Kısaca
L tipi matriste risk, olasılık × şiddet ile bulunur; her iki eksen 1–5 arasında puanlanır ve sonuç 1 ile 25 arasında çıkar. Yöntemin güvenilirliği, ölçek basamaklarının işyerinize göre somut ve ölçülebilir tanımlanmasına bağlıdır. Küçük ve orta ölçekli, görevleri birbirine benzeyen işyerlerinde Fine-Kinney’den daha hızlı ve anlaşılırdır; maruziyet sıklığı çok farklı işlerin bulunduğu üretim hatlarında ise öncelikleri yeterince ayırmayabilir.
L tipi matris risk analizi nedir, mevzuattaki yeri ne?
L tipi matris risk analizi, her tehlike için iki soru sorar: zarar ne kadar olası, gerçekleşirse ne kadar ağır? İki cevap 1–5 arasında puanlanır ve çarpılır:
R = O × Ş (Olasılık × Şiddet)
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz. 9. madde, tespit edilen her tehlike için riskin hangi sıklıkta oluşabileceğinin ve hangi şiddette zarar verebileceğinin belirlenmesini, bunu yaparken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisinin dikkate alınmasını ister. 5x5 matris bu iki şartı doğrudan karşılar. Kullanılan yöntem dokümanda belirtilir; puanlama tablolarını dokümanın ekine koymak, ekibin ve denetçinin aynı dili konuşmasını sağlar.
Risk değerlendirmesinin genel akışını risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımızda, üç çarpanlı alternatifi Fine-Kinney yöntemi yazımızda anlattık. Bu yazı matrisin kurulmasına ve doğru kullanılmasına odaklanıyor.
5x5 risk matrisi nasıl kurulur?
Matrisin satırları olasılığı, sütunları şiddeti gösterir; her hücre ikisinin çarpımıdır. 5x5 bir matriste ortaya çıkabilecek değerler şunlardır: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 15, 16, 20 ve 25.
| Olasılık ↓ / Şiddet → | 1 Çok hafif | 2 Hafif | 3 Orta | 4 Ciddi | 5 Çok ciddi |
|---|---|---|---|---|---|
| 5 Çok yüksek | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 |
| 4 Yüksek | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 |
| 3 Orta | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 |
| 2 Düşük | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 |
| 1 Çok düşük | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
Kurulum dört adımdan oluşur:
- Ölçekleri tanımlayın. Her basamağın ne anlama geldiğini işyerinize özgü örneklerle yazın (bir sonraki bölüm).
- Risk sınıflarını belirleyin. Hangi skorun hangi sınıfa girdiğini ve her sınıfta ne yapılacağını yazın.
- Ekibi kalibre edin. Değerlendirme ekibi aynı üç tehlikeyi ayrı ayrı puanlasın; farklar konuşularak giderilsin.
- Puanlayın ve önceliklendirin. Her tehlikeyi mevcut önlemlerle puanlayın, önlemden sonra yeniden puanlayın.
Olasılık şiddet matrisi: ölçek tanımlarını işyerinize göre yazın
Matrisin en zayıf noktası, “orta olasılık” gibi muğlak ifadelerdir. Bir kişinin “orta” dediğine diğeri “yüksek” der ve sonuç kişiye göre değişir. Bunu önlemek için her basamağı işyerinizde gözlenebilen ölçütlere bağlayın.
