Dokuma İşletmelerinde Gürültü ve Makine Riskleri

Dokuma fabrikası iş güvenliği: risk haritası

Dokuma fabrikası iş güvenliği, bir salonda onlarca tezgâhın aynı anda çalışmasından doğan iki temel sorun etrafında döner: herkesi aynı anda etkileyen gürültü ve her tezgâhta tekrar eden makine riskleri. Bunlara hazırlık bölümündeki tahar ve çözgü işleri, levent ve kumaş topu taşıma, pamuk tozu ve hav birikimi eklenir. Bursa’nın köklü tekstil yapısı içinde dokuma işletmeleri, yeni kurulmuş modern salonlardan eski binalarda çalışan küçük atölyelere kadar geniş bir yelpazededir; risklerin ağırlığı tezgâh tipine ve salonun yerleşimine göre değişir.

Önce tehlike sınıfınızı netleştirin. 2025’te yenilenen NACE Rev.2.1 listesinde 13.20.16 Pamuklu dokuma tehlikeli sınıftadır. Yün, sentetik veya teknik kumaş dokuyorsanız kodunuzu tek tek kontrol edin; sınıf, eğitim süresinden hekim ve uzman süresine kadar birçok yükümlülüğü belirler. Yöntem için tehlike sınıfı rehberimize bakabilirsiniz.

Dokuma tezgâhı gürültüsü: 80, 85 ve 87 dB(A)

Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik üç eşik tanımlar. Değerler, 8 saatlik güne göre hesaplanan günlük kişisel maruziyettir; salonda tek bir noktada okunan anlık değer değildir.

İşveren gürültü maruziyetini risk değerlendirmesinde ele alır ve gerektiğinde ölçüm yaptırarak belirler (md. 6). Ölçümü, İSGGM’den yeterlik belgesi almış bir laboratuvar yapar ve ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümü yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.

Ölçüm planlarken iki noktaya dikkat edin. Birincisi, tezgâh bakıcısı, usta ve formen gibi salonda dolaşan çalışanlar için kişisel dozimetre ölçümü, sabit noktadan yapılan ölçümden daha gerçekçi sonuç verir. İkincisi, tezgâh devri, kumaş tipi ve çalışan tezgâh sayısı ölçüm günü tutanağa yazılmalıdır; aksi hâlde sonuçları bir yıl sonra karşılaştıramazsınız.

Örnek hesap. Günlük maruziyet, farklı gürültü düzeylerinde geçirilen sürelerin enerji ortalamasıdır; desibel değerleri doğrudan toplanmaz veya ortalaması alınmaz. Bir tezgâh bakıcısı 8 saatlik vardiyanın 4 saatini 91 dB(A) ölçülen tezgâh sıraları arasında, 4 saatini 82 dB(A) ölçülen hazırlık alanında geçiriyor olsun:

• Günlük maruziyet = 10 × log₁₀ [(4/8) × 10^9,1 + (4/8) × 10^8,2] ≈ 88,5 dB(A)

Sonuç hem üst eylem değerini hem de 87 dB(A) sınır değerini aşar; bu çalışan için kulak koruyucu zorunludur ve koruyucunun etkisiyle kulağa ulaşan değer 87 dB(A)’nın altına inmelidir. Görev rotasyonuyla gürültülü bölgede geçen süre 2 saate indirilirse aynı hesap yaklaşık 86,4 dB(A) verir: maruziyet azalır ama 85 dB(A) üzerinde kaldığı için koruyucu zorunluluğu sürer. Pratik kural şudur: gürültü düzeyi 3 dB arttığında ses enerjisi iki katına çıkar, yani aynı maruziyeti korumak için sürenin yarıya inmesi gerekir.

