ATEX ve Patlamadan Korunma Dokümanı

Patlamadan korunma dokümanı hangi işyerlerinde gerekir?

Patlamadan korunma dokümanı, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamındaki işyerlerinde işverenin hazırladığı temel belgedir. Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamına giren ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan işyerlerinde uygulanır. Avrupa’da bu düzenleme 1999/92/EC sayılı direktife karşılık gelir ve uygulamada kısaca “ATEX” diye anılır.

Yönetmelik patlayıcı ortamı, yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla temasında tümüyle yanabilen karışım olarak tanımlar. Bu tanıma giren tipik alanlar şunlardır:

• Boya kabinleri, solvent ve tiner kullanılan karışım ve dolum alanları
• LPG, doğal gaz ve diğer yanıcı gaz tesisatları, tank ve dolum noktaları
• Yanıcı sıvı depoları ve atık solvent alanları
• Un, şeker, ahşap, plastik ve metal tozu oluşan veya taşınan bölümler; filtre, siklon ve silolar
• Akü şarj alanları gibi gaz birikebilecek kapalı bölümler

Bursa’daki otomotiv yan sanayinin boya hatları, tekstil boyahaneleri, mobilya atölyelerinin vernik ve cila bölümleri ile kimya ve plastik işletmeleri bu kapsamda sık karşılaştığımız örneklerdir. Yönetmelik bazı faaliyetleri kapsam dışında bırakır; örneğin patlayıcı maddelerin üretimi ve depolanması, maden çıkarma işleri ve hastalara tıbbi tedavi uygulanan yerler.

Önce önleme: yönetmeliğin öncelik sırası

Yönetmelik md. 5, işverenin teknik ve organizasyonel önlemleri şu öncelik sırasıyla almasını ister:

1. Patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek: kapalı sistemler, yeterli havalandırma, yanıcı maddenin daha az tehlikelisiyle değiştirilmesi, toz birikiminin önlenmesi.
2. Oluşması önlenemiyorsa tutuşmasını önlemek: tutuşturucu kaynakların kontrolü, uygun ekipman, statik elektriğe karşı topraklama, sıcak çalışma kontrolü.
3. Patlamanın zararlı etkilerini azaltmak: patlama tahliye panelleri, bastırma sistemleri, ayırma ve yalıtım.

Bu sıra önemlidir. Bir boya kabinindeki solvent buharını havalandırmayla sınır altında tutmak, kabini Ex ekipmanla donatmaktan önce gelir; ikisi birlikte uygulanır ama ilki asıldır. Kimyasalın özelliklerini güvenlik bilgi formu üzerinden okumayı ayrıca anlattık.

Patlama riskinin değerlendirilmesi

Patlama riski, işyerinin genel risk değerlendirmesinin bir parçasıdır, ama ayrı bir derinlik ister. Yönetmelik md. 6’ya göre işveren şunları dikkate alır:

• Patlayıcı ortam oluşma ihtimali ve bu ortamın kalıcılığı
• Statik elektrik dahil tutuşturucu kaynakların varlığı ve etkin hâle gelme ihtimali
• İşyeri, kullanılan maddeler, prosesler ve bunların olası etkileşimleri
• Olası bir patlamanın etkilerinin büyüklüğü

Patlayıcı ortamın oluşabileceği yerlerle bağlantılı diğer alanlar da bir bütün olarak değerlendirilir. Örneğin solvent deposu ile ona bağlı dolum odası ayrı ayrı değil, birlikte ele alınır.

ATEX bölge sınıflandırması: Zone 0, 1, 2 ve 20, 21, 22

Yönetmeliğin Ek-1’i, tehlikeli alanları patlayıcı ortamın oluşma sıklığına ve süresine göre bölgelere ayırır. Gaz, buhar ve sis için Bölge 0, 1, 2; yanıcı toz için Bölge 20, 21, 22 kullanılır.

Örnekler tipik durumlardır; bir alanın kesin bölgesi, sızıntı kaynakları, havalandırma ve madde özellikleri dikkate alınarak hesapla belirlenir. Uygulamada gaz için TS EN 60079-10-1, toz için TS EN 60079-10-2 standartları kullanılır. Ek-1 ayrıca toz tabakalarının, birikintilerin ve yığınların da patlayıcı ortam kaynağı olarak dikkate alınmasını ister. Tozun neden olduğu riskleri Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımızda da ele aldık.

Tehlikeli bölgelerin girişlerine, Ek-4’te tarif edilen üçgen, siyah kenarlı, sarı zemin üzerine siyah yazılı uyarı işareti konur. İşaretlerin genel kurallarını sağlık ve güvenlik işaretleri yazımızda bulabilirsiniz.

