Kısaca
Otomotiv yan sanayinin kalite ekiplerinin iyi bildiği proses FMEA, sütunları yeniden tanımlanarak İSG risk değerlendirmesinde kullanılabilir. RPN, şiddet, olasılık ve tespit puanlarının çarpımıdır; ama yüksek şiddetli riskleri düşük puanın arkasına saklayabilir. Bu yüzden şiddeti 9–10 olan her satırda RPN ne çıkarsa çıksın önlem alınmalı ve sonuçlar risk değerlendirmesi dokümanına mevzuatın istediği biçimde bağlanmalıdır.
FMEA nedir ve İSG’ye neden uyarlanır?
FMEA (hata türleri ve etkileri analizi), bir ürünün veya prosesin nasıl başarısız olabileceğini adım adım sorgulayan, her başarısızlığın etkisini ve nedenini puanlayan bir yöntemdir. Otomotiv tedarik zincirinde proses FMEA (PFMEA), kalite sisteminin olağan bir parçasıdır; Bursa ve çevresinde yoğun olan otomotiv yan sanayinde kalite ekipleri bu tabloları yeni parça ve proses değişikliklerinde hazırlar. FMEA risk analizi bu yüzden bu işletmelerde İSG ekibine yabancı değildir: aynı ekip, aynı toplantı düzeni ve aynı hat akış şeması iş güvenliği için de kullanılabilir.
Mevzuat buna izin verir. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz; Fine-Kinney, L tipi matris, FMEA ve HAZOP uygulamada yaygındır. Yönetmeliğin istediği, kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesi, sayfaların paraflanması ve son sayfanın imzalanmasıdır. Ancak kalite FMEA’sını olduğu gibi İSG’ye kopyalamak yanıltıcı sonuçlar verir; sütunların anlamı değişmelidir.
Proses FMEA’dan İSG FMEA’sına: sütunları yeniden tanımlamak
Kalite FMEA’sında “hata”, parçanın şartnameye uymamasıdır; İSG’de ise bir kişinin zarar görmesine yol açabilecek sapmadır. FMEA iş güvenliği uyarlamasında sütunlar şöyle okunur:
| PFMEA sütunu | İSG FMEA’sındaki karşılığı | Örnek |
|---|---|---|
| Proses adımı | İş adımı veya görev | Pres kalıp değişimi |
| Hata türü | Tehlikeli sapma veya olay | Koçun beklenmedik inişi |
| Hatanın etkisi | Zarar: yaralanma, meslek hastalığı | El ve parmak ezilmesi veya kopması |
| Hatanın nedeni | Sapmanın nedeni | Enerji izolasyonu yapılmaması, valf arızası |
| Mevcut önleme kontrolü | Sapmayı önleyen önlem | Kilitleme ve etiketleme prosedürü, emniyet bloğu |
| Mevcut tespit kontrolü | Sapmanın zarar oluşmadan fark edilmesi | Kilitleme kontrol listesi, kapı kilidi izleme |
| Önerilen aksiyon | Kontrol hiyerarşisine göre önlem | Mekanik emniyet bloğunun zorunlu hâle getirilmesi |
Fark en çok tespit sütununda ortaya çıkar. Kalite FMEA’sında tespit, hatalı parçanın müşteriye gitmeden yakalanmasıdır. İSG’de ise tespit, tehlikeli durumun kimse zarar görmeden fark edilmesi demektir. Ezilme anında fark edilen bir sapma “tespit edilmiş” sayılmaz.
Puanlama: şiddet, olasılık ve tespit
Her satıra 1–10 arası üç puan verilir. Ölçeği ekip başlamadan önce yazılı olarak tanımlamalıdır; aksi hâlde aynı riske farklı kişiler farklı puan verir. İSG’ye uyarlanmış kısaltılmış bir ölçek örneği:
| Puan | Şiddet (S) | Olasılık (O) | Tespit (D) |
|---|---|---|---|
| 1–2 | İlkyardım gerektirmeyen etki | Neredeyse hiç beklenmez | Sapma her zaman, zarar oluşmadan otomatik fark edilir |
| 3–4 | İlkyardım gerektiren yaralanma | Nadiren, yıllar içinde bir | Sapma çoğunlukla fark edilir |
| 5–6 | İş günü kaybına yol açan yaralanma | Ara sıra, yılda birkaç kez | Fark edilmesi kişinin dikkatine bağlı |
| 7–8 | Kalıcı iş göremezlik, meslek hastalığı | Sık, ayda birkaç kez | Fark edilmesi zor |
| 9–10 | Ölüm veya uzuv kaybı | Neredeyse her vardiya | Sapma, zarar oluşana kadar fark edilmez |
Olasılık puanı verirken işyerinizin ramak kala kayıtlarını ve kaza istatistiklerini kullanın; tahmine dayalı puanlar ekipteki en iyimser kişinin görüşüne kayar.
