Kısaca
Kimyasal envanteri, işyerinde bulunan her kimyasal ürünün adını, tedarikçisini, tehlike ifadelerini, Türkçe GBF’sinin tarihini, stok miktarını, kullanım yerini ve kimlerin maruz kaldığını gösteren listedir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik “envanter” kelimesini kullanmaz, ancak risk değerlendirmesinde istediği bilgilerin tamamı bu listeden gelir. Envanter sahada yürüyerek çıkarılır, kullanılmayan kimyasallar ayıklanır ve her yeni satın almada güncellenir.
Kimyasal envanteri ne işe yarar?
Bir plastik enjeksiyon atölyesinde kalıp ayırıcı sprey, bakım ekibinin pas sökücüsü, kazan dairesindeki su şartlandırma kimyasalı ve temizlik dolabındaki kireç çözücü aynı işyerinde, ama farklı ellerde durur. Kimyasal envanteri, yani işyerinin kimyasal madde listesi, bu dağınık tabloyu tek bir listeye çevirir: işyerinde hangi kimyasalın, nerede, ne kadar bulunduğunu ve kimlerin onunla çalıştığını gösterir.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013; son değişiklik RG 20.10.2023) metninde “envanter” kelimesi geçmez. Ama yönetmeliğin 6. maddesi, risk değerlendirmesinde şu bilgilerin dikkate alınmasını ister:
Bu listedeki bilgilerin hiçbiri envanter olmadan güvenilir biçimde toplanamaz. Yönetmeliğin genel çerçevesini kimyasal maddeler yönetmeliği yazımızda anlattık; burada envanterin nasıl çıkarılacağına odaklanıyoruz.
Adım 1: Sahayı dolaşın, satın alma listesine güvenmeyin
Envanterin ilk taslağı genellikle satın alma kayıtlarından çıkarılır ve eksik kalır. Numune olarak gelen ürünler, bakım ekibinin kendi aldığı spreyler ve yıllar önce kalmış variller bu kayıtlarda görünmez. Bu yüzden listeyi masa başında değil, sahayı dolaşarak çıkarın. Şu noktaları tek tek gezin:
- Hammadde ve kimyasal deposu, açık stok alanları,
- Üretim hatları ve hat başlarındaki günlük kaplar,
- Bakım atölyesi, kompresör ve kazan dairesi, su arıtma ünitesi,
- Laboratuvar ve kalite kontrol,
- Temizlik malzemesi dolapları ve mutfak,
- Tehlikeli atık geçici depolama alanı.
Dışarıdan gelen ekipleri de unutmayın: bakım, boya veya temizlik işi için gelen alt işveren firmaları kendi kimyasallarıyla çalışabilir. Bu firmalardan, getirdikleri ürünlerin listesini ve Türkçe GBF’lerini işe başlamadan önce isteyin ve geçici olarak envantere ekleyin.
Her noktada kabın etiketini, miktarını ve kabın türünü not edin. Etiketsiz bir şişe ya da içeriği bilinmeyen bir varil bulduğunuzda onu ayrı bir “tanımsız” listesine yazın; bu kaplar ya tanımlanır ya da tehlikeli atık olarak bertaraf edilir.
Adım 2: Kimyasal envanter formu hangi sütunlardan oluşur?
