Kısaca
Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği; teknoloji, madde veya ekipman, üretim yöntemi ya da bina değiştiğinde risk değerlendirmesinin süreyi beklemeden tamamen veya kısmen yenilenmesini ister. Bunu sahada güvenceye almanın yolu, değişiklik yapılmadan önce doldurulan bir değişiklik yönetimi (MOC) formu ve risk dokümanında izlenebilir bir revizyon kaydıdır. Yazıda formun alanlarını, onay adımlarını ve revizyon kaydının nasıl tutulacağını örnekle veriyoruz.
Değişiklik yönetimi iş güvenliğinde ne işe yarar?
Fabrikaya yeni bir pres geliyor, boya hattında solvent tedarikçisi değişiyor, depo büyüdüğü için forklift yolu kaydırılıyor. Her biri üretim açısından sıradan bir karardır; iş sağlığı ve güvenliği açısından ise risk değerlendirmesindeki varsayımları geçersiz kılabilir. Değişiklik yönetimi, bu kararları uygulamaya geçmeden önce yakalayan, etkisini değerlendiren ve risk dokümanını güncelleyen yazılı süreçtir. Proses emniyeti literatüründe kısaca MOC (management of change) olarak anılır.
Değişiklik yönetimi iş güvenliğinde iki sorunu çözer. Birincisi, değişikliğin İSG ekibine haber verilmeden yapılmasını önler. İkincisi, risk değerlendirmesinin bir sonraki yenileme tarihine kadar eskimiş hâlde beklemesinin önüne geçer. Risk değerlendirmesinin temel adımları için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz; burada yalnızca değişiklik anını ele alıyoruz.
Mevzuat dayanağı: risk değerlendirmesi ne zaman revize edilir?
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12, risk değerlendirmesinin çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir yenilenmesini ister. Aynı madde, şu durumlarda sürenin beklenmeden tamamen veya kısmen yenilenmesini öngörür:
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması,
- İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklik,
- Üretim yönteminde değişiklik,
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay,
- Çalışma ortamına ilişkin sınır değerlerle ilgili mevzuat değişikliği,
- Ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçlarının gerekli kılması,
- İşyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlike.
Listenin ilk üç maddesi doğrudan değişiklik yönetiminin konusudur. 6331 sayılı Kanun da aynı noktaya iki yerden bağlanır: md. 17, iş ekipmanı değiştiğinde veya yeni teknoloji uygulandığında çalışanlara eğitim verilmesini; md. 18 ise yeni teknolojilerin uygulanması ve seçilecek iş ekipmanı konusunda çalışanların görüşünün alınmasını ister. Bu yüzden iyi bir MOC formu, eğitim ve çalışan görüşü adımlarını da içerir.
Hangi değişiklikler forma girer?
Her ampul değişimini forma bağlamak süreci işletilemez hâle getirir. Kapsamı baştan yazılı olarak tanımlayın. Aşağıdaki tablo üretim işletmeleri için makul bir başlangıçtır.
| Değişiklik türü | Örnek | Tetiklediği başlıca kontroller |
|---|---|---|
| Yeni veya ikinci el makine | Pres, CNC, robot hücresi, konveyör | CE ve uygunluk beyanı, koruyucular, ilk kontrol, LOTO noktaları, eğitim |
| Makinede tadilat | Koruyucu sökülüp yeniden tasarlanması, hız artışı, otomasyon eklenmesi | Tadilatın emniyet fonksiyonlarına etkisi, yeniden doğrulama |
| Yeni kimyasal veya tedarikçi değişikliği | Farklı solvent, yeni temizlik kimyasalı | Güvenlik bilgi formu, depolama uyumu, KKD, ortam ölçümü ihtiyacı |
| Yerleşim değişikliği | Hat taşıma, raf ekleme, yürüme yolunun kaydırılması | Forklift ve yaya ayrımı, kaçış yolları, acil durum planı ve tahliye krokisi |
| Proses parametresi | Sıcaklık, basınç, hız veya reçete değişikliği | Basınçlı ekipman sınırları, ısı ve buhar riskleri, emniyet ventilleri |
| Bina ve tesisat | Yeni bölme, kapı iptali, elektrik panosu ekleme | Kaçış mesafesi, yangın algılama, elektrik tesisatı kontrolü |
| Geçici değişiklik | Arıza nedeniyle sensörün köprülenmesi, geçici hortum veya kablo | Süre sınırı, telafi edici önlem, geri alma tarihi |
Kimyasal değişikliklerde ilk bakılacak belge güvenlik bilgi formudur; nasıl okunacağı için güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.
MOC prosedürü: değişiklikten önce 7 adım
Bir MOC prosedürü, değişikliği öneren kişiden başlayıp devreye alma onayına kadar uzanan sıralı adımlardan oluşur.
- Talep: Değişikliği öneren birim, formun ilk bölümünü doldurur: ne değişiyor, neden, nerede, ne zaman.
- Ön eleme: İSG sorumlusu veya iş güvenliği uzmanı, değişikliğin kapsamda olup olmadığına karar verir. “Aynısının yenisi” (aynı marka, model ve ayarlarla birebir değişim) çoğu zaman kapsam dışıdır; ama bunu yazılı olarak işaretleyin.
- Risk değerlendirmesi: Değişikliğin etkilediği bölümler için risk değerlendirmesi ekibi toplanır. Yönetmeliğe göre ekipte işveren veya vekili, uzman, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve ilgili bölümü bilen çalışanlar yer alır. Değişikliği yapacak bakım veya proje sorumlusu da masada olmalıdır.
- Önlemlerin kararlaştırılması: Önlemler kontrol hiyerarşisine göre seçilir; önce tasarım ve mühendislik önlemleri, sonra prosedür ve eğitim, en son KKD. Yöntem için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakabilirsiniz.
- Çalışan görüşü ve eğitim: Değişiklikten etkilenecek çalışanların görüşü alınır, yeni talimat hazırlanır ve eğitim verilir. Eğitim kaydı forma eklenir.
- Devreye alma öncesi kontrol: Önlemlerin sahada uygulandığı yerinde doğrulanır. Ekipmansa ilk kontrol raporu, kimyasalsa depolama ve etiketleme, yerleşimse yol çizgileri ve işaretler kontrol edilir.
- Onay ve kapanış: Devreye alma onayı verilir, risk değerlendirmesinin revizyon kaydı işlenir, gerekiyorsa acil durum planı ve tahliye krokisi güncellenir.
Değişiklik yönetimi formu: örnek alanlar
Form tek sayfa olabilir; önemli olan her alanın bir sorumlusu ve tarihi olmasıdır.
| Bölüm | Doldurulacak bilgi |
|---|---|
| Kimlik | Form no, talep tarihi, talep eden birim ve kişi |
| Değişikliğin tanımı | Mevcut durum, önerilen durum, gerekçe, yer, planlanan tarih |
| Tür | Makine / kimyasal / yerleşim / proses / bina / geçici (bitiş tarihiyle) |
| Etkilenenler | Bölümler, vardiyalar, alt işverenler, kaç çalışan |
| Ön eleme | Kapsamda mı? Gerekçesiyle evet/hayır, imza |
| Tehlikeler ve riskler | Yeni veya değişen tehlikeler, risk puanı (önce/sonra), kullanılan yöntem |
| Önlemler | Her önlem için sorumlu ve termin |
| Belgeler | Uygunluk beyanı, kullanım kılavuzu, güvenlik bilgi formu, ilk kontrol raporu |
| Eğitim ve bilgilendirme | Kimlere, hangi konu, tarih, katılım listesi |
| Güncellenecek dokümanlar | Risk değerlendirmesi, talimatlar, acil durum planı, kimyasal envanteri, KKD matrisi |
| Devreye alma onayı | Uzman, bölüm sorumlusu ve işveren vekili imzaları |
| Kapanış | Revizyon kaydının işlendiği tarih |
Risk değerlendirmesi revizyonu ve revizyon kaydı
Risk değerlendirmesi revizyonu, bütün dokümanı baştan yazmak demek değildir. Yönetmelik kısmi yenilemeye izin verir; değişiklikten etkilenen bölüm, makine veya faaliyet satırları güncellenir. Ancak hangi satırın, ne zaman ve neden değiştiği izlenebilir olmalıdır. Bunun için dokümanın başına bir revizyon tablosu ekleyin:
| Rev. | Tarih | Değişiklik (MOC no) | Etkilenen bölüm / satırlar | Hazırlayanlar |
|---|---|---|---|---|
| 03 | 12.01.2027 | MOC-2027-004: Kaynak hücresine robot eklendi | Kaynak bölümü, satır 41–48 | Uzman, hekim, çalışan temsilcisi |
| 04 | 19.01.2027 | MOC-2027-006: Yağ alma kimyasalı değişti | Ön işlem, satır 12–15; kimyasal envanteri | Uzman, hekim, bölüm sorumlusu |
Tablo bir uygulama örneğidir. Yönetmelik, dokümanda kullanılan yöntemin belirtilmesini, sayfaların paraflanmasını ve son sayfanın imzalanmasını ister; revize edilen sayfalar da aynı şekilde paraflanır. Önlemler uygulandıktan sonra risk seviyesi yeniden belirlenir; yeni seviye kabul edilebilir düzeyin üstündeyse adımlar tekrarlanır. Yöntem seçiminde Fine-Kinney veya yeni bir hat için FMEA gibi yöntemler kullanılabilir; mevzuat belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz.
Revizyon kaydı ayrıca bir sonraki genel yenilemede ekibin işini kolaylaştırır: son birkaç yılda nelerin değiştiği tek tabloda görünür. Değişikliklerin yenileme tarihlerini nasıl etkilediğini takip etmek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.
Yeni makine risk değerlendirmesi: devreye almadan önce
Yeni makine risk değerlendirmesi, makine fabrikaya girdikten sonra değil, satın alma şartnamesi yazılırken başlar. Satın almada şunları isteyin: CE işareti ve AB uygunluk beyanı, Türkçe kullanım kılavuzu, koruyucu ve emniyet devrelerinin tanımı, enerji izolasyon noktaları ve bakım talimatı. Makinelerin piyasaya arzını düzenleyen yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) 16 Ekim 2026’da yayımlandı ve hükümlerinin çoğu 20 Ocak 2027’de yürürlüğe giriyor; o tarihe kadar 2006/42/AT’ye dayanan 2009 tarihli yönetmelik uygulanıyor. Ayrıntılar için makine emniyeti yönetmeliği ve CE yazımıza bakabilirsiniz.
CE işareti, makinenin sizin hattınızda güvenli olacağı anlamına gelmez. Makinenin besleme ve boşaltma tarafı, yanındaki konveyör, operatörün erişim yolları ve bakım sırasında yapılacak işler sizin risk değerlendirmenizin konusudur. İkinci el veya CE’siz eski makineler için CE’siz eski makinelerin uyumu yazımız yol gösterir. Devreye almadan önce yapılması gereken kontrol için ise iş ekipmanı ilk kontrolü yazımıza bakın.
Bursa ve çevre illerdeki otomotiv yan sanayi ve makine işletmelerinde hat değişiklikleri sık yaşanır; müşteri projesiyle gelen yeni bir hücre birkaç hafta içinde devreye girebilir. Bu temponun içinde MOC formunu proje takviminin bir kilometre taşı yapmak, değişikliği yavaşlatmadan güvenceye almanın en pratik yoludur. Risk değerlendirmesi hizmetimizde formu ve revizyon kaydını işletmenizin yapısına göre birlikte kurar, iş güvenliği uzmanlığı ziyaretlerinde açık formları takip ederiz.
Sık Sorulan Sorular
Her makine değişikliğinde risk değerlendirmesi baştan mı yapılır?
Hayır. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 12, teknoloji, madde veya ekipman değiştiğinde risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini ister. Değişiklikten etkilenen bölüm ve satırların güncellenmesi ve bunun revizyon kaydına işlenmesi yeterlidir.
MOC prosedürü yasal bir zorunluluk mu?
Mevzuatta “MOC formu” adıyla bir belge zorunluluğu yoktur. Zorunlu olan, değişiklik olduğunda risk değerlendirmesinin yenilenmesi, eğitimin verilmesi ve çalışanların görüşünün alınmasıdır. MOC formu bu yükümlülükleri kaçırmamanın pratik aracıdır.
Aynı model makineyle değişim de forma girer mi?
Birebir aynı marka, model ve ayarla yapılan değişim çoğu zaman kapsam dışı bırakılabilir. Ancak bu kararı ön eleme bölümünde yazılı olarak verin; yerleşim, besleme yönü veya koruyucu tipi değişiyorsa değişiklik kapsamdadır.
Revize edilen risk değerlendirmesini kimler imzalar?
Revizyonu hazırlayan risk değerlendirmesi ekibi imzalar. Ekipte işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve ilgili bölümü bilen çalışanlar yer alır; sayfalar paraflanır, son sayfa imzalanır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.