oksitleyici asitler, asetik ve formik asit gibi organik asitlerden de ayrılır. “Hepsi asit” diye aynı havuza konmaz.
- Asitler için korozyona dayanıklı, havalandırmalı dolap kullanılır; metal raflar zamanla aşınır ve taşıma kapasitesini kaybeder.
- Sodyum hidroksit çözeltisi alüminyum kaplarda veya alüminyum raf üzerinde tutulmaz.
Oksitleyici depolama ve yanıcı sıvılar
Oksitleyici depolama kararında iki noktaya bakılır. Birincisi, oksitleyiciler yanıcı sıvılardan ve organik maddelerden uzak tutulur; buna karton ambalaj, ahşap palet ve emici bezler de dahildir. İkincisi, birçok oksitleyici ısıya ve güneş ışığına duyarlıdır; Bölüm 7’deki sıcaklık sınırına uyulur.
Yanıcı sıvılar için temel kural, üretim alanında yalnız günlük ihtiyaç kadar ürün bulundurmak ve gerisini yangına dayanıklı güvenlik dolabında (TS EN 14470-1) veya ayrı yanıcı madde deposunda tutmaktır. Parlayıcı sıvıların depolanabilecek miktarları ve depolama yöntemleri Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 115’te düzenlenir. Solvent buharının biriktiği depolarda patlayıcı ortam değerlendirmesi de gerekebilir; bunun için patlayıcı ortam (ATEX) dokümanı yazımıza bakın.
Kimyasal depo düzeni: raf ve dolap kuralları
İyi bir kimyasal depo düzeni ürünleri düşmeye, karışmaya ve unutulmaya karşı korur:
- Ağır ve sıvı ürünler alt rafta. Aşındırıcı sıvılar göz hizasının üstünde tutulmaz; büyük kaplar en alt rafa konur.
- Raf kenarı setli. Kenar dudağı olmayan raflarda titreşim veya çarpmayla kaplar düşer. Rafın taşıma kapasitesi etiketlenir; ayrıntı için endüstriyel raf güvenliği yazımıza bakın.
- Alfabetik dizilim yok. Ürünleri ada göre sıralamak uyumsuz maddeleri yan yana getirebilir. Dizilim gruba göre yapılır, grup içinde ada göre sıralanır.
- Her kap etiketli. Büyük ambalajdan aktarılan kaplarda da ürün adı ve tehlike piktogramı bulunur; etiketsiz kap depoya kabul edilmez.
- Isı ve güneşten uzak. Depo havalandırılır, tutuşturucu kaynak bulundurulmaz, doğrudan güneş alan raf kullanılmaz.
- İlk giren ilk çıkar. Raf ömrü dolan ve ambalajı bozulan ürünler ayrılır; boş kaplar için ayrı ve işaretli bir alan belirlenir.
- Depoda yeme, içme ve sigara yok. Girişte uyarı işaretleri bulunur; işaretlerin kuralları için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakın.
Döküntü havuzu ve ikincil muhafaza
Döküntü havuzu, kap delindiğinde veya devrildiğinde sıvının yayılmasını sınırlayan ikincil muhafazadır. Kurarken şu kurallara dikkat edin:
- Havuz, en azından içindeki en büyük kabın tamamını alabilecek hacimde olmalıdır. Birden fazla kap varsa toplam hacim de hesaba katılır.
- Havuz malzemesi içindeki kimyasala dayanıklı olmalıdır; asitler için genellikle polietilen havuz tercih edilir.
- Havuzda sıvı birikmemeli, düzenli kontrol edilmelidir. Açık alandaki havuzlara yağmur suyu dolar ve hacmi azalır.
- Havuzun üzerindeki ızgara, kabın ağırlığını taşıyacak kapasitede olmalıdır.
Havuz, sızıntının yayılmasını önler; toplanmasını değil. Depo yanında, içindeki kimyasallara uygun bir döküntü kiti bulunmalıdır. Kitin içeriği ve müdahale adımları için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın.
Depo denetimi için kontrol listesi
Ayda bir yapılacak kısa bir depo turu, düzenin bozulmasını erken yakalar:
| Kontrol | Evet / Hayır |
|---|---|
| Depodaki her ürünün güncel Türkçe güvenlik bilgi formu var mı? | |
| Depo planı girişte asılı ve sahadaki yerleşimle uyumlu mu? | |
| Asit, baz, oksitleyici ve yanıcılar ayrı raf ve havuzlarda mı? | |
| Havuzlarda sıvı birikintisi veya çatlak var mı? | |
| Tüm kaplar etiketli ve kapalı mı? | |
| Raf kenar setleri ve kapasite etiketleri yerinde mi? | |
| Yanıcı sıvılar güvenlik dolabında ve günlük ihtiyaç kadar mı? | |
| Döküntü kiti tam ve erişilebilir mi? | |
| Havalandırma çalışıyor, tutuşturucu kaynak yok mu? | |
| Göz duşu veya yıkama imkânı çalışır durumda mı? |
Bursa ve çevre illerdeki boya, kaplama, plastik ve tekstil terbiye işletmelerinde depo düzenini risk değerlendirmesi çalışmasının bir parçası olarak ele alıyoruz; sektöre özgü riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza bakabilirsiniz. Yönetmeliğin diğer yükümlülükleri için kimyasal maddeler yönetmeliği yazımızı okuyun.
Sık Sorulan Sorular
Asit ve baz aynı dolapta durabilir mi?
Önerilmez. Mecbur kalınan küçük miktarlarda bile her grup kendi ikincil kabında ve ayrı rafta tutulmalıdır. Bidon ve daha büyük miktarlarda ayrı dolap veya ayrı bölme kullanın.
Kimyasal geçimsizlik tablosu nereden bulunur?
Genel grup tabloları başlangıç için yeterlidir, ancak son karar ürünün kendi güvenlik bilgi formundaki Bölüm 7 ve Bölüm 10’a göre verilir. Formda uyumsuz madde olarak sayılan ürünler aynı raf ve havuzda tutulmaz.
Kimyasalları alfabetik sıraya göre dizmek neden yanlış?
Ada göre sıralama, birbiriyle tepkimeye giren maddeleri yan yana getirebilir. Önce tehlike grubuna göre ayırın, sonra her grubun kendi içinde ada göre sıralayın.
Döküntü havuzu ne büyüklükte olmalı?
En azından içindeki en büyük kabın tamamını alabilmelidir; birden fazla kap varsa toplam hacim de dikkate alınır. Geçimsiz kimyasallar için ayrı havuz kullanılır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.