Kısaca
Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenden görme, fiziksel sorunlar ve mental stres risklerini değerlendirmesini, periyodik ara veya dönüşümlü iş planlamasını ve göz muayenesini ister. Yönetmelikte dakika olarak bir mola süresi yoktur; aralığı risk değerlendirmesi ve işyeri hekimi belirler. Göz muayenesi işe başlamadan önce, hekimin belirlediği aralıklarla ve görme şikâyetinde yapılır.
Ekranlı araçlarla çalışma yönetmeliği kimleri kapsar?
Muhasebe ofisinde günde yedi saat tablo hazırlayan bir uzman, çağrı merkezinde kulaklıkla ekran başında çalışan bir temsilci ya da üretimde CNC programı yazan bir teknisyen: Hepsinin ortak noktası ekran. Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 16.04.2013, sayı 28620), ekranlı araçlarla çalışılan bütün işyerlerine uygulanır ve Avrupa Birliği’nin 90/270/EEC sayılı direktifine paralel hazırlanmıştır.
Yönetmelikteki tanımlar uygulamayı belirler:
- Ekranlı araç: Uygulanan işlemin içeriğine bakılmaksızın ekranında harf, rakam, şekil, grafik ve resim gösteren her türlü araç.
- Operatör: Esas işi ekranlı araçlarla çalışmak olan ve normal çalışmasının önemli bir bölümünde ekranlı araç kullanan kişi. Günlük dilde “ekranlı araç kullanıcısı” denen kişi budur.
- Çalışma merkezi: Sandalye, masa, yazılım, monitör, klavye, yazıcı, telefon ve ilgili donanımların bulunduğu çalışma alanı.
Yönetmelik bazı araçlara uygulanmaz: hareketli makine ve araçların kumanda kabinleri, taşıtlardaki bilgisayar sistemleri, toplumun kullanımına açık bilgisayar sistemleri, işyerinde kullanımı sürekli olmayan taşınabilir sistemler, hesap makineleri ve yazar kasa gibi küçük ekranlı cihazlar ile ekranlı daktilolar. Bu yüzden market kasiyerinin kasası yönetmeliğin kapsamı dışındadır; ama kasa ergonomisi yine risk değerlendirmesinde ele alınır (market ve mağazalarda İSG). Her gün ana çalışma aracı olarak kullanılan bir dizüstü bilgisayar ise “kullanımı sürekli olmayan” bir sistem gibi değerlendirilmemelidir.
İşverenin yükümlülükleri madde madde
| Madde | Yükümlülük | Uygulamada anlamı |
|---|---|---|
| md. 5/1 | Risk değerlendirmesinde ekranlı araç risklerini, özellikle görme, fiziksel sorunlar ve mental stresle ilgili riskleri ele almak | Ofis için ayrı bir bölüm: göz yorgunluğu, boyun-bel-bilek zorlanması, iş yükü |
| md. 5/2 | Alınacak önlemlerin maliyetini çalışana yansıtmamak | Sandalye, ayak desteği, doküman tutucu, muayene işverenden |
| md. 6 | İşe başlamadan önce ve önemli değişiklikte bilgilendirme ve eğitim | Oturuş, göz koruma, dinlenme ve egzersiz konuları |
| md. 7 | Periyodik ara veya dönüşümlü iş planlamak | Yazılı mola ve iş dağılımı planı |
| md. 8 | Çalışanların görüş ve önerilerini almak | İstasyon şikâyetleri için kanal, kısa anket |
| md. 9 | Göz muayenesi yaptırmak, gerekirse işe uygun araç ve gereç vermek | Hekimin planladığı muayene takvimi |
| Ek-1 | Ekipman ve ortam için asgari gerekler | İstasyon kontrol formu |
Eğitimde yönetmeliğin özellikle saydığı konular şunlardır: ekranlı araç riskleri ve korunma yolları, doğru oturuş, gözlerin korunması, gözleri en az yoran yazı karakterleri ve renkler, çalışma sırasında gözleri kısa sürelerle dinlendirme alışkanlığı, göz ve kas-iskelet sisteminin dinlendirilmesi, ara dinlenmeleri ve egzersizler.
Bilgisayar başında çalışma molası: yönetmelik kaç dakika diyor?
Sahada en sık duyduğumuz soru budur ve cevabı çoğu kişiyi şaşırtır: Yürürlükteki yönetmelikte dakika olarak bir mola süresi yoktur. “Her saat 10 dakika ara” gibi kalıplar yönetmelik metninde yer almaz. Yönetmeliğin 7. maddesi yalnızca şunu söyler: İşveren, ekranlı araçlarla yapılan çalışmalardan kaynaklanan iş yükünü ve etkilenmeyi azaltmak amacıyla uygun çalışma planı yaparak operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlar. Ekran başında çalışma süresi için günlük bir üst sınır da tanımlanmamıştır.
Bu, mola planının keyfî olduğu anlamına gelmez; tersine, planı işin niteliğine göre sizin kurmanız gerekir. Planlarken şu ilkeleri kullanın:
- Kısa ve sık ara, uzun ve seyrek aradan daha etkilidir. Gözün ve kasların toparlanması için ekrandan düzenli olarak uzaklaşmak, gün sonunda toplanan uzun bir aradan daha yararlıdır.
- Ara, ekrandan uzaklaşmaktır. Ekran başında telefona bakmak, göz ve boyun için ara sayılmaz.
- Dönüşümlü iş de bir seçenektir. Dosyalama, toplantı, saha ziyareti veya telefonla yapılan işler, ekran yükünü bölmenin doğal yollarıdır.
- İşin temposuna bakın. Kendi temposunu belirleyebilen bir tasarımcı ile sistemin çağrı aktardığı bir temsilcinin ihtiyacı farklıdır; ikincisinde aralar mutlaka planlı olmalıdır.
| Çalışma biçimi | Risk | Örnek uygulama |
|---|---|---|
| Çağrı merkezi | Tempoyu sistem belirler, sürekli ekran ve kulaklık | Vardiya planında sabit kısa aralar, aramasız işlere dönüşüm |
| Muhasebe ve veri girişi | Yoğun klavye ve küçük karakterli tablolar | Dönem sonu yoğunluğunda ek kısa aralar, büyük ekran ve doküman tutucu |
| Tasarım ve mühendislik | Uzun süre odaklanma, fare kullanımı | Hatırlatıcıyla göz dinlendirme alışkanlığı, ayarlanabilir istasyon |
Uzun ve aralıksız ekran çalışması, iş yükü ve kontrol eksikliğiyle birleştiğinde psikososyal bir risk hâline de gelebilir; bu boyutu nasıl ölçeceğinizi psikososyal risk etmenleri yazımızda anlattık.
Ekranlı araç göz muayenesi
Yönetmeliğin 9. maddesi göz muayenesini üç durumda ister:
- Ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce,
- Risk değerlendirmesi sonuçlarına göre işyeri hekimince belirlenecek düzenli aralıklarla,
- Ekranlı araçlarla çalışmadan kaynaklanabilecek görme zorlukları yaşandığında.
Muayene sonuçlarına göre gerekiyorsa çalışana yaptığı işe uygun araç ve gereç verilir; md. 5/2 gereği bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Göz muayenesi aralığı, genel periyodik muayeneden ayrı düşünülebilir: Az tehlikeli bir ofiste periyodik muayene en geç 5 yılda bir yapılır, ancak hekim ekran yoğunluğu yüksek çalışanlar için göz muayenesini daha sık planlayabilir. Genel muayene sıklıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
İş istasyonu şartları: Ek-1 kontrol listesi
Ek-1, rakam vermeden ama net ifadelerle asgari şartları sayar. İstasyon kontrol formunuzu bu maddelerle hazırlayın:
- Monitör: Çalışma pozisyonuna uygun mesafede ve göz hizasında; karakterler okunaklı, görüntü titremesiz; parlaklık ve kontrast kolayca ayarlanabilir; ekran her yöne döndürülebilir; yansıma ve parlama yok.
- Klavye: Ekrandan ayrı ve hareketli; önünde bilek desteği ve yeterli boşluk; yüzeyi mat, tuş sembolleri okunaklı.
- Masa: Ekran, klavye ve dokümanlar için yeterli büyüklükte ve ışığı yansıtmayan yüzey; gerektiğinde ayarlanabilir doküman tutucu.
- Sandalye: Dengeli; oturma yüksekliği ayarlanabilir; sırt dayama öne-arkaya ve yukarı-aşağı ayarlanabilir, bele uygun; istendiğinde ayak desteği.