Ex ekipman seçimi: kategori, işaret ve sıcaklık sınıfı

Yönetmelik Ek-3, dokümanda aksi belirtilmedikçe ekipman ve koruyucu sistemlerin kategorisini bölgeye göre belirler:

• Bölge 0 veya 20: kategori 1 ekipman
• Bölge 1 veya 21: kategori 1 veya 2 ekipman
• Bölge 2 veya 22: kategori 1, 2 veya 3 ekipman

Kategori, ekipmanın etiketindeki Ex işaretinde yazar. Örneğin “II 2G” ifadesi, maden dışı alanlar için (grup II), kategori 2 ve gaz ortamı (G) için uygun ekipmanı gösterir; “D” harfi toz ortamını ifade eder. Etiketteki sıcaklık sınıfı (T1’den T6’ya) ekipman yüzeyinin ulaşabileceği en yüksek sıcaklığı gösterir ve ortamdaki maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır. Gazlar için ayrıca IIA, IIB ve IIC gaz grupları bulunur; IIC en zorlayıcı gruptur.

Yönetmelik metni ürün tarafında 94/9/AT’ye paralel yönetmeliğe atıf yapar; bu ürün yönetmeliği bugün 2014/34/AB’ye paralel olarak yenilenmiştir. Satın alma sırasında üreticiden uygunluk beyanını ve kullanım kılavuzunu isteyin.

Patlamadan korunma dokümanının içeriği

Yönetmelik md. 10’a göre işveren dokümanı hazırlar ve dokümanda en az şunlar yazılı olarak gösterilir:

1. Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği
2. Yönetmelikteki yükümlülükleri karşılamak için alınan önlemler
3. Ek-1’e göre sınıflandırılan alanlar
4. Ek-2 ve Ek-3’teki asgari gereklerin uygulandığı alanlar
5. Çalışma yerleri ve iş ekipmanının güvenlik kurallarına uygun tasarlandığı, çalıştırıldığı, kontrol ve bakımının yapıldığı
6. Tüm iş ekipmanının İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne uygunluğu

Doküman işin başlamasından önce hazırlanır; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilerek güncellenir. Risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birlikte ele alınabilir.

Dokümanın sahada karşılığı olan uygulamalar Ek-2’de sayılır: patlayıcı ortam oluşabilen yerlerde çalışanlara patlamadan korunma eğitimi verilir; dokümanda gerekli görülmesi hâlinde tehlikeli yerlerdeki çalışma yazılı talimatlara göre yapılır ve çalışma izni sistemi uygulanır. Faaliyete başlamadan önce işyerinin patlama yönünden güvenliğinin sağlandığı, patlamadan korunma konusunda eğitim almış veya deneyimli ehil kişilerce kanıtlanır. Çalışanların statik elektrik taşıyıcısı olabileceği durumlarda uygun malzemeden yapılmış KKD verilir; topraklama ve eş potansiyel bağlantı ayrıca kontrol edilir. Elektrik tesisatının kontrolü için topraklama ve kaçak akım rölesi yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Denetimlerde ve saha incelemelerinde sık gördüğümüz eksikler şunlardır:

• Doküman bir kez yazılmış, yeni boya kabini veya yeni solvent eklendiğinde güncellenmemiş.
• Bölge haritası sahadaki yerleşimle uyuşmuyor; makine yerleri değişmiş.
• Ex ekipman listesi yok veya etiket bilgileri bölge ve madde özellikleriyle karşılaştırılmamış.
• Toz birikintisi temizliği basınçlı havayla yapılıyor ve toz bulutu oluşturuyor.
• Bakım sonrası topraklama bağlantıları geri takılmamış.
• Tehlikeli bölge girişlerinde uyarı işareti ve çalışma izni uygulaması yok.

Patlama riskinin değerlendirilmesini genel risk değerlendirmesiyle birlikte risk değerlendirmesi hizmetimiz kapsamında planlarız. Kimya ve plastik işletmelerine özgü riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Patlamadan korunma dokümanı kimler için zorunlu?

6331 sayılı Kanun kapsamında olan ve patlayıcı ortam oluşma ihtimali bulunan tüm işyerleri için zorunludur. Ölçüt işyerinin büyüklüğü veya tehlike sınıfı değil, yanıcı gaz, buhar, sis veya toz nedeniyle patlayıcı ortam oluşma ihtimalidir.

Zone 1 ile Zone 2 arasındaki fark nedir?

Bölge 1’de patlayıcı ortam normal çalışma sırasında ara sıra oluşabilir; Bölge 2’de normal çalışmada beklenmez, oluşursa çok kısa sürer. Bölge 1’de kategori 1 veya 2, Bölge 2’de kategori 1, 2 veya 3 ekipman kullanılır.

Doküman ne zaman güncellenir?

İşyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme veya tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilir. Yeni bir kimyasal, yeni bir boya kabini veya havalandırma değişikliği tipik güncelleme nedenleridir.

2013’ten önce hazırlanmış doküman geçerli mi?

Yönetmeliğin geçici 1. maddesine göre 2003 tarihli eski yönetmelik kapsamında hazırlanan dokümanlar geçerli kabul edilir. Ancak o tarihten bu yana önemli değişiklik olduysa doküman güncellenmelidir.