İyi bir kimyasal envanter formu, her ürün için bir satır ve risk değerlendirmesinin ihtiyaç duyduğu her bilgi için bir sütun içerir. Önerdiğimiz sütunlar ve bilginin kaynağı:
| Sütun | Bilginin kaynağı | Neden gerekli? |
|---|---|---|
| Ürün ticari adı ve tedarikçi | Etiket, fatura | Ürünü tanımlamak ve GBF istemek |
| Tehlikeli bileşenler | GBF Bölüm 3 | Sınır değeri olan maddeyi görmek |
| Tehlike piktogramları ve H ifadeleri | GBF Bölüm 2, etiket | Ürünün tehlike sınıfını görmek |
| GBF dili ve revizyon tarihi | GBF ilk sayfası | Güncel ve Türkçe GBF kontrolü |
| Fiziksel hâl ve parlama noktası | GBF Bölüm 9 | Yangın ve buhar riskini değerlendirmek |
| Uyumsuz maddeler | GBF Bölüm 10 | Depoda ayrı tutulacakları belirlemek |
| Kişisel koruyucu donanım | GBF Bölüm 8 | KKD matrisini kurmak |
| Depolama yeri ve azami stok | Saha gözlemi | Yangın yükü ve döküntü senaryosu |
| Kullanım yeri, işlem ve kullanan görevler | Saha gözlemi, bölüm sorumlusu | Kimin maruz kaldığını görmek |
| Aylık tüketim | Satın alma, depo çıkışı | Maruziyetin sıklığını tahmin etmek |
| Kullanım şekli | Saha gözlemi | Püskürtme, açık kap, kapalı sistem farkı |
| Sorumlu kişi | Bölüm yönetimi | Güncellemeyi sahiplenmek |
Bu formu bir hesap tablosunda tutmak yeterlidir. Önemli olan sütunların her ürün için doldurulması ve boş hücrelerin “bilinmiyor” olarak işaretlenmesidir; boş bir hücre, risk değerlendirmesinde gözden kaçan bir tehlike demektir.
Adım 3: GBF tarihini ve dilini kontrol edin
Yönetmelik, risk değerlendirmesinde tedarikçiden alınan Türkçe GBF’nin dikkate alınmasını ister; işveren gerekli bilgiyi tedarikçiden ve başka kaynaklardan edinmekle, tedarikçi de istendiğinde bilgi vermekle yükümlüdür (md. 6/3 ve md. 9/3). Envanterde her ürün için şu üç soruyu cevaplayın:
- GBF var mı? Yoksa tedarikçiden isteyin. GBF’si gelmeyen ürünü kullanıma almamayı bir iç kural hâline getirin.
- Türkçe mi? Yabancı dildeki bir form, çalışanın erişebileceği bilgi değildir.
- Güncel mi? Revizyon tarihi çok eski bir GBF, ürünün bugünkü formülünü yansıtmayabilir. Tedarikçiden en güncel sürümü isteyin ve tarihi envantere yazın.
Çalışanların GBF’ye erişimi de yönetmeliğin istediği bir bilgilendirme konusudur (md. 9). GBF’leri envanterdeki sırayla numaralandırıp kullanım noktasına yakın bir klasörde veya ortak bir dijital klasörde tutun.
Adım 4: Kullanılmayan kimyasalları ayıklayın
Envanter çıkarıldığında, kullanılmayan kimyasallar neredeyse her işyerinde karşınıza çıkar: denenip vazgeçilmiş bir ürün, eski bir makineden kalan yağ, son kullanma tarihi geçmiş bir yapıştırıcı. Yönetmelik md. 7 burada açık yön verir: işyerindeki kimyasal miktarı en az düzeyde tutulur ve tehlikeli bir kimyasal yerine daha az tehlikeli olanı kullanılır.
- Kullanılmayanlar: Tehlikeli atık olarak, lisanslı firmalar aracılığıyla bertaraf edin.
- Aynı işi gören birden fazla ürün: Üç farklı yağ sökücü yerine bir tane seçin; tercihen tehlike ifadeleri daha hafif olanı.
- Aşırı stok: Üretim alanındaki günlük stoku bir vardiya veya bir günlük ihtiyaçla sınırlayın; kalanı depoda tutun.
- Birbirini etkileyebilecek kimyasallar: Md. 7, birbirini etkileyebilecek kimyasalların temasının önlenmesini ister. Asitleri ve bazları, yükseltgenleri ve yanıcıları aynı rafta tutmayın.
