Market ve Mağazalarda İSG: Depo, Raf, Kasa

Mağaza iş güvenliği: risk haritası

Bir süpermarketin sabah 7’deki hâlini düşünün: arka kapıdan tır mal indiriyor, iki çalışan transpaletle koli taşıyor, biri meyve reyonunda su döküyor, bir diğeri en üst rafa çıkmak için ters çevrilmiş bir kasa kullanıyor. Saat 10’da mağaza müşteriyle dolduğunda ise aynı arka koridor, olası bir yangında tahliye yoludur. Mağaza iş güvenliği, bu iki yüzü birlikte yönetmektir: çalışanı korurken binadaki herkesin güvenle çıkabilmesini sağlamak.

Aşağıdaki tablo market çalışanı risklerini alan bazında özetler. Risk değerlendirmenizi bu alanlara bölerek yapmak, hiçbir köşenin atlanmamasını sağlar.

Alan	Başlıca riskler	Öncelikli önlem
Arka depo ve mal kabul	Koli istifinin devrilmesi, transpaletle ayak ezilmesi, elle taşıma, rampa	İstif kuralı, raf yük etiketi, açık koridor, transpalet kontrolü
Satış alanı rafları	Yüksekten düşme, üst raftan düşen ürün, kesici (maket bıçağı)	Platformlu merdiven, üst rafa ağırlık sınırı, güvenlikli bıçak
Kasa	Tekrarlı uzanma ve gövde dönmesi, uzun süre ayakta çalışma, soğuk hava akımı	Ayarlanabilir istasyon, dönüşümlü oturma, mola ve rotasyon
Soğuk dolap ve soğuk oda	Soğuk maruziyeti, buzlanmış zemin, içeride kalma	İçeriden açılabilen kapı, termal KKD, süre planı
Şarküteri, kasap, fırın	Dilimleme ve kıyma makinesi, sıcak yüzey, kesik	Makine koruyucuları, kesilmeye dayanıklı eldiven
Temizlik	Kaygan zemin, temizlik kimyasalı karışımı	Islak zemin uyarısı, etiketli kaplar, kimyasal eğitimi
Müşteri alanı ve binanın tamamı	Kalabalıkta yangın veya panik, kapatılmış acil çıkış	Acil durum planı, açık çıkışlar, tatbikat

Şarküteri ve kasap reyonundaki makineler için gıda makinelerinde güvenlik yazımıza bakabilirsiniz; bu yazıda diğer alanlara odaklanıyoruz.

Mağaza deposu ve mal kabul

Arka depo çoğu mağazada en dar ve en hızlı değişen alandır. Kampanya dönemlerinde koli kuleleri koridorlara taşar, acil çıkış yolunu daraltır ve devrilme riski doğurur. Şu kuralları yazılı hâle getirin:

Ağır ürünler (su, deterjan, konserve kolileri) alt raflarda ve bel hizasında; hafif ürünler üstte.
Raflarda taşıma kapasitesini gösteren etiket bulunur; kapasitesi bilinmeyen rafa yük konmaz.
Koli istifi, ambalajın dayanabileceği yükseklikle sınırlıdır; ezilmiş, ıslanmış koli istifin altında kullanılmaz.
Depo koridorları ve depodan çıkan kapı önleri her zaman boş tutulur.
Transpaletle çalışırken ayak koruyucu ayakkabı giyilir; rampa ve eğimde dolu transpalet önden çekilmez, kontrollü yürütülür.

Transpaletler, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrole tabidir; süreler için periyodik kontrol süreleri rehberimize bakın. Mal kabul alanında forklift de kullanılıyorsa yaya ve araç güzergâhlarını depoda forklift ve yaya trafik planı yazımızdaki adımlarla ayırın.

Raf doldurma ve merdiven seçimi

En üst rafa ulaşmak için kasaya, koli yığınına veya alt rafa basmak, mağazalarda sık gördüğümüz bir düşme nedenidir. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 4, yüksekte yapılan geçici işlerde en uygun ekipmanın seçilmesini ve toplu korumaya öncelik verilmesini ister; el merdivenlerinin ise ancak düşük risk nedeniyle daha güvenli bir ekipman gerekmediği durumlarda kullanılabileceğini belirtir.

Raf doldurma için pratik karşılığı şudur:

Sık ve tekrarlı raf doldurma için korkuluklu, geniş basamaklı platform merdiven kullanın; tekerlekliyse üzerine çıkıldığında tekerlek kilitlensin.
Merdivende koli taşımayın; koliyi önce platforma ya da yanındaki bir arabaya koyun.
En üst rafa yalnızca hafif ürün yerleştirin ve ağırlık sınırını raf kenarında belirtin.
Hasarlı, sallanan veya basamağı eksik merdiveni kullanımdan kaldırın.

Kaygan zemin, maket bıçağı ve temizlik kimyasalları

Mağazalarda sık görülen yaralanmaların bir kısmı küçük görünen işlerden doğar: dökülen ürün, koli açarken kayan bıçak, iki temizlik ürününün aynı kovada karıştırılması.

Kaygan zemin: Dökülen ürün, kırılan şişe veya yağmurlu günde giriş paspası yetersizliği. Dökülmeyi gören çalışanın alanı hemen işaretleyip temizleyeceği ya da haber vereceği kişi belli olmalıdır; ıslak zemin uyarı levhası, kuruduktan sonra kaldırılır. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-I, zeminlerin sağlam, kuru, mümkün olduğunca düz ve kaymaz olmasını ister.
Maket bıçağı: Koli açmada geri çekilen ya da korumalı ağızlı güvenlik bıçakları kullanın; bıçak cepte açık taşınmaz, kesim vücuttan dışa doğru yapılır.
Temizlik kimyasalları: Ürünler orijinal etiketli kaplarında tutulur, başka şişeye aktarılmaz. Çamaşır suyu ile asit içeren kireç çözücülerin karıştırılması tehlikeli gaz çıkarır; temizlik personeline bu kural ve kullanılacak eldiven, gözlük açıkça anlatılır.

Kasa ergonomisi ve kasiyer ayakta çalışma

Kasa, mağazanın en tekrarlı işidir: aynı uzanma, kaldırma ve gövde dönmesi gün boyunca binlerce kez yapılır. Ağır ürünler (altılı su paketi, çuval ürünler) kasiyerin bel ve omuzlarına doğrudan yük bindirir. Uzun süre aynı noktada ayakta durmak da bacak ve bel yorgunluğunu artırır.

Bir ayrıntı sık karıştırılır: Ekranlı Araçlar Yönetmeliği md. 2, yazar kasa ve benzeri küçük ekranlı cihazları kapsam dışında tutar. Bu, kasa işinin ergonomik açıdan değerlendirilmeyeceği anlamına gelmez; 6331 sayılı Kanun md. 5, işin kişiye uygun hâle getirilmesini ve tekdüze çalışmanın olumsuz etkilerinin önlenmesini her iş için ister.

Kasada uygulanabilecek önlemler:

Oturarak ve ayakta çalışmayı dönüşümlü yapmaya imkân veren, yüksekliği ayarlanabilir sandalye ve istasyon.
Ayakta çalışılan noktalarda yorgunluk önleyici paspas.
Ağır ürünlerin banttan kaldırılmadan el tipi barkod okuyucuyla okutulması.
Barkod okuyucu, ekran ve para çekmecesinin aşırı uzanma gerektirmeyecek yerde olması.
Kasa rotasyonu ve düzenli mola; giriş kapısına yakın kasalarda soğuk hava akımına karşı önlem.

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-I ayrıca 10 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde uygun bir dinlenme yeri sağlanmasını ister. Mola alanını depo koridorunun bir köşesi yerine ayrılmış bir alan olarak planlayın.

Soğuk dolaplar ve soğuk oda

Soğuk odaya mal yerleştiren çalışan, kısa sürelerle ama gün içinde defalarca soğuğa girip çıkar. Riskler; soğuk maruziyeti, yoğuşma ve buzlanmayla kayganlaşan zemin, ağır kasaların taşınması ve kapının arkasından kapanıp çalışanın içeride kalmasıdır.

Soğuk oda kapısı içeriden her durumda açılabilmeli; içeride aydınlatma ve dışarıya haber verecek bir alarm düğmesi bulunmalıdır.
Çalışana termal mont, eldiven ve kaymaz ayakkabı verilmeli; soğukta kalma süresi ve ısınma araları planlanmalıdır.
Zemin buzlanma ve su birikmesine karşı düzenli kontrol edilmeli, kapı önünde kaydırmaz kaplama kullanılmalıdır.
Soğutma ünitesi arızası veya soğutucu akışkan kaçağı şüphesinde kimin neyi yapacağı acil durum planında yazılı olmalıdır.

Kalabalıkta tahliye

6331 sayılı Kanun md. 11, acil durum planlamasında çalışan sayısıyla birlikte işyerinde bulunan diğer kişilerin de dikkate alınmasını ister. Mağazada bu, plana müşterilerin dahil edilmesi demektir. Planınızda şu sorulara cevap bulunmalıdır:

Alarmı kim verir, anons nasıl yapılır ve kasalar nasıl kapatılır?
Hangi çalışan hangi reyondaki müşterileri hangi çıkışa yönlendirir?
Soğuk oda, tuvalet, depo ve personel alanlarında kimse kalmadığını kim kontrol eder?
Engelli, yaşlı ve çocuklu müşterilere kim yardım eder?
Toplanma yeri otopark trafiğinden uzak mı?

Tatbikatı en geç yılda bir, mağaza açılmadan önce veya kapanıştan sonra yapabilirsiniz; ancak müşteri yönlendirme rolünü canlandıran bir senaryo kurun. Plan içeriği ve destek elemanı sayıları için acil durum planı rehberimize, reyonlara göre söndürücü seçimi için yangın söndürücü türleri yazımıza bakın.

Küçük market de zincir mağaza da kapsamda

Mahalle marketi de zincir mağazanın şubesi de çalışan çalıştırdığı için 6331 sayılı Kanun kapsamındadır. Anayasa Mahkemesi kararından sonra 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için de erteleme kalmamıştır; ayrıntılar 50’den az çalışanlı işyerlerinde İSG yazımızda. Yükümlülükleriniz faaliyet kodunuzun tehlike sınıfına göre değişir; sınıfınızı tehlike sınıfı nasıl öğrenilir yazımızdaki adımlarla kontrol edin, uzman ve hekim sürenizi İSG yükümlülük hesaplama aracıyla hesaplayın.

Bursa ve çevre illerdeki ofis ve perakende işletmelerinde mağaza turunu alan bazında yapıyor, bulguları risk değerlendirmesi dokümanına işliyor ve iş güvenliği uzmanlığı kapsamında takip ediyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Market çalışanları için iş güvenliği uzmanı zorunlu mu?

Evet. Çalışan sayısı ne olursa olsun işveren iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işveren, Bakanlık eğitimini tamamlarsa hizmeti muayeneler hariç kendisi de yürütebilir.

Kasiyerlere oturarak çalışma imkânı vermek zorunlu mu?

Mevzuatta kasiyerler için ayrı bir oturma kuralı yoktur; ancak işin kişiye uygun hâle getirilmesi ve tekdüze çalışmanın etkilerinin azaltılması Kanun’un genel ilkesidir. Risk değerlendirmesinde uzun süre ayakta çalışma tespit edilirse dönüşümlü oturma, mola ve rotasyon gibi önlemler planlanmalıdır.

Acil çıkış kapısını hırsızlığa karşı kilitleyebilir miyiz?

Hayır. Yönetmelik acil çıkış kapılarının kilitli veya bağlı olmamasını ister. Güvenlik endişesi için içeriden anahtarsız açılabilen ve açıldığında alarm veren kapı donanımları ya da kamera gibi çıkışı engellemeyen çözümler tercih edilmelidir.

Raf doldururken hangi merdiven kullanılmalı?

Sık raf doldurma için korkuluklu, geniş basamaklı ve tekerlekliyse kilitlenebilen platform merdiven uygundur. Kasa, koli veya raf basamağı merdiven yerine kullanılmamalı, merdivende koli taşınmamalıdır.