Olasılık ölçeği (örnek):
| Puan | Tanım | Nasıl karar verilir? |
|---|---|---|
| 1 Çok düşük | Beklenmez | Tehlikeye erişim fiziksel olarak engellenmiş; benzer olay bilinmiyor |
| 2 Düşük | Nadiren | Önlemler var ve çalışıyor; aşılması alışılmadık bir hata zinciri gerektirir |
| 3 Orta | Ara sıra | Önlem var ama kolayca atlanabiliyor; sektörde benzer olaylar biliniyor |
| 4 Yüksek | Sık | Önlem eksik; işyerinde ramak kala olay yaşanmış |
| 5 Çok yüksek | Neredeyse kesin | Önlem yok; işyerinde benzer kaza olmuş veya tehlikeyle sürekli temas var |
Şiddet ölçeği (örnek):
| Puan | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| 1 Çok hafif | İlkyardımla geçen, iş günü kaybı olmayan | Küçük sıyrık |
| 2 Hafif | Tıbbi müdahale gerektiren, kısa iş günü kaybı | Dikiş gerektiren kesik |
| 3 Orta | Birkaç gün veya hafta süren iş göremezlik | Burkulma, kırık olmayan ezilme |
| 4 Ciddi | Uzuv kaybı, kalıcı hasar, meslek hastalığı | Parmak kaybı, işitme kaybı |
| 5 Çok ciddi | Ölüm veya birden fazla ağır yaralanma | Yüksekten düşme, yangın |
Bu tablolar örnektir. Bir ofiste “sık” ile bir döküm atölyesinde “sık” aynı şey değildir; kendi işyerinizin örnekleriyle yeniden yazın. Şiddet ölçeğinde iş günü kaybı gibi nesnel ölçütler kullanmak, puanlamayı kişisel yorumdan büyük ölçüde kurtarır.
Risk matrisi renkleri ve eylem kararları
Risk matrisi renkleri sonucu bir bakışta okunur kılar. Uygulamada yaygın bir sınıflandırma şöyledir:
| Skor | Risk sınıfı | Renk | Eylem |
|---|---|---|---|
| 1 | Önemsiz | Yeşil | Ek önlem gerekmez; mevcut önlemler korunur |
| 2–6 | Düşük | Yeşil | Mevcut önlemler izlenir |
| 8–12 | Orta | Sarı | Eylem planına alınır; sorumlu ve termin belirlenir |
| 15–16 | Yüksek | Turuncu | Kısa sürede önlem; o zamana kadar geçici tedbir |
| 20–25 | Tolerans gösterilemez | Kırmızı | Risk azaltılmadan işe başlanmaz, sürüyorsa iş durdurulur |
Sınırları ve terminleri dokümanda açıkça yazın. Yönetmelik, kontrol tedbirleri için hazırlanan planda işlem adımlarının, sorumlu kişi veya bölümün ve başlama-bitiş tarihlerinin yer almasını ister (md. 10). Renkler bir karar değil, kararın hatırlatıcısıdır; turuncu bir satırın termini yoksa matris işini yapmamış demektir.
Matrisin bilinen bir zaafı vardır: aynı skor farklı anlamlar taşıyabilir. Olasılığı 5, şiddeti 1 olan bir sıyrık ile olasılığı 1, şiddeti 5 olan bir ölümcül olay ikisi de 5 puan alır ve “düşük” görünür. Bu yüzden şiddeti 5 olan her satırı skorundan bağımsız olarak ayrıca gözden geçirme kuralı koyun. Ölüm veya kalıcı hasar ihtimali taşıyan her tehlikede, olasılığı daha da düşürecek bir önlem olup olmadığını sorun.
L tipi matris örneği: küçük bir ambalaj deposu
Bursa’da 12 çalışanlı, karton ambalaj depolayan ve sevkiyat yapan bir işletmeyi ele alalım. Ekip; iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, depo sorumlusu ve bir forklift operatöründen oluşuyor.
| Tehlike | Önce (O × Ş) | Gerekçe | Önlem | Sonra |
|---|---|---|---|---|
| Forklift ile yayaya çarpma | 4 × 5 = 20 | Yaya yolu yok, ramak kala yaşanmış | Yaya yolu çizgisi, kör köşeye ayna, hız sınırı | 2 × 5 = 10 |
| Raftan koli düşmesi | 3 × 3 = 9 | Üst raflar düzensiz istifli | İstif kuralı, raf sonu filesi | 2 × 3 = 6 |
| Elle koli taşımada bel incinmesi | 4 × 3 = 12 | Ağır koliler yerden kaldırılıyor | Kaldırma masası, ağır kolilerin palette bırakılması | 2 × 3 = 6 |
| Karton stokunda yangın | 2 × 5 = 10 | Sigara yasağı var ama izmarit görülmüş | Bina dışında tek sigara noktası, kapanış turu | 1 × 5 = 5 |
Tablodan iki ders çıkar. Birincisi, forklift satırı önlemden sonra hâlâ “orta”dır; bir sonraki adım yaya ile forklift alanını fiziksel bariyerle ayırmaktır. İkincisi, şiddet hiçbir satırda değişmedi: önlemler zararın gerçekleşme ihtimalini azaltır, büyüklüğünü değil. Şiddet ancak hız, yükseklik veya yük gibi enerjiyi azaltan önlemlerle düşer. Önlem seçiminde öncelik sırası için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakın.