Adım 5: Envanteri risk değerlendirmesine bağlayın
Envanter, kendi başına bir belge değil, risk değerlendirmesinin girdisidir. Her satır, değerlendirmede bir karara dönüşmelidir:
| Envanterde gördüğünüz | Risk değerlendirmesinde karşılığı |
|---|---|
| Kanserojen veya üreme sistemine zararlı H ifadesi | Önce ikame araştırması; sağlık gözetimi için işyeri hekimine bildirim |
| Düşük parlama noktası ve büyük stok | Yangın ve patlama değerlendirmesi; gerekirse patlamadan korunma dokümanı |
| Uçucu ürün, açık kapta ve uzun süre kullanım | Ortam ölçümü ihtiyacı; ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız |
| Uyumsuz maddeler aynı depoda | Depo yerleşiminin değiştirilmesi |
| Büyük hacimli sıvı kap | Döküntü senaryosu ve döküntü kiti |
| Tüketimde belirgin artış | Maruziyetin yeniden değerlendirilmesi |
Yanıcı sıvı ve tozların bulunduğu alanlar için patlamadan korunma dokümanı, ölçüm gerektiren durumlar için ortam ölçümü zorunlu işyerleri, döküntü kitinin envantere göre seçimi için kimyasal sızıntı müdahalesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Örnek: Bir kalıp ayırıcı spreyin GBF’sinde aşırı yanıcı aerosol uyarısı ve Bölüm 8’de lokal havalandırma önerisi var. Envanter, ürünün üç enjeksiyon makinesinde, vardiya başına birkaç kez kullanıldığını gösteriyor. Risk değerlendirmesine iki satır girer: makine çevresinde tutuşturucu kaynak kontrolü ve sprey kullanımında maruziyet. Önlem olarak sıvı ürüne geçiş veya uygulama noktasında emiş değerlendirilir.
Adım 6: Kimyasal takibi: envanteri güncel tutmak
Envanter ilk günden itibaren eskimeye başlar. Kimyasal takibi için güncellemeyi bir olaya bağlayın:
- Yeni ürün: Satın alma, yeni bir kimyasalı sipariş etmeden önce GBF’sini ister ve iş güvenliği uzmanının görüşünü alır.
- GBF revizyonu: Tedarikçiden gelen yeni sürüm envantere işlenir; tehlike ifadeleri değiştiyse risk değerlendirmesi gözden geçirilir.
- Kullanım değişikliği: Ürün başka bir hatta veya farklı bir yöntemle kullanılmaya başlandığında satır güncellenir.
- Periyodik gözden geçirme: Yılda en az bir kez sahayı yeniden dolaşın ve listeyle karşılaştırın. Tarihi İSG takvimi aracına girin.
Kimya ve plastik işletmelerine özgü diğer riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kimyasal envanteri yasal olarak zorunlu mu?
Yönetmelik “envanter” kelimesini kullanmaz. Ancak risk değerlendirmesinde kimyasalın tehlikeleri, Türkçe GBF’si, miktarı, kullanım şartları ve maruziyet gibi bilgilerin dikkate alınmasını ister. Bu bilgileri düzenli biçimde toplamanın pratik yolu envanterdir; envanter, risk değerlendirmesindeki kimyasal satırlarının neye dayandığını da gösterir.
GBF’si olmayan bir kimyasal ne yapılmalı?
Tedarikçiden Türkçe GBF isteyin; tedarikçi istendiğinde bilgi vermekle yükümlüdür. GBF gelene kadar ürünü kullanıma almayın. İçeriği bilinmeyen ve tedarikçisi bulunamayan kimyasallar tehlikeli atık olarak bertaraf edilmelidir.
Envanter ne sıklıkla güncellenir?
Her yeni ürün alımında, GBF revizyonunda ve kullanım yeri veya yöntemi değiştiğinde. Bunlara ek olarak yılda en az bir kez sahada dolaşarak listeyi doğrulamanızı öneririz.
Temizlik malzemeleri de envantere girer mi?
Evet. Kireç çözücü, çamaşır suyu ve yağ sökücü gibi ürünlerin de tehlike ifadeleri ve GBF’leri vardır. Temizlik personeli bu ürünlerle her gün çalışır; envanterde yer almazlarsa karıştırma ve maruziyet riskleri gözden kaçar.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.