Gürültüyü kaynağında azaltmak, kulak tıkacından önce gelir. Dokuma salonlarında işe yarayan önlemler şunlardır:

• Tezgâh ayaklarında titreşim sönümleyici takozlar ve sağlam zemin bağlantısı
• Gevşek kapak, aşınmış dişli ve kuru çalışan yatakların bakımla giderilmesi
• Salonun bölünmesi; sarım, kontrol ve çözgü hazırlık alanlarının gürültülü salondan ayrılması
• Usta ve kalite kontrol için ses yalıtımlı kabin veya oda
• Görev rotasyonuyla en yüksek maruziyetli bölgede geçirilen sürenin azaltılması

İşitme koruma programı adım adım

Gürültüye bağlı işitme kaybı yavaş ilerler, geri dönmez ve çoğu zaman yıllar sonra fark edilir. Dokumacı işitme kaybını önlemenin yolu, tek seferlik KKD dağıtımı değil, yazılı bir programdır:

1. Ölç ve haritala. Hangi bölümde ve hangi görevde 80 ve 85 dB(A) aşıldığını belirleyin.
2. İşaretle. 85 dB(A)’yı aşan alanları kulak koruyucu zorunluluk işaretiyle belirleyin.
3. Doğru koruyucuyu seç. Koruyucunun zayıflatma değeri maruziyete uygun olmalı; aşırı koruma da uyarı seslerini ve forklift kornasını duyulmaz hâle getirir. Kulak tıkacı ile kulaklık arasında çalışanın tercihine imkân verin.
4. Takmayı öğret. Köpük tıkacın yanlış takılması korumayı ciddi ölçüde düşürür; eğitimde uygulamalı gösterin.
5. Odyometri yap. 85 dB(A) üzerinde işitme testi zorunludur; 80 dB(A) üzerinde risk varsa yaptırılabilir. İşe giriş testi referanstır; sonraki testlerin aralığını işyeri hekimi belirler.
6. Sonucu değerlendir. Eşik kayması görülen çalışanda hekim, koruyucu kullanımını ve görevini yeniden değerlendirir; gerekirse görev değişikliği önerir.
7. Kaydet ve yenile. Ölçüm, test ve eğitim kayıtlarını saklayın; tezgâh değişikliğinde ölçümü yenileyin.

Testlerin planlanması ve sonuçların takibi sağlık gözetimi hizmetimizin parçasıdır. Eşiklerin ayrıntılı açıklaması için gürültü yönetmeliği rehberimize, işitme kaybının meslek hastalığı olarak bildirimi için meslek hastalığı rehberimize bakın.

Dönen parçalar ve dokuma makinesi kazaları

Dokuma makinesi kazalarının büyük bölümü üretim sırasında değil, müdahale anında olur: kopan ipliği bağlarken, sıkışan kumaşı çekerken, tezgâhı temizlerken. Tezgâhta dikkat edilmesi gereken hareketli parçalar şunlardır:

• Tefe ve tarak: Her atkıda ileri geri hareket eder; el ve parmak sıkışmasının başlıca kaynağıdır.
• Atkı atma mekanizması: Mekikli tezgâhlarda fırlayan mekik, kancalı (rapier) tezgâhlarda kancaların hareketi, hava jetli tezgâhlarda basınçlı hava hattı ayrı riskler taşır.
• Silindirler: Kumaş sarma ve çekme silindirleri ile levent tahriki, eli, kolu veya bol giysiyi içeri çekebilir.
• Kayış-kasnak ve dişliler: Kapakları bakım sonrasında takılmadığında açıkta kalır.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I, hareketli parçalara temasın kazaya yol açabileceği yerlerde tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen veya ulaşılmadan hareketi durduran koruyucular ister ve koruyucuların kolayca etkisiz hâle getirilememesini şart koşar (2.8). Bakım işleri ise ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketler durmuşken yapılır (2.13). Koruyucu türleri için makine koruyucuları rehberimizi okuyabilirsiniz.

Sahada uygulanacak kurallar basittir ama yazılı olmalıdır: iplik bağlama ve kumaş müdahalesi için tezgâh durdurulur; basınçlı hava tabancası üzerindeki hav ve tozu temizlemek için kullanılmaz, çünkü tozu havaya ve göze taşır; uzun saç toplanır, bol kollu giysi ve takı kullanılmaz.

Tahar ve levent taşıma

Tahar, çözgü ipliklerinin gücü tellerinden ve taraktan tek tek geçirilmesidir. Mekanik risk düşüktür ama saatlerce aynı duruşta, yakın mesafede ince iş yapılır. Yüksekliği ayarlanabilir sandalye, gölgesiz ve yeterli aydınlatma, düzenli kısa molalar ve göz muayenesi bu bölümün temel önlemleridir.