L tipi matris mi, Fine-Kinney mi?
İki yöntem de yönetmeliğin şartlarını karşılar; seçim işyerinin yapısına göre yapılır.
Matrisin daha pratik olduğu işyerleri:
- Ofis, mağaza, depo, küçük atölye gibi az sayıda ve birbirine benzeyen görevin olduğu yerler.
- Ekibin risk değerlendirmesine yeni olduğu ve sonucun çalışanlara kolayca anlatılması gereken durumlar.
- Maruziyet sıklığının görevler arasında belirgin fark yaratmadığı işler.
Fine-Kinney’in daha iyi ayırdığı durumlar:
- Aynı tehlikeye bir görevde her çevrimde, diğerinde yılda bir maruz kalınan üretim hatları.
- Çok sayıda satırın orta bölgede yığıldığı ve önceliklendirmenin zorlaştığı büyük tesisler.
Aynı dokümanda farklı bölümler için farklı yöntem kullanmak da mümkündür; idari binada matris, üretim hattında Fine-Kinney gibi. Önemli olan her bölümde hangi yöntemin kullanıldığının yazılı olmasıdır. Az tehlikeli bir ofis için hazırlanmış eksiksiz bir örneği ofis risk değerlendirmesi örneği yazımızda bulabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Ölçek tanımı yazmamak. “3 = orta” demek yeterli değildir; neyin orta sayıldığı yazılmalıdır.
- Çalışmayan önlemi saymak. Köprülenmiş sensör veya kullanılmayan KKD, olasılığı düşürmez.
- Birden çok tehlikeyi tek satırda puanlamak. “Depo” bir tehlike değildir; forklift, raf ve elle taşıma ayrı satırlardır.
- Sınıfı kurtarmak için puanla oynamak. 15 çıkan skoru 12’ye indirmek için olasılığı bir basamak düşürmek yöntemi anlamsızlaştırır.
- Tehlike ile riski karıştırmak. “Forklift” tehlike kaynağıdır; “forkliftin yayaya çarpması” risktir. Ayrımı tehlike ve risk farkı yazımızda açıkladık.
Matris veya Fine-Kinney ile risk değerlendirmesini sahada birlikte yapmak ve eylem planını takip etmek risk değerlendirmesi hizmetimizin konusudur.
Sık Sorulan Sorular
L tipi matris yasal olarak geçerli mi?
Evet. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntemi zorunlu tutmaz; işyerine uygun bir veya birkaç yöntemin seçilmesini ve kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesini ister. 5x5 matris, olasılık ve şiddet şartını doğrudan karşıladığı için yaygın kullanılır.
5x5 risk matrisinde kabul edilebilir skor kaçtır?
Uygulamada 1–6 arası düşük kabul edilir ve mevcut önlemlerle izlenir. 8–12 eylem planına alınır, 15–16 kısa sürede önlem ister, 20–25 ise risk azaltılmadan işe izin verilmeyen sınıftır. Hangi sınıflandırmayı kullandığınızı dokümanda açıkça yazın.
3x3 matris mi, 5x5 matris mi kullanmalıyım?
3x3 matris çok küçük işyerlerinde kullanılabilir ama riskleri ayırma gücü düşüktür. 5x5 matris daha fazla ayrım sağlar ve yaygın kullanılan sınıflandırmalarla uyumludur. Hangisi seçilirse seçilsin ölçek tanımları yazılı olmalıdır.
Önlemden sonra şiddet puanı düşer mi?
Genellikle hayır. Koruyucu, bariyer veya KKD zararın gerçekleşme ihtimalini azaltır. Şiddet ancak hız, yükseklik, yük veya enerji gibi zararın büyüklüğünü belirleyen etken azaltıldığında düşer.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.