Kısaca
Güvenlik ayakkabılarının sınıfları EN ISO 20345 standardından gelir. SB yalnızca 200 joule darbeye dayanıklı burun koruması verir; S1 buna kapalı topuk, antistatik özellik ve topukta enerji emme ekler; S2 su geçirmeye dayanıklı saya, S3 ise çivi batmasına karşı taban ve tırtıklı dış taban ekler. 2022 revizyonuyla kaymazlık temel şart oldu, SR işareti ek bir testi gösterir, tamamen su geçirmez modeller S6 ve S7 olarak adlandırıldı. Doğru sınıf, risk değerlendirmesindeki zemin, düşen yük, sıvı ve elektrik koşullarına göre seçilir.
Etiketi okumadan önce: EN ISO 20345 ve SB
Bir iş ayakkabısının dilindeki veya tabanındaki “EN ISO 20345:2022 S3 SR” gibi kodlar, ürünün hangi testlerden geçtiğini gösterir. İş ayakkabısı S1 S2 S3 farkı bu kodları okumakla başlar. Önce hangi standart ailesine bakıldığını bilmek gerekir:
| Standart | Ayakkabı türü | Burun koruması |
|---|---|---|
| EN ISO 20345 | Güvenlik ayakkabısı | 200 joule darbe ve 15 kN ezilmeye dayanıklı |
| EN ISO 20346 | Koruyucu ayakkabı | 100 joule darbe |
| EN ISO 20347 | Mesleki ayakkabı | Burun koruması yok |
Sanayide “iş ayakkabısı” denince çoğunlukla EN ISO 20345 kastedilir. Standart 2022’de yenilendi; geçiş döneminde depolarda eski ve yeni baskıya göre işaretlenmiş ürünleri bir arada görebilirsiniz.
Mevzuat açısından güvenlik ayakkabısı bir kişisel koruyucu donanımdır (KKD). KKD’lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, KKD’nin ancak risklerin toplu korunma tedbirleriyle önlenemediği veya yeterince sınırlandırılamadığı durumlarda kullanılmasını, işverenin KKD’yi risk değerlendirmesine göre seçmesini, CE işaretli ve Türkçe kullanım kılavuzlu ürünü çalışana ücretsiz vermesini ve kullanım konusunda uygulamalı eğitim sağlamasını ister. Yönetmeliğin genel çerçevesi için KKD kullanımı yönetmeliği yazımıza bakın.
İş ayakkabısı S1 S2 S3 farkı: sınıflar tek tabloda
| Sınıf | İçerdiği özellikler | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| SB | 200 J burun koruması ve temel kaymazlık | Kuru ve düz zeminde düşen yük riski |
| S1 | SB + kapalı topuk, antistatik (A), topukta enerji emme (E) | Kuru iç ortam: montaj, depo, paketleme |
| S2 | S1 + su geçirmeye ve su emmeye dayanıklı saya (WPA) | Arada ıslanan zeminler, temizlik, gıda |
| S3 | S2 + çivi batmasına karşı taban (P, PL veya PS) + tırtıklı dış taban | Şantiye, hurda ve talaş sahası, açık alan |
| S6 | S2 + tamamen su geçirmez ayakkabı (WR) | Sürekli ıslak ortam |
| S7 | S3 + tamamen su geçirmez ayakkabı (WR) | Yağmurlu şantiye, ıslak açık saha |
Tamamen kauçuk veya polimerden kalıplanmış çizmeler S4 ve S5 olarak işaretlenir; S5, çivi batmasına karşı taban ve tırtıklı dış taban da içerir. S1 ayakkabının çivi batmaz tabanlı versiyonu ise “S1P” olarak görülür; sayanın su geçirmesinin önemli olmadığı kuru ve sıcak saha işlerinde tercih edilir.
En sık sorulan karşılaştırmada pratik fark şudur: S1 kuru iç mekân içindir; S2 ıslanmaya dayanıklıdır; S3 iş ayakkabısı ise buna ek olarak tabandan gelen çivi, sac parçası ve hurda gibi delici cisimlere karşı korur. S3 her işyerinde en iyi seçim değildir; daha ağır ve daha az nefes alan bir ayakkabıyı kuru bir montaj hattında giydirmek, ayakkabının hiç giyilmemesine yol açabilir.
Çelik burun ayakkabı mı, kompozit mi?
Burun koruyucu çelik, alüminyum veya kompozit olabilir. Standart malzemeyi değil performansı ister: EN ISO 20345 işaretli her güvenlik ayakkabısı, burun malzemesi ne olursa olsun aynı 200 joule darbe ve 15 kN ezilme testinden geçer. Çelik burun ayakkabı ile kompozit burunlu ayakkabı arasındaki fark koruma düzeyinde değil, kullanım koşullarındadır:
| Konu | Çelik burun | Kompozit burun |
|---|---|---|
| Koruma seviyesi | 200 J | 200 J |
| Ağırlık | Daha ağır | Daha hafif |
| Isı iletimi | Soğuğu ve sıcağı iletir | Daha az iletir |
| Metal dedektörü | Tetikler | Genellikle tetiklemez |
Çivi batmasına karşı tabanda da benzer bir ayrım vardır: P metal ara tabanı, PL ve PS metal olmayan ara tabanı gösterir. PL 4,5 mm, PS ise daha ince olan 3 mm çapında çiviyle test edilir; ince sivri cisimlerin bulunduğu hurda ve inşaat sahalarında bu ayrım önemlidir.
Kaymaz taban: SR işareti ne anlatır?
Kayma ve düşmede asıl çözüm zemindir: dökülen yağın hemen temizlenmesi, kaymaz kaplama, iyi aydınlatma. Kaymaz taban ise son savunma hattıdır.
2022 revizyonunda kaymazlık testi bütün güvenlik ayakkabıları için temel şart hâline geldi. Ayakkabılar deterjanlı suyla ıslatılmış seramik zeminde test edilir ve bu temel test için ayrıca bir işaret konmaz. SR işareti, ayakkabının ek olarak gliserinle kayganlaştırılmış seramik zeminde de test edildiğini gösterir; yağlı ve kaygan zeminler için anlamlıdır. Eski baskıdaki SRA, SRB ve SRC işaretleri kaldırıldı, ama piyasadaki eski ürünlerde hâlâ görülebilir.
Yakıt ve yağa dayanıklı dış taban (FO) da 2022’de temel şart olmaktan çıkarıldı ve ayrı bir işaretle gösterilmeye başlandı. Yağlı zeminde çalışan bir CNC veya pres operatörü için etiketin yalnızca “S3” olması yetmez; “FO” ve “SR” işaretlerine de bakın. Zemin tarafındaki önlemler için kayma, takılma ve düşmeyi önleme yazımıza bakın.
Antistatik iş ayakkabısı ve elektrik riski
S1 ve üzerindeki sınıfların tamamı antistatiktir (A). Antistatik iş ayakkabısının elektrik direnci standartta 100 kiloohm ile 1.000 megaohm arasında tanımlanır: vücutta biriken statik elektriği toprağa boşaltacak kadar düşük, şebeke gerilimine karşı sınırlı bir direnç sağlayacak kadar yüksek.
Üç kavram birbirine karıştırılmamalıdır:
- Antistatik (A): Statik elektrik birikimini azaltır. Solvent buharı veya yanıcı toz bulunan alanlarda kıvılcımla tutuşma riskini düşürmek için kullanılır; bu alanlar patlayıcı ortam dokümanında tanımlanmalıdır.
- ESD ayakkabı: Elektronik kartları ve bileşenleri statik boşalmadan korumak için daha düşük bir direnç aralığında çalışır ve ayrı bir standarda göre işaretlenir.
- Elektrik yalıtkan ayakkabı: Gerilim altındaki işlerde çalışanı korumak için tasarlanır. Antistatik ayakkabı bu amaçla kullanılmaz.
Antistatik özellik; ıslak ortamda, yalıtkan bir tabanlıkla veya çok kalın çorapla bozulabilir. Patlayıcı ortamda çalışanlara verilen ayakkabıyla kullanılacak tabanlığın üreticinin onayladığı bir ürün olmasına dikkat edin.
İş ortamına göre ayakkabı seçimi
Bursa’nın metal ve otomotiv yan sanayisinde yağlı zemin, mobilya atölyelerinde talaş ve keskin parça, gıda tesislerinde ıslak ve soğuk zemin, şantiyelerde çivi ve çamur öne çıkar. Aşağıdaki tablo bir başlangıç noktasıdır:
| Çalışma ortamı | Önerilen sınıf | Ek işaretlere bakın |
|---|---|---|
| Kuru depo, hafif montaj, paketleme | S1 | — |
| Talaşlı imalat, pres, yağlı zemin | S2 veya S3 | SR, FO |
| Şantiye, iskele, hurda sahası | S3 | SR; ince delici cisim varsa PS |
| Gıda üretimi, soğuk oda, ıslak zemin | S2, S4 veya S6 | SR, CI (soğuğa karşı yalıtım) |
| Döküm ve sıcak zemin | S3 | HRO (sıcak temasa dayanıklı taban), HI (ısı yalıtımı) |
| Solvent, boya, yanıcı toz | Antistatik (S1 veya üzeri) | Üreticinin patlayıcı ortam uygunluk bilgisi |
| Yağmurlu açık saha | S7 | SR |
| Ağır parça elleçleme | S3 | M (metatars koruması) |
Seçimi yalnızca bu tablodan değil, işyerinizin risk değerlendirmesinden yapın. Görev bazlı bir KKD matrisinin nasıl çıkarılacağını KKD seçimi nasıl yapılır yazımız anlatır; eldiven için iş eldiveni seçimi yazımıza bakabilirsiniz. Metal işleme tesislerine yaklaşımımız metal ve makine sektörü sayfamızda yer alır.
Satın alma, teslim ve değiştirme
KKD’nin bedeli çalışana yansıtılamaz (6331 sayılı Kanun md. 4/4); yönetmelik de KKD’nin işveren tarafından ücretsiz verilmesini ve arızalı donanımın giderilmeden kullanılmamasını ister. Çalışanlara uygun KKD vermemenin 2026 temel idari para cezası çalışan başına 8.980 TL’dir; çalışan başına hesaplanan bu cezaya tehlike sınıfı artırımı uygulanmaz. Tutarları İSG idari para cezaları aracında görebilirsiniz.
KKD ihtiyacının risk değerlendirmesinden çıkarılması ve sahada kullanımın izlenmesi, iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır.
Sık Sorulan Sorular
S1 ile S3 arasındaki temel fark nedir?
S1 kapalı topuklu, antistatik ve topukta enerji emen bir güvenlik ayakkabısıdır; su geçirmezliği ve çivi batmaz tabanı yoktur. S3 buna su geçirmeye dayanıklı saya, çivi batmasına karşı taban ve tırtıklı dış taban ekler. Kuru iç ortamda S1, şantiye ve hurda gibi delici cisim bulunan alanlarda S3 uygundur.
S3 iş ayakkabısı her işyeri için en iyi seçim mi?
Hayır. S3 daha fazla koruma sağlar ama daha ağırdır ve daha az nefes alır. Delici cisim ve ıslaklık riski olmayan kuru bir montaj hattında S1 yeterlidir. Sınıf, risk değerlendirmesindeki gerçek tehlikelere göre seçilmelidir.
Çelik burunlu ayakkabı mı daha güvenlidir, kompozit mi?
EN ISO 20345 işaretli her güvenlik ayakkabısı, burun malzemesinden bağımsız olarak aynı 200 joule darbe testinden geçer. Kompozit burun daha hafiftir, soğuğu daha az iletir ve metal dedektörünü genellikle tetiklemez; çelik burun ise daha ince ve dayanıklı bir yapı sunar.
Antistatik ayakkabı elektrik çarpmasına karşı korur mu?
Hayır. Antistatik ayakkabı statik elektrik birikimini azaltmak için tasarlanır ve gerilim altındaki işlerde koruma sağlamaz. Elektrik işlerinde bu amaç için üretilmiş elektrik yalıtkan ayakkabı kullanılmalı ve diğer elektrik güvenliği kuralları uygulanmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.