Levent ise dokumanın en ağır yüküdür. Dolu bir levent elle taşınamayacak ağırlıktadır; düşmesi ayak ezilmesine, yuvarlanması sıkışmaya yol açar. Önlemler:

1. Levent taşıma ve takma işini levent arabası, kaldırma tablası veya vinçle yapın; “dört kişi kaldırırız” yöntemini kaldırın.
2. Kaldırma ekipmanlarını, sapan ve aksesuarları yılda bir periyodik kontrol ettirin.
3. Levent depolama rafında yuvarlanmayı önleyen takoz veya beşik kullanın.
4. Taşıma yapan çalışanlara çelik burunlu ayakkabı verin.
5. Kumaş toplarının indirilmesi ve sevkiyatı için de aynı mantıkla mekanik yardımcı kullanın.

Pamuk tozu, hav ve yangın

Tozla Mücadele Yönetmeliği Ek-1’deki sınır değerler tablosunda pamuk tozu üç ayrı satırda yer alır: çırçır, hallaç ve iplik; dokuma; konfeksiyon. Dokuma salonunda toz ölçümünün gerekip gerekmediğini risk değerlendirmesi belirler. Hav ve uçuntu, tezgâh üstlerinde, kablo kanallarında ve aydınlatma armatürlerinde birikerek yangın yükü oluşturur. Temizliği vardiya planına yazın, elektrik panolarının içini ve çevresini düzenli kontrol edin.

Kontrol listesi ve sık yapılan hatalar

Dokuma işletmelerinde denetimde en sık gördüğümüz eksikler şunlardır: yıllar önce yapılmış ve tezgâh parkı değiştiği hâlde yenilenmemiş gürültü ölçümü, dağıtılan ama kullanılmayan kulak tıkaçları, işe giriş odyometrisi olmadığı için sonraki testlerin karşılaştırılamaması, kopan ipliği tezgâh çalışırken bağlama alışkanlığı ve leventlerin elle yuvarlanarak taşınması. Aşağıdaki liste bu eksikleri kapatmak için hazırlanmıştır:

• Tehlike sınıfı güncel NACE koduna göre doğrulandı.
• Gürültü ölçümü yetkili laboratuvarca yapıldı, 85 dB(A) üstü alanlar işaretlendi.
• Kulak koruyucular dağıtıldı, takma eğitimi uygulamalı verildi.
• İşe giriş ve periyodik odyometri hekim planına bağlandı.
• Tezgâh koruyucuları yerinde; durdurmadan müdahale yasağı talimata yazıldı.
• Levent ve top taşımada mekanik yardımcı kullanılıyor, kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrolü güncel.
• Hav ve toz temizliği vardiya planında.

Tüm bu başlıkları sahaya özgü olarak ele almak için risk değerlendirmesi hizmetimizi ve tekstil sektörü sayfamızı inceleyebilirsiniz. Hekim ve uzman sürenizi görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracını kullanın.

Sık Sorulan Sorular

Dokuma tezgâhı gürültüsü hangi değerden sonra tehlikelidir?

85 dB(A) günlük maruziyetin üzerinde kulak koruyucu kullanımı ve işitme testi zorunludur. 80 dB(A) üzerinde koruyucu hazır bulundurulur. 87 dB(A), koruyucunun etkisi dahil asla aşılamayacak sınır değerdir.

Dokuma işletmesi hangi tehlike sınıfındadır?

2025 NACE listesinde pamuklu dokuma (13.20.16) tehlikeli sınıftadır. Farklı elyaf veya kumaş türlerinde kodunuzu ayrıca kontrol edin; belirleyici olan işyerinde yürütülen asıl iştir.

Kulak tıkacı vermek yeterli mi?

Hayır. Yönetmelik önce gürültüyü kaynağında azaltmayı ister. Kulak koruyucu, mühendislik önlemleri yetmediğinde kullanılır ve doğru seçilip doğru takılmadığında beklenen korumayı sağlamaz.

Dokumacılarda işitme testi ne sıklıkla yapılır?

Yönetmelik sabit bir aralık vermez; aralığı işyeri hekimi, ölçüm sonuçlarına ve risk değerlendirmesine göre belirler. 85 dB(A) üzerinde test zorunludur ve işe giriş testi sonraki testler için referans alınır.