- Ortam: Pozisyon değiştirmeye yetecek alan; işe uygun aydınlatma; gün ışığı için yatay ve dikey ayarlanabilir perdeler; dikkat dağıtmayan gürültü düzeyi; rahatsız edici ısı yaymayan ekipman; uygun nem.
- Yazılım: İşe uygun, kolay kullanılabilir, kullanıcıya geri bildirim veren programlar.
Sandalye, masa ve ekranın adım adım nasıl ayarlanacağını ayrı bir ofis ergonomisi yazısında ele alacağız.
Uygulama örneği: 25 kişilik muhasebe ofisi
Nilüfer’de 25 çalışanlı bir muhasebe bürosunu düşünelim. Muhasebe faaliyeti (69.20.02) az tehlikeli sınıftadır. Çalışan başına aylık asgari süreler az tehlikelide hekim için 5, uzman için 10 dakika olduğundan bu büroda hekim ayda en az 125, uzman en az 250 dakika görevlendirilir. Bu sürenin bir bölümü ekranlı araç çalışmasına şöyle ayrılabilir:
- Envanter: Her çalışanın istasyonu, ekran sayısı ve dizüstü kullanımı listelenir.
- İstasyon kontrolü: Uzman, Ek-1 formuyla her masayı kontrol eder; ayarlanamayan sandalye, pencereye karşı duran ekran gibi bulgular kaydedilir.
- Çalışan görüşü: Kısa bir formla göz yorgunluğu, boyun, bel ve bilek şikâyetleri sorulur.
- Göz muayenesi planı: Hekim, yeni başlayanlar için işe giriş öncesi, diğerleri için risk değerlendirmesine göre bir aralık belirler.
- Mola ve iş planı: Dönem sonu yoğunluğu dahil yazılı ara ve dönüşüm planı yapılır.
- Eğitim ve kayıt: Md. 6’daki konular eğitime eklenir, bulgular risk değerlendirmesine aksiyon olarak işlenir.
Kendi süreleriniz için İSG yükümlülük hesaplama aracını, sürelerin dayanağı için hekim ve uzman çalışma süreleri yazımızı kullanabilirsiniz. Anayasa Mahkemesi kararından sonra 50’den az çalışanı olan az tehlikeli ofisler de bu yükümlülüklerin kapsamındadır; özet için az tehlikeli işyeri yükümlülükleri rehberine bakın.
Bursa ve çevre illerdeki ofis ve perakende işletmelerinde istasyon değerlendirmesini risk değerlendirmesi çalışmasına, göz muayenesi planlamasını işyeri hekimliği hizmetine bağlı olarak yürütüyoruz. Örnekteki gibi Nilüfer’deki ve Bursa’nın diğer ilçelerindeki ofisler için de aynı adımları uyguluyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Ekranlı araçlarla çalışmada mola süresi kaç dakika?
Yönetmelikte dakika olarak bir süre yoktur. İşveren, periyodik ara veya dönüşümlü iş içeren bir çalışma planı yapmakla yükümlüdür. Aranın sıklığını ve süresini işin temposuna göre risk değerlendirmesi ve işyeri hekimiyle birlikte belirleyin.
Ekranlı araç kullananlar için göz muayenesi ne sıklıkla yapılır?
Ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminin risk değerlendirmesine göre belirlediği düzenli aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında. Yönetmelik sabit bir yıl sayısı vermez.
Dizüstü bilgisayar yönetmeliğin kapsamında mı?
İşyerinde kullanımı sürekli olmayan taşınabilir sistemler kapsam dışındadır. Ancak dizüstü bilgisayar her gün ana çalışma aracıysa ekranlı araç olarak değerlendirilmeli; ayrı ekran, klavye ve fare gibi önlemlerle Ek-1 şartları sağlanmalıdır.
Göz muayenesi sonrası gözlük masrafını işveren mi karşılar?
Yönetmelik gözlükten açıkça söz etmez. Muayene sonucuna göre gerekiyorsa çalışana işe uygun araç ve gereç verileceğini ve yönetmelik kapsamındaki önlemlerin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını belirtir. Hekimin ekran çalışmasına özgü bir araç gerekli gördüğü durumlar bu çerçevede değerlendirilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.