Kısaca
Gün boyu aynı noktada ayakta durmak bacaklarda kan dolaşımını zorlar; varis ve bacak şişliği, bel ağrısı ve ayak tabanı ağrısıyla ilişkilidir. Çözüm tek bir paspas değil, bir önlem dizisidir: işi mümkünse oturarak veya oturma ayakta dönüşümlü yapılabilir hâle getirmek, çalışma yüksekliğini ayarlamak, yorgunluk önleyici paspas ve uygun ayakkabı sağlamak, rotasyon ve molaları planlamak ve şikâyetleri sağlık gözetiminde izlemek.
Ayakta çalışma neden bir risk?
Bir konfeksiyon atölyesinin ütü bölümünde, bir dokuma salonunda tezgâh başında ya da kalite kontrol hattında çalışanlar vardiyanın büyük kısmını ayakta geçirir. Yürüyerek çalışmak vücut için sorun değildir; sorun, aynı noktada, hareketsiz ve uzun süre ayakta durmaktır.
Ayakta dururken bacaklardaki kanın kalbe dönmesi, yürürken çalışan baldır kaslarının pompalama etkisine bağlıdır. Kişi yerinde dikildiğinde bu pompa yavaşlar; kan bacaklarda göllenir, toplardamarlardaki basınç artar. Aynı sırada bel kasları duruşu korumak için sürekli kasılı kalır, ayak tabanı ise vücut ağırlığını saatlerce sert bir zemin üzerinde taşır. Ayakta çalışan işçi sağlığı açısından bunun sonuçları şunlardır:
- Varis ve toplardamar yetmezliği: Bacaklarda şişlik, ağırlık hissi ve zamanla görünür hâle gelen genişlemiş damarlar.
- Bel ağrısı: Uzun süre aynı duruşu korumaktan kaynaklanan kas yorgunluğu.
- Ayak ve topuk ağrısı: Sert zeminde saatlerce durmanın ayak tabanına yükü.
- Diz ve kalça ağrıları, genel yorgunluk: Vardiya sonuna doğru artan yorgunluk dikkati azaltır, kaza riskini yükseltir.
“Ayakta çalışmak varis yapar mı?” sorusunun cevabı tek bir nedene bağlanamaz; yaş, kalıtım, gebelik ve kilo da rol oynar. Ama uzun süre hareketsiz ayakta durmanın bacak dolaşımını zorladığı ve var olan sorunları ağırlaştırdığı bilinir. Bu yüzden ayakta çalışma, risk değerlendirmesinde ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır.
Mevzuat ne söylüyor?
Türk mevzuatında “ayakta çalışma süresi” için sayısal bir sınır yoktur. Ancak birkaç hüküm doğrudan bu konuya dokunur:
Yani mevzuat bir saat sınırı koymaz, ama işverenden işi kişiye uydurmasını ve ayakta çalışmanın etkilerini risk değerlendirmesiyle yönetmesini ister.
Önce iş tasarımı: oturma ayakta dönüşümlü düzen
Önlemlerin sırası, kontrol hiyerarşisini izler: önce işin kendisi değiştirilir, en son kişisel önlemlere gelinir.
- İş oturarak yapılabilir mi? Kalite kontrol, etiketleme, küçük parça montajı gibi işlerin birçoğu, uygun yükseklikte bir masa ve sandalyeyle oturarak yapılabilir. Alışkanlık nedeniyle ayakta yapılan işleri listeleyin.
- Oturma ayakta dönüşümlü çalışma: İşin bir kısmı ayakta yapılmak zorundaysa, çalışanın gerektiğinde oturabileceği yüksek bir tabure veya yarı oturma desteği koyun. Amaç, gün boyu hiç oturmamak ya da hiç kalkmamak değil, duruşu değiştirebilmektir.
- Çalışma yüksekliği: Tezgâh çok alçaksa çalışan öne eğilir, çok yüksekse omuzlarını kaldırır. Genel ergonomi önerisi, hafif el işlerinde çalışma yüzeyinin dirsek hizasında veya biraz altında; hassas, göz yakınlığı gerektiren işlerde biraz daha yüksek; kuvvet gerektiren işlerde ise daha alçak olmasıdır. Farklı boydaki çalışanlar aynı tezgâhı kullanıyorsa ayarlanabilir tezgâh veya basamak platformu kullanın.
- Ayak dayama: Tezgâh altına konan bir ayak dayama çubuğu veya alçak basamak, çalışanın ağırlığını iki bacak arasında değiştirmesini sağlar ve bele binen yükü azaltır.
- Rotasyon ve mola: Ayakta yapılan işler, oturarak veya yürüyerek yapılan işlerle dönüşümlü planlanır. Kısa ve sık molalar, seyrek ve uzun molalardan daha etkilidir.
Yorgunluk önleyici paspas ve ayakkabı
Sert beton zeminde saatlerce durmak ile esnek bir yüzeyde durmak arasındaki fark, vardiya sonunda çalışanın ayaklarında hissedilir. Yorgunluk önleyici paspas, ayakta çalışılan sabit noktalar için basit ve etkili bir önlemdir; ama yanlış seçilirse yeni bir risk doğurur.
| Seçim ölçütü | Neye dikkat edilir? | Yanlış seçimin sonucu |
|---|---|---|
| Kenar yapısı | Eğimli, zemine yapışık kenarlar | Kalkık kenar takılıp düşmeye yol açar |
| Kalınlık ve esneklik | Ayağı yormayacak esneklik; çok yumuşak olmamalı | Çok yumuşak paspas dengeyi bozar, yorgunluğu artırır |
| Ortam | Islak veya yağlı alanda delikli, drenajlı tip | Yüzeyde su ve yağ birikir, kayma riski artar |
| Boyut | Çalışanın hareket ettiği alanın tamamını kaplamalı | Paspas ile zemin arasında sürekli in-çık |
| Temizlik ve dayanım | Temizlenebilir, kimyasala ve sıcağa uygun malzeme | Kirli, yırtık paspas kayma ve takılma noktasına dönüşür |
Ayakkabı paspasın tamamlayıcısıdır. Ayakta çalışanlar için düz tabanlı, topuğu ve kemeri destekleyen, yastıklı tabanlı ve ayağı sıkmayan kapalı ayakkabılar seçilir. İşyerinde iş ayakkabısı zorunluysa, koruma sınıfı ile konfor birlikte değerlendirilir; S1–S3 sınıfları ve seçim ölçütleri için iş ayakkabısı sınıfları yazımıza bakın. Terlik, düz taban spor ayakkabı veya yıpranmış taban, uzun vardiyalarda ayak ağrısını artırır.
Tekstilde ayakta çalışma: Bursa’dan örnekler
Bursa ve çevre illerdeki tekstil işletmelerinde ayakta çalışma birkaç tipik noktada yoğunlaşır:
- Ütü ve pres: Çalışan sıcak yüzeyin başında, aynı noktada uzun süre durur. Paspas, ütü masası yüksekliğinin ayarı ve dönüşümlü görev dağılımı birlikte planlanır.
- Kalite kontrol ve paketleme: Çoğu zaman oturarak yapılabilecek işlerdir; ayakta yapılması bir alışkanlıksa masa ve sandalye düzeni değiştirilir.
- Kesimhane: Serim ve kesim masası başında ayakta ve öne eğilerek çalışılır; masa yüksekliği ve mola düzeni önem kazanır.
- Dokuma salonu: Tezgâhlar arasında yürüyerek çalışılır; burada sorun hareketsizlik değil, sert zemin ve ayakkabıdır.
Konfeksiyon ve dokuma işletmelerine özgü diğer riskler için konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza ve tekstil sektör sayfamıza bakabilirsiniz. Mağaza ve kasa gibi ayakta çalışılan diğer alanlar için market ve mağazalarda İSG, ekran başında çalışanlar için ofis ergonomisi yazılarımız yol gösterir.
Sağlık gözetiminde ayakta çalışma
İşe giriş muayenesinde hekime, adayın ayakta çalışacağının bildirilmesi önemlidir; varis, bel ve ayak şikâyetleri bu bilgiyle birlikte değerlendirilir. Periyodik muayenelerde bacak şişliği, varis ve bel ağrısı şikâyetleri izlenir; hangi tetkiklerin gerekli olduğuna mevzuatta sabit bir liste yoktur, işyeri hekimi riske ve kişiye göre karar verir. Muayene sıklığı ve tetkikler için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
Hekim, şikâyeti olan bir çalışan için görev değişikliği, oturma imkânı veya kompresyon çorabı gibi kişisel önerilerde bulunabilir. Bu öneriler kişiye özeldir ve hekim değerlendirmesi olmadan uygulanmaz. Aynı bölümden tekrarlayan şikâyetler geliyorsa, sorun kişide değil işin düzenindedir ve risk değerlendirmesi yeniden gözden geçirilir.
Çalışan sayınıza ve tehlike sınıfınıza göre işyeri hekimi ve uzman sürelerini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Ayakta çalışılan istasyonların tespitini, önlem planını ve uygulama takibini risk değerlendirmesi hizmetimizle, şikâyetlerin muayenelerde izlenmesini işyeri hekimliği hizmetimizle yürütüyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Ayakta çalışma için yasal bir süre sınırı var mı?
Hayır, mevzuatta sayısal bir sınır yoktur. Ancak 6331 sayılı Kanun işin kişiye uygun hâle getirilmesini ve tekdüze çalışmanın olumsuz etkilerinin önlenmesini ister; ayakta çalışma risk değerlendirmesinde ele alınır ve önlemler buna göre planlanır.
Yorgunluk önleyici paspas her zemine uygun mu?
Hayır. Islak ve yağlı alanlarda delikli, drenajlı paspaslar seçilir; kenarları eğimli olmalı ve kalkmamalıdır. Yanlış seçilen paspas takılma ve kayma riskini artırır.
Ayakta çalışan çalışana sandalye vermek zorunlu mu?
Mevzuatta her ayakta çalışana sandalye verilmesine dair genel bir hüküm yoktur. Ancak iş oturarak veya dönüşümlü yapılabiliyorsa oturma imkânı sağlamak, risk değerlendirmesinde öncelikli önlemdir. 10 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde ayrıca uygun bir dinlenme yeri bulunur.
Gebe çalışan uzun süre ayakta çalışabilir mi?
Gebe çalışanın iş koşulları işyeri hekimiyle değerlendirilir; uzun süre ayakta durma bu değerlendirmenin bir parçasıdır. Gerekirse çalışma koşulları değiştirilir ve gebe ve emziren kadınların uzanarak dinlenebilecekleri uygun şartlar sağlanır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.