Kısaca
REBA tüm vücudu, RULA ise boyun, gövde ve üst ekstremiteyi puanlayan gözlemsel ergonomi yöntemleridir. Doğru duruşu seçip fotoğraftan açıları ölçtükten sonra çıkan skor bir eylem düzeyine karşılık gelir; asıl iş, skoru düşürecek değişikliği bulup yeniden puanlamaktır. Mevzuat yöntem dayatmaz, ancak seçilen yöntemin dokümanda belirtilmesini ister.
REBA ve RULA nedir, risk değerlendirmesindeki yeri ne?
Bant hattında parça takan, kasadan parça alan ya da tezgâhta kablo seti bağlayan bir çalışanın zorlanmasını “ağır iş” ya da “hafif iş” diye nitelemek yeterli değildir. REBA RULA analizi bu zorlanmayı gözleme dayalı, tekrar edilebilir bir puana çevirir.
- RULA (Rapid Upper Limb Assessment), 1993’te üst ekstremite odaklı işler için geliştirilmiştir. Kol, ön kol, bilek, boyun ve gövdeyi puanlar; bacaklar yalnız “destekli mi, değil mi” diye değerlendirilir. Sonuç 1–7 arasında bir puandır.
- REBA (Rapid Entire Body Assessment), 2000’de tüm vücut duruşlarını değerlendirmek için geliştirilmiştir. Gövde, boyun ve bacakları ayrıntılı puanlar; yük, kavrama ve aktivite için ek puanlar içerir. Sonuç 1–15 arasındadır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ergonomik tehlikelerin belirlenmesini ister (md. 8/3) ama belirli bir yöntem zorunlu kılmaz. Riskler, işin özelliklerine veya ulusal ve uluslararası standartlara göre seçilen bir ya da birkaç yöntemle analiz edilir (md. 9/2) ve kullanılan yöntem dokümanda belirtilir (md. 11). Bu nedenle REBA veya RULA, Fine-Kinney ya da L tipi matrisle yapılan genel değerlendirmenin içinde ergonomik riskler için kullanılan tamamlayıcı bir araçtır. Genel süreç için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Ergonomik risk analizi yöntemleri: hangi işte hangisi?
| İş tipi | Uygun yöntem | Neden |
|---|---|---|
| Oturarak montaj, kablo seti bağlama, dikiş, ekran başı | RULA | Zorlanma kol, bilek ve boyunda; bacaklar sabit |
| Ayakta tezgâh işi, el aletiyle sıkma, bant hattında parça takma | RULA veya REBA | Kollar öndeyse RULA; eğilme ve dönme varsa REBA |
| Yerdeki kasadan parça alma, kalıp değiştirme, depo toplama | REBA | Gövde eğilmesi, diz bükme ve tek ayak üzerinde durma belirleyici |
| Hasta transferi, bakım işinde dar alana uzanma | REBA | Dengesiz ve hızlı değişen duruşlar |
| Düzenli kaldırma ve indirme (ağırlık asıl sorun) | NIOSH kaldırma denklemi | REBA yükü kaba sınıflarla puanlar; kaldırma limiti hesabı vermez |
Kaldırma ağırlıklı işlerde REBA’nın yerine ya da yanında NIOSH kaldırma denklemi kullanılmalıdır. Sürekli ayakta çalışmanın yarattığı yük ise duruş analizinden çok iş düzeniyle ilgilidir; bunu ayakta çalışma riskleri yazımızda ele aldık.
Gözlem ve fotoğrafla REBA RULA analizi: sahada nasıl çalışılır?
Puan, seçilen duruşun doğru yakalanmasına bağlıdır. Sahada şu sırayı izleyin:
- İşi gözleyin: En az birkaç tam çevrimi izleyin. Çalışanla konuşup en zor bulduğu adımı sorun.
- Duruşu seçin: En sık tekrarlanan duruşu, en uzun süre korunan duruşu ve en zorlayıcı duruşu not edin. Gerekirse her birini ayrı puanlayın; raporda hangisinin puanlandığını yazın.
- Fotoğraf veya video çekin: Kamera, ölçülecek açının düzlemine dik olmalıdır. Gövde ve kol fleksiyonu için yandan, boyun ve gövde yan eğilmesi için önden çekin. Eğik açıdan çekilen fotoğraf açıyı olduğundan küçük gösterir.
- Açıları ölçün: Açıölçer ya da fotoğraf üzerinde açı ölçen bir uygulama kullanın. Gövde açısı dikey eksenle, üst kol açısı gövde ekseniyle ölçülür.
- Ek koşulları not edin: Omuz kalkık mı, kol yana açık mı, gövde dönük mü, bilek yana kırık mı? Bu ayrıntılar puana +1 ekler.
- Yük ve tekrarı kaydedin: Taşınan parçanın ağırlığını tartın; dakikadaki tekrar sayısını sayın.
- Çalışanın onayını alın: Fotoğrafın amacını anlatın, yüzü görünmeyecek şekilde çekin ve kaydı yalnız risk değerlendirmesi dosyasında saklayın.
REBA puanlama adımları
REBA iki grupta puanlanır ve tablolarla birleştirilir:
| Grup | Vücut bölgesi | Puan aralığı (temel) | Ek puan |
|---|---|---|---|
| A | Gövde | 1 (dik) – 4 (60°’den fazla öne eğik) | Dönme veya yana eğilme +1 |
| A | Boyun | 1 (0–20°) – 2 (20°’den fazla veya geriye) | Dönme veya yana eğilme +1 |
| A | Bacaklar | 1 (iki ayak üzerinde) – 2 (tek ayak, dengesiz) | Diz 30–60° bükük +1, 60°’den fazla +2 |
| A | Yük/kuvvet | 0 (5 kg’dan az) – 2 (10 kg’dan fazla) | Ani veya darbeli kuvvet +1 |
| B | Üst kol | 1 (20° geri – 20° ileri) – 4 (90°’den fazla) | Omuz kalkık +1, kol yana açık +1, kol destekli −1 |
| B | Ön kol | 1 (60–100°) – 2 (diğer) | — |
| B | Bilek | 1 (0–15°) – 2 (15°’den fazla) | Yana kırılma veya dönme +1 |
| B | Kavrama | 0 (iyi) – 3 (kabul edilemez) | — |
Grup A puanları Tablo A’dan, Grup B puanları Tablo B’den okunur; yük ve kavrama puanları eklenir. İki sonuç Tablo C’de birleştirilir ve buna aktivite puanı eklenir: bir ya da daha fazla vücut bölgesi 1 dakikadan uzun statik tutuluyorsa, küçük hareketler dakikada 4’ten fazla tekrarlanıyorsa veya duruş hızla değişip denge bozuluyorsa her biri için +1.
Örnek: otomotiv yan sanayinde kasadan parça alma
Bursa’daki bir otomotiv yan sanayi tesisinde operatör, yerde duran kasadan yaklaşık 6 kg’lık bir parçayı alıp fikstüre yerleştiriyor ve bunu dakikada 4’ten fazla tekrarlıyor.
| Ölçüm | Mevcut durum | Puan | İyileştirme sonrası | Puan |
|---|---|---|---|---|
| Gövde | 45° öne eğik | 3 | 10° öne eğik | 2 |
| Boyun | 25° fleksiyon | 2 | 10° fleksiyon | 1 |
| Bacaklar | İki ayak, diz yaklaşık 40° bükük | 1 + 1 = 2 | İki ayak, diz düz | 1 |
| Tablo A + yük (6 kg: +1) | — | 5 + 1 = 6 | — | 2 + 1 = 3 |
| Üst kol | 50° fleksiyon | 3 | 30° fleksiyon | 2 |
| Ön kol | 70° | 1 | 80° | 1 |
| Bilek | 10° | 1 | Nötr | 1 |
| Tablo B + kavrama | Kasa kenarından tutuluyor (orta: +1) | 3 + 1 = 4 | Kasaya tutamak eklendi (iyi: 0) | 1 + 0 = 1 |
| Tablo C + aktivite (tekrar: +1) | — | 7 + 1 = 8 | — | 2 + 1 = 3 |
İyileştirme olarak kasa, yaklaşık bel yüksekliğine çıkaran ve operatöre doğru eğen bir kasa devirme aparatına alındı, kasa kenarına tutamak eklendi. Skor 8’den 3’e indi. Bu örnek, tek bir değişikliğin hem gövde hem boyun hem bacak puanını birlikte düşürdüğünü gösterir: kaynakta yapılan düzenleme, eğitim veya bel kemerinden daha etkilidir.
RULA nedir, puanlaması nerede ayrılır?
RULA’da Grup A üst kol, ön kol, bilek ve bilek dönmesini; Grup B boyun, gövde ve bacakları kapsar. Her gruba kas kullanım puanı (duruş 1 dakikadan uzun statik ya da dakikada 4 veya daha fazla tekrar: +1) ve kuvvet/yük puanı (2 kg’dan az aralıklı yük 0; 10 kg’dan fazla, statik ya da tekrarlı yük veya darbe 3) eklenir. Kablo seti montajı gibi oturarak yapılan işlerde bilek ve boyun puanı belirleyicidir; bu işlerde tezgâh yüksekliği, parça kutularının erişim mesafesi ve bileği büken aparat tasarımı ilk bakılacak noktalardır. Tekrarlı işlerdeki diğer etkenler (çevrim süresi, mola, rotasyon) puana tam yansımaz; bunları formda ayrıca not edin.
Skoru iyileştirme önceliğine çevirmek
| REBA skoru | Risk düzeyi | Eylem |
|---|---|---|
| 1 | İhmal edilebilir | Gerek yok |
| 2–3 | Düşük | Gerekebilir |
| 4–7 | Orta | Gerekli |
| 8–10 | Yüksek | Yakında gerekli |
| 11–15 | Çok yüksek | Hemen gerekli |
| RULA skoru | Eylem düzeyi |
|---|---|
| 1–2 | Duruş uzun süre tekrarlanmıyorsa kabul edilebilir |
| 3–4 | Daha fazla inceleme gerekir; değişiklik gerekebilir |
| 5–6 | İnceleme ve kısa sürede değişiklik gerekir |
| 7 | İnceleme ve derhal değişiklik gerekir |
Skoru eylem planına çevirirken şunları yapın:
- Puanı yükselten bölgeyi bulun: Toplam skoru en çok hangi vücut bölgesi artırıyor? Önlem oraya yönelmeli.
- Önce mühendislik çözümü: Yükseklik ayarı, kasa devirici, döner tabla, dengeleyici kol, alet askısı. Rotasyon ve mola, kaynağı değiştirmez; ancak tamamlayıcıdır.
- Sorumlu ve tarih yazın: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 10, tedbirler için sorumlu, başlama ve bitiş tarihi içeren plan ister.
- Yeniden puanlayın: Değişiklikten sonra aynı duruşu aynı yöntemle puanlayıp formun ikinci sütununa yazın (md. 10/3).
- Sağlık gözetimiyle bağlayın: Bel, boyun ve omuz yakınmaları, işyeri hekiminin muayene kayıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde hangi istasyonun öncelikli olduğu daha net görülür.
Ergonomik riskleri, işletmenizin genel risk değerlendirmesine işlenmiş hâliyle risk değerlendirmesi hizmetimiz kapsamında ele alırız. Sektördeki diğer tipik riskler için otomotiv yan sanayi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
REBA ve RULA zorunlu mu?
Hayır. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntem zorunlu kılmaz; ergonomik tehlikelerin belirlenmesini ve kullanılan yöntemin dokümanda belirtilmesini ister. REBA ve RULA bu amaçla yaygın kullanılan yöntemlerdendir.
REBA ile RULA arasındaki fark nedir?
RULA kol, bilek ve boyun ağırlıklı işler için tasarlanmıştır ve 1–7 arası puan verir. REBA gövde ve bacak duruşlarını da ayrıntılı puanlar, yük ve kavrama ekler ve 1–15 arası puan verir.
Hangi duruş puanlanmalı?
En sık tekrarlanan, en uzun süre korunan ve en zorlayıcı duruş seçilir. Gerekirse birden fazla duruş ayrı ayrı puanlanır ve raporda hangisinin puanlandığı belirtilir.
Fotoğraftan açı ölçmek güvenilir mi?
Kamera ölçülen açının düzlemine dik tutulursa yeterli doğrulukta sonuç verir. Eğik açıdan çekilