Geri Dönüşüm Tesislerinde İSG: Kırıcı ve Balya

Geri dönüşüm tesisi iş güvenliği: risk hattın neresinde?

Bir geri dönüşüm tesisinde malzeme kabul alanından sevkiyata kadar bir hat boyunca ilerler ve her istasyonun tehlikesi farklıdır. Geri dönüşüm tesisi iş güvenliği planını bu akışa göre kurmak, “tesis geneli” başlıklı tek bir risk satırından çok daha işe yarar. Plastik, kâğıt-karton ve metal ayıran Bursa ve çevre illerdeki tesislerde hat genellikle şöyledir:

Proses adımı	Başlıca tehlike	Öncelikli önlem
Kabul ve boşaltma	Kamyon ve kepçe manevrası, yaya çarpması, toz	Yaya ve araç yollarının ayrılması, işaretçi, kabul kontrolü
Ön ayırma	Büyük metal parçalar, cam, kesici atık	Mekanik ön ayırma, kalın eldiven, koluna kadar koruma
Ayrıştırma bandı	Kesilme, iğne batması, biyolojik etken, bant kapılması	Bant boyunca acil durdurma, hız ayarı, hijyen alanı
Kırıcı / öğütücü	Besleme ağzına çekilme, parça fırlaması, gürültü	Besleme koruyucusu, kilitleme-etiketleme, kulak koruyucu
Balya presi	Haznede sıkışma, balya devrilmesi, tel kopması	Kapı kilidi, kilitleme-etiketleme, tel bağlama talimatı
Stok ve sevkiyat	Yangın, istif devrilmesi, forklift	Yığın düzeni, ara mesafe, sıcak nokta kontrolü

Tesisin tehlike sınıfı, yürütülen asıl işin NACE koduna göre belirlenir; aynı tesiste birden fazla asıl iş varsa yüksek olan sınıf esas alınır. Kodunuzu ve buna bağlı uzman, hekim ve eğitim yükümlülüklerini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla kontrol edin; sınıf tahminle değil güncel listeyle belirlenmelidir.

Atık ayrıştırma bandında kesici ve biyolojik atık

Ayrıştırma bandı, tesisin en kalabalık ve en çok elle çalışılan istasyonudur. Karışık evsel ve ticari atıktan gelen malzemede kırık cam, metal kapak, jilet, şırınga ve iğne, hayvan atığı ve çürümüş gıda bulunabilir. Bu nedenle bant çalışanı aynı anda hem kesici hem biyolojik tehlikeye maruzdur.

Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik, biyolojik etkenlere maruziyetin olabileceği işler arasında atıkları yok eden tesislerde ve arıtma tesislerinde çalışmayı sayar. Karışık atığın elle ayrıldığı bantlarda benzer bir maruziyet söz konusudur ve risk değerlendirmesinde ayrı başlık olarak ele alınmalıdır.

Bantta uygulanacak önlemler:

Bant hızı: Hız, çalışanın malzemeyi görüp güvenle seçebileceği düzeye ayarlanır. Üretim baskısıyla artırılan hız, kesilme ve iğne batması olaylarını doğrudan artırır.
Acil durdurma: Bant boyunca her çalışanın elini uzattığında ulaşabileceği bir acil durdurma düzeneği (buton veya çekme teli) bulunur ve vardiya başında denenir.
Eldiven ve kol koruması: Kesilmeye dayanıklı eldiven kesik riskini azaltır, ancak hiçbir iş eldiveni iğne batmasını tamamen önlemez. Bu yüzden şüpheli torbaları açma ve sıkıştırma hareketi yasaklanır; torba açma mekanik yapılır ya da kesici aletle uzaktan açılır.
Hijyen: Yemek ve sigara alanı banttan ayrılır, el yıkama ve kirli-temiz soyunma ayrımı yapılır. İş kıyafeti eve götürülmez.
Kesici yaralanma prosedürü: İğne batmasında yapılacaklar yazılı olur; olay kayda geçer ve işyeri hekimi değerlendirir. Aşılama ihtiyacını işyeri hekimi risk değerlendirmesine göre belirler.

Ayrıştırma bandı aynı zamanda bir konveyördür. İş ekipmanlarının periyodik kontrol süreleri tablosuna göre konveyörler, standartta daha kısa bir süre yoksa en geç yılda bir kontrol edilir. Kontrolde dönüş tamburlarındaki kapılma noktalarının korunup korunmadığına özellikle bakılmalıdır.

Kırıcı makinede sıkışma ve parça fırlaması

Kırıcı ve öğütücülerde ölümcül kazaların çoğu üretim sırasında değil, tıkanmayı açarken olur. Besleme ağzında köprü kuran bir plastik kasa, sargı yapan bir film ya da sıkışan bir metal parça, operatörü elle veya ayakla müdahaleye yöneltir. Makine durmuş görünse bile rotor ataletle dönebilir, hidrolik itici beklenmedik anda hareket edebilir ya da başka biri makineyi çalıştırabilir.

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I bu noktada üç şart koyar: hareketli parçalarla temas riski olan ekipman tehlikeli bölgeye erişimi önleyen koruyucularla donatılır (2.8), parça fırlaması riski olan ekipmanda uygun güvenlik tertibatı bulunur (2.5) ve durdurma sistemi ekipmanı harekete geçiren enerjiyi de keser (2.3).

Kırıcı için asgari düzen:

Besleme ağzı, kolun rotora ulaşamayacağı derinlikte ve biçimde tasarlanır; besleme konveyörle veya kepçeyle yapılır.
Tıkanma açma işi yazılı bir talimata bağlanır: makine durdurulur, enerji kaynakları kilitlenir ve etiketlenir, rotorun tamamen durduğu doğrulanır.
Tıkanmayı açmak için uzun saplı kanca veya itme aparatı kullanılır; besleme ağzına girilmez.
Fırlayan parça riskine karşı besleme ağzı çevresi perdeyle kapatılır, operatör yüz siperi kullanır.
Gürültü yüksekse ölçüm yaptırılır; ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Ölçüm ve eylem değerleri için işyerinde gürültü ölçümü yazımıza bakın.

Balya presi: kapı kilidi, hazne ve tel bağlama

Balya presleri kâğıt, karton, plastik film ve PET şişeyi sıkıştırarak taşınabilir balyalara çevirir. Dikey preslerde operatör hazneyi elle doldurur; yatay preslerde besleme genellikle konveyörle yapılır. Başlıca tehlikeler şunlardır:

Haznede ezilme: Hazne kapısının kilidi devre dışı bırakılmışsa veya hazneye kapı açıkken uzanılıyorsa, inen piston uzvu ezer. Kapı açıkken presin hareket etmemesi temel şarttır ve vardiya başında denenmelidir.
Haznede sıkışan malzeme: Hazneye girerek sıkışmayı açmak kesinlikle yasaklanır. Kilitleme-etiketleme yapılmadan haznenin içine uzanılmaz.
Tel bağlama ve balya çıkarma: Gergin bağ teli koptuğunda kırbaç etkisi yapar; balya çıkarılırken kontrolsüz devrilebilir. Tel bağlama için talimat ve göz koruması, balya çıkış yönünde de yasak bölge belirlenir.
İstif: Balyalar yüksek istiflendiğinde devrilir. İstif yüksekliği ve düzeni yazılı kurala bağlanır, forklift ile yaya trafiği ayrılır.

Balya presi hidrolik çalışan bir makinedir. Ek-III’ün tezgâh tablosu “bir kısım tezgâhları” sayar ve hidrolik presler için standartta daha kısa süre yoksa azami süreyi 1 yıl olarak belirler. Presinizin periyodik kontrol kapsamını ve sıklığını, kontrolü yapacak yetkili kişiyle birlikte netleştirin; makine ömrü boyunca kapı kilidi ve acil durdurma testi bu kontrolün değişmez maddeleri olmalıdır. Pres türlerinde koruyucu sistemlerin genel mantığı için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.

Geri dönüşüm tesislerinde yangın: stok, pil ve kıvılcım

Geri dönüşüm yangını çoğu zaman gözden kaçan bir kaynaktan başlar. Karışık atığa karışmış lityum piller ve şarjlı cihazlar kırıcıda ezildiğinde veya balya presinde sıkıştırıldığında ısınıp alev alabilir. Kâğıt, karton, plastik ve tekstil balyalarından oluşan büyük yığınlar ise yangının hızla büyümesine yol açar.

Yangın önleme için şu adımları planlayın:

Kabul kontrolü: Pil, akü, gaz kartuşu ve aerosol kutusu gibi malzemeler kabulde ve ön ayırmada ayrılır, ayrı ve kapalı bir kapta tutulur.
Yığın düzeni: Stok alanında yığın büyüklüğü sınırlanır, yığınlar arasında geçiş ve müdahale mesafesi bırakılır, yığınlar bina duvarlarına ve elektrik panolarına dayanmaz.
Sıcak nokta kontrolü: Vardiya bitiminde kırıcı çevresi, bant altları ve yeni balyalar gözle, mümkünse ısıl kamerayla kontrol edilir. Tesis kapanmadan önceki son tur kayda geçer.
Sıcak çalışma: Kırıcı bıçağı değişimi veya şasi kaynağı gibi işler sıcak çalışma iznine bağlanır; çevre temizlenir ve iş bittikten sonra yangın gözcüsü bırakılır.
Acil durum planı: Stok alanında yangın senaryosu, itfaiyenin erişim yolu ve su kaynakları, söndürme ekibinin görevleri planda yazılı olur ve tatbikatla denenir.

Vardiya başı kontrol listesi

Ayrıştırma bandındaki tüm acil durdurma düzenekleri denendi mi?
Kırıcı besleme koruyucusu ve balya presi kapı kilidi çalışıyor mu?
Kilit, etiket ve kanca aparatları makine başında hazır mı?
Kesilmeye dayanıklı eldiven, kol koruması, yüz siperi ve kulak koruyucu yeterli sayıda ve doğru bedende mi?
El yıkama noktası, iğne kutusu ve ilkyardım dolabı kullanılabilir durumda mı?
Pil ve aerosol ayırma kabı boşaltıldı mı, stok yığınları sınırlar içinde mi?
Önceki vardiyanın son yangın turu kayıtlı mı?

Bu listenin maddelerini risk değerlendirmesindeki satırlarla eşleştirmek, risk değerlendirmesi çalışmamızın bir parçasıdır. Saha uygulamasını ve eğitimleri iş güvenliği uzmanlığı kapsamında yürütürüz. Plastik hammaddeye dönüşen malzemenin sonraki adımları için kimya ve plastik sektör sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Ayrıştırma bandında hangi eldiven kullanılmalı?

Kesilmeye dayanıklı ve kavrama yüzeyi uygun bir eldiven seçilir; koruma seviyesi atığın türüne göre risk değerlendirmesinde belirlenir. Hiçbir iş eldiveni iğne batmasını tamamen önlemez. Bu yüzden eldivene ek olarak torba sıkıştırmayı yasaklayan ve şüpheli atığa elle dokunmayı azaltan çalışma yöntemleri uygulanır.

Balya presinin periyodik kontrolü zorunlu mu?

İş ekipmanlarının periyodik kontrolleri İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yapılır. Hidrolik presler için standartta daha kısa süre yoksa azami süre 1 yıldır. Balya presinizin hangi standarda göre kontrol edileceğini EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiyle birlikte belirleyin.

Kırıcıda sıkışan malzeme nasıl açılır?

Makine durdurulur, tüm enerji kaynakları kilitlenip etiketlenir ve rotorun tamamen durduğu doğrulanır. Sıkışma uzun saplı kanca veya itme aparatıyla açılır; besleme ağzına girilmez. Yazılı talimat ve eğitim olmadan bu iş yapılmaz.

Geri dönüşüm tesisinde en sık yangın sebebi nedir?

Karışık atığa karışan lityum piller, ezildiklerinde ısınıp alev alabildikleri için öne çıkan bir kaynaktır. Kabulde ayırma, vardiya sonu sıcak nokta kontrolü ve yığınların sınırlanması bu riski azaltır.