Ofis Ergonomisi: Masa, Sandalye ve Ekran Ayarı

Ofis ergonomisi neden sırayla kurulur?

Ofis ergonomisi bir mobilya alışverişi değil, kişiye göre yapılan bir ayardır. Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’in Ek-1’i asgari şartları sayar: oturma yüksekliği ayarlanabilen sandalye, öne-arkaya ve yukarı-aşağı ayarlanabilen sırt desteği, istenirse ayak desteği, ekrandan ayrı ve hareketli klavye, göz hizasında ve döndürülebilir ekran. Yönetmelik ölçü vermez; ölçüleri İSG Genel Müdürlüğünün Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda İSG Rehberi ve uygulamadaki ergonomi ilkeleri verir.

Ayarı doğru sırayla yapmak önemlidir, çünkü her adım bir öncekine bağlıdır. Ekranı önce ayarlayıp sonra sandalyeyi yükseltirseniz ekran yeniden yanlış yükseklikte kalır. Doğru sıra şudur: sandalye → masa → klavye ve fare → ekran. Yasal çerçeve ve göz muayenesi gibi yükümlülükler için ekranlı araçlarla çalışma yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı kurulumun kendisine odaklanıyor.

1. adım: Ergonomik sandalye ayarı

Ergonomik sandalye ayarı, bütün kurulumun temelidir:

1. Oturma derinliği: Sırtınızı arkalığa yaslayın. Dizlerinizin arkası ile oturak ön kenarı arasında birkaç parmaklık boşluk kalmalı; oturak dizin arkasına baskı yapmamalı.
2. Oturma yüksekliği: Rehberin pratik yöntemi şudur: klavyede G ve H tuşlarına basarken dirsekleriniz yaklaşık 90 derece bükülü ve masa yüzeyinden yaklaşık 2 cm yukarıda olmalı. Ön kollar yere yaklaşık paralel durur.
3. Ayaklar: Bu yükseklikte ayaklarınız yere tam basmıyorsa ayak desteği kullanın. Yönetmelik, istendiğinde uygun bir ayak desteği sağlanmasını ister.
4. Bel desteği: Arkalığın bel desteği belinizin çukuruna gelecek şekilde yukarı-aşağı ayarlanır.
5. Arkalık açısı: Hafif geriye yaslanabileceğiniz, ama ekrana uzanmak zorunda kalmayacağınız bir açı seçin.
6. Kolçaklar: Omuzlarınızı yukarı itmemeli ve masaya yaklaşmanızı engellememelidir; engelliyorsa indirin veya çıkarın.

2. adım: Masa yüksekliği

Masa yüksekliği sabitse ayarı sandalyeyle ve ayak desteğiyle yaparsınız: sandalye dirsek kuralına göre yükselir, ayaklar desteğe basar. Masa ayarlanabiliyorsa önce sandalyeyi bacak boyunuza göre ayarlayın, sonra masayı dirsek hizasına getirin.

Ayakta çalışılabilen masalarda rehber şu ölçütü verir: omuzlar gevşekken dirsekler 90 derece bükülür ve masa yüksekliği kolların hemen altına ayarlanır. Ayakta çalışırken ağırlığı sürekli tek bacağa vermeyin ve duruşu gün içinde değiştirin.

Masa derinliğini de kontrol edin. Yönetmelik, çalışma yüzeyinin ekran, klavye ve belgelerin rahatça yerleştirilebileceği büyüklükte ve ışığı yansıtmayan nitelikte olmasını ister. Dar bir masada ekran göze fazla yaklaşır ve klavyenin önünde bilek desteği için yer kalmaz; bu durumda ekran kolu, ekranı masanın arka kenarına taşıyarak yer açar.

Masanın altında bacakları rahat hareket ettirecek boşluk bırakın. Masa altına konan kasa, arşiv kutusu veya çöp kutusu, çalışanı yan oturmaya zorlar.

3. adım: Klavye ve fare

Fareyi klavyeden uzağa koymak, kolun omuzdan uzanmasına ve omuz yorgunluğuna yol açar. Zamanının çoğunu fareyle geçiren çalışan için bilek destekli fare altlığı rahatlık sağlayabilir.

4. adım: Ekran yüksekliği, mesafesi ve konumu

Ekran yüksekliği için rehberin kuralı açıktır: monitörün üst kenarı göz hizasında olur. Bifokal veya progresif gözlük kullananlarda ekran biraz daha aşağıda olmalıdır; aksi hâlde çalışan ekranı gözlüğün alt kısmından okumak için başını geriye atar.

Mesafe, ekrandaki yazının büyüklüğüne göre seçilir. Rehberde verilen yaklaşık değerler şunlardır:

Rehberdeki örneğe göre Word’de Times New Roman 12 punto yazı %100 yakınlaştırmayla okunurken yaklaşık 50 cm uygundur. Yazıyı okumak için öne eğiliyorsanız ekranı yaklaştırmak yerine yakınlaştırma oranını artırın.

Konum için iki kural daha var. Ekran tam önünüzde olmalı; başınızı sürekli yana çevirmeniz gerekmemeli. Masa da pencereden gelen ışığı yandan alacak şekilde yerleştirilmeli: pencere ekranın arkasındaysa göz kamaşır, önündeyse ekranda yansıma oluşur. Yönetmelik ayrıca gün ışığını kontrol etmek için ayarlanabilir perde ister.

Laptop ergonomisi ve çift ekran

Dizüstü bilgisayarın sorunu, ekranla klavyenin birbirine bağlı olmasıdır: ekranı göz hizasına kaldırırsanız klavye çok yükselir, klavyeyi dirsek hizasında tutarsanız ekran çok alçalır. Rehber bu yüzden dizüstü bilgisayarlarda ekran için yükseltici aparat önerir. Uzun süreli kullanımda şu kurulum işe yarar:

• Dizüstü bilgisayarı yükselticiye koyun ve ekranın üst kenarını göz hizasına getirin.
• Ayrı bir klavye ve fare bağlayın; bunları 3. adımdaki kurallara göre yerleştirin.
• Mümkünse dizüstü bilgisayarı ikinci ekran olarak kullanıp ana iş için harici monitör bağlayın.
• Evden çalışırken de aynı sırayı izleyin; mutfak masası ve kanepe kısa işler içindir.

Çift ekranda yönetmelik ve rehber ayrı bir ölçü vermez; ergonomi ilkelerinden şu öneriler çıkar:

• İki ekranı eşit kullanıyorsanız, ikisini birleştiren kenar tam önünüzde olsun ve ekranlar size doğru hafifçe açılı dursun.
• Biri ana ekran ise ana ekran tam önünüzde, ikincisi yanında ve aynı açıyla dursun.
• İki ekranın üst kenarları aynı yükseklikte ve gözünüze yaklaşık aynı uzaklıkta olsun; farklı boyutlu ekranlarda yüksekliği standla eşitleyin.

Sık yapılan kurulum hataları

Ergonomi sorunlarının önemli bir kısmı pahalı ekipman eksikliğinden değil, birkaç basit hatadan kaynaklanır:

• Sandalyenin hiç ayarlanmaması. Ayarlanabilir sandalye alınır ama kimse ayar kollarının ne işe yaradığını göstermez. Rehber, kullanıcının sandalye ayarlarını bilmesini ve gerekirse eğitilmesini ister; yönetmeliğin 6. maddesi de doğru oturuşu eğitim konuları arasında sayar.
• Ekranın pencerenin önüne veya arkasına konması. Masanın yerini değiştirmek, perdesiz bir ofiste en hızlı çözümdür.
• Kâğıtla çalışırken belgenin masaya düz konması. Sürekli aşağı bakıp ekrana dönmek boyun hareketini artırır. Yönetmelik, göz ve baş hareketlerini azaltacak ayarlanabilir doküman tutucu kullanılmasını ister; belgeyi ekranın yanına, aynı yüksekliğe koyun.
• Telefonu omuzla kulak arasında tutmak. Gün boyu telefonla çalışanlar için kulaklık, boyun yükünü belirgin biçimde azaltır.
• Ortak masalarda tek ayar. Esnek oturma düzeninde her çalışan masaya geçtiğinde sandalyeyi ve ekranı kendisine göre yeniden ayarlamalıdır; bunun için ayarlanabilir ekran kolları işi kolaylaştırır.
• Parlak ekran ve yansıma. Yansımanın kaynağını bulup ekranı döndürmek veya aydınlatmayı değiştirmek, parlaklığı sonuna kadar açmaktan daha etkilidir. Rehbere göre açık zemin üzerine koyu karakterler parlamaya daha az eğilimlidir.

Mola, göz muayenesi ve risk değerlendirmesi

Doğru kurulum, gün boyu hareketsiz kalmayı telafi etmez. Yönetmeliğin 7. maddesi işverenin, uygun bir çalışma planıyla operatörlerin periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işler yapmasını sağlamasını ister. Rehber de sık sık ara vermeyi, gözleri kısa sürelerle dinlendirmeyi ve esneme egzersizlerini önerir. Toplantı, çıktı alma veya telefon görüşmesi gibi işleri ayağa kalkarak yapmak basit bir yöntemdir.

Göz muayenesi ekranlı araçla çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında yapılır (md. 9). Ekranlı araç riskleri, özellikle görme, kas-iskelet sorunları ve zihinsel stres, işyerinin risk değerlendirmesinde yer almalıdır (md. 5). İş yükü ve stres tarafı için psikososyal risk etmenleri yazımıza bakın.

Ofisler genellikle az tehlikeli sınıftadır; ancak bu, ergonomi risklerinin değerlendirilmeyeceği anlamına gelmez. Yükümlülüklerinizi az tehlikeli işyeri yükümlülükleri yazımızdan ve İSG yükümlülük hesaplama aracından görebilirsiniz. Ofis ve mağazalarda çalışma yeri değerlendirmesi için risk değerlendirmesi hizmetimizi ve ofis ve perakende sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Ekran yüksekliği nasıl olmalı?

Ekranın üst kenarı göz hizasında olmalıdır; bifokal veya progresif gözlük kullananlarda biraz daha aşağıda. Ekran tam önünüzde durmalı ve başınızı geriye atmadan ya da yana çevirmeden okunabilmelidir.

Masa yüksekliği kaç santimetre olmalı?

Tek bir doğru değer yoktur; ölçüt kişinin dirsek yüksekliğidir. Oturarak çalışırken G ve H tuşlarına basılırken dirsekler yaklaşık 90 derecede ve masadan yaklaşık 2 cm yukarıda olmalıdır. Masa sabitse bu ayar sandalye ve ayak desteğiyle yapılır.

Dizüstü bilgisayarla tüm gün çalışmak uygun mu?

Dizüstü bilgisayar tek başına uzun süreli çalışma için uygun bir kurulum değildir. Ekranı yükseltici ile göz hizasına getirip ayrı klavye ve fare kullandığınızda masaüstü kurulumuna yaklaşırsınız.

Ergonomik sandalye almak işveren için zorunlu mu?

Yönetmelik marka veya model değil, özellik ister: oturma yüksekliği ayarlanabilir, sırt desteği öne-arkaya ve yukarı-aşağı ayarlanabilir, bele uygun ve dengeli bir sandalye. İstendiğinde ayak desteği de sağlanır ve bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.