RPN hesaplama: yan sanayi hattında örnek
RPN hesaplama basittir: RPN = S × O × D. Sonuç 1 ile 1000 arasındadır. Aşağıda, bir otomotiv yan sanayi tesisinde pres, punta kaynak ve sevkiyat hazırlığı yapılan bir hattan dört satır görüyorsunuz:
| İş adımı | Tehlikeli sapma | Zarar | S | O | D | RPN |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Pres kalıp değişimi | Koçun beklenmedik inişi | Parmak veya el kopması | 10 | 2 | 6 | 120 |
| Pres parça besleme | Işık perdesinin devre dışı bırakılması | El ezilmesi | 9 | 2 | 4 | 72 |
| Punta kaynak | Kıvılcım ve sıçrantı | Göz ve cilt yanığı | 4 | 6 | 3 | 72 |
| Sevkiyat kasası taşıma | Ağır kasanın elle kaldırılması | Bel zorlanması | 4 | 8 | 5 | 160 |
Yalnızca RPN’ye bakan bir ekip, önceliği bel zorlanmasına (160) verir. Oysa ışık perdesinin devre dışı bırakılması, punta kaynak sıçrantısıyla aynı RPN’ye (72) sahip olduğu hâlde, sonucu kalıcı uzuv kaybı olabilecek bir risktir. Bu örnek, RPN’nin neden tek başına karar ölçütü olamayacağını gösterir.
RPN’nin sınırları ve nasıl telafi edilir?
RPN pratik bir sıralama aracıdır, ama bilinen sınırları vardır:
- Şiddeti gizler: S=10 ve O=1 olan bir ölüm riski, düşük olasılıklı olduğu için düşük RPN alabilir.
- Puanlar sıralayıcıdır, ölçü değildir: 8 puanlık şiddet, 4 puanlık şiddetin “iki katı” değildir; çarpım bu yüzden matematiksel olarak yanıltıcıdır.
- Aynı RPN, farklı risk: 72 hem kalıcı uzuv kaybını hem de geçici yanığı temsil edebilir.
- Tespit puanı aşırı etkilidir: Tespit puanını düşürmek için konan bir kontrol listesi, riski hiç azaltmadan RPN’yi düşürebilir.
Otomotiv sektöründe bu sınırlar uzun süredir tartışılır; 2019’da yayımlanan AIAG-VDA FMEA el kitabı, RPN yerine şiddeti öne alan eylem önceliği (yüksek, orta, düşük) tablolarını önerir. İSG uyarlamasında benzer bir yaklaşımı basit kurallarla uygulayabilirsiniz:
- Şiddet kuralı: Şiddeti 9 veya 10 olan her satırda, RPN ne olursa olsun önlem alınır.
- Önce şiddet, sonra olasılık: Önlem önceliği belirlenirken önce şiddete, sonra olasılığa bakılır; tespit puanı en son dikkate alınır.
- Kontrol hiyerarşisi: Önlem seçiminde tehlikeyi ortadan kaldırma ve mühendislik önlemleri, talimat ve kişisel koruyucu donanımdan önce gelir. Ayrıntılar için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakın.
- Yeniden puanlama: Önlem uygulandıktan sonra satır yeniden puanlanır; şiddet çoğu zaman yalnızca tehlikeyi ortadan kaldıran veya enerjiyi sınırlayan önlemlerle düşer.
Örneğimizde kalıp değişimi satırı için önerilen aksiyon, mekanik emniyet bloğu olmadan kalıp alanına girilmesini fiziksel olarak engellemektir; parça besleme satırı için ışık perdesinin atlatılmasını zorlaştıran ve izleyen bir güvenlik devresi ile periyodik doğrulamadır. Pres güvenliğinin diğer önlemleri için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
İSG FMEA çalıştayı nasıl yürütülür?
Bir hattın FMEA’sı, masa başında tek kişinin doldurduğu bir tablo değil, sahada başlayan bir ekip çalışmasıdır. Uygulanabilir bir akış şöyledir:
- Kapsamı çizin. Hangi hat, hangi iş adımları, hangi vardiyalar? Kalite ekibinin proses akış şeması iyi bir başlangıçtır; ama bakım, kalıp değişimi ve temizlik gibi akış şemasında görünmeyen işleri ekleyin.
- Hattı yürüyün. Ekip, her iş adımını sahada izler ve operatörlerle konuşur. Talimatta yazanla sahada yapılanın farkı, en önemli bulgulardır.
- Sapmaları toplayın. Her adım için “burada biri nasıl yaralanabilir?” sorusu sorulur; ramak kala kayıtları ve geçmiş kazalar listeye eklenir.
- Puanlayın ve tartışın. Puanlar ekip içinde tartışılarak verilir; görüş ayrılığında yüksek şiddet puanı esas alınır.
- Aksiyonları sahiplendirin. Her aksiyonun sorumlusu ve hedef tarihi yazılır; aksiyon tamamlanınca satır yeniden puanlanır.
Bir hat için bu çalışma genellikle birkaç oturuma yayılır. Oturumları kısa tutmak ve her oturumda birkaç iş adımını bitirmek, ekibin dikkatini korur.
FMEA’yı risk değerlendirmesi dokümanına bağlamak
Kalite FMEA’sı ile İSG FMEA’sı aynı toplantıda hazırlanabilir, ama İSG dokümanı Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin şartlarını karşılamalıdır:
- Ekip: İşveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve birimleri temsil eden bilgili çalışanlar. Kalite mühendisinin ekipte olması yararlıdır, ama yukarıdaki kişilerin yerine geçmez.
- Yöntem beyanı: Dokümanda FMEA’nın kullanıldığı ve puanlama ölçeği yazılır.
- Biçim: Sayfalar paraflanır, son sayfa imzalanır.
- Yenileme: Motorlu kara taşıtları için parça ve aksesuar imalatı 2025 listesinde tehlikeli sınıftadır; tehlikeli sınıfta değerlendirme en geç 4 yılda bir yenilenir. Yeni hat, yeni ekipman, iş kazası veya ramak kala olay gibi durumlarda süre beklenmez.
Bu son madde, FMEA’nın kalite tarafındaki alışkanlıkla uyumludur: yeni bir parça veya proses değişikliği PFMEA’yı güncellemeyi gerektiriyorsa, aynı değişiklik İSG satırlarını da günceller. Müşteri denetimlerinde İSG tarafının nasıl sorgulandığını tedarikçi İSG denetimine hazırlık yazımızda anlattık. Genel süreç için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Risk değerlendirmesi hizmetimizde, kalite ekibinizin hat akış şemasını ve PFMEA’sını başlangıç noktası olarak kullanıp İSG satırlarını aynı yapıda hazırlarız. Otomotiv yan sanayine özgü riskler için otomotiv yan sanayi sayfamıza, yenileme tarihlerinin takibi için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
FMEA nedir, İSG risk değerlendirmesinde kullanılabilir mi?
FMEA, bir prosesin her adımında neyin ters gidebileceğini, bunun etkisini ve nedenini puanlayan bir yöntemdir. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu kılmadığı için kullanılabilir; yöntemin dokümanda belirtilmesi yeterlidir.
RPN kaçın üzerindeyse önlem alınmalı?
Mevzuatta bir RPN eşiği yoktur. Eşiği işletme belirler; ancak eşik ne olursa olsun şiddeti 9–10 olan satırlarda RPN’ye bakmadan önlem alınmalıdır.
Kalite PFMEA’mızı İSG risk değerlendirmesi yerine sunabilir miyiz?
Doğrudan sunamazsınız. Kalite FMEA’sı ürün hatalarına odaklanır; İSG için sapmaların çalışana verdiği zarar ayrıca analiz edilmeli, ekip yönetmeliğe uygun kurulmalı ve doküman paraflanıp imzalanmalıdır.
Tespit puanı İSG’de nasıl verilir?
Tespit, tehlikeli durumun kimse zarar görmeden fark edilme ihtimalidir. Sapmayı otomatik olarak algılayıp makineyi durduran bir sistem düşük puan alır; fark edilmesi yalnızca çalışanın dikkatine bağlı durumlar yüksek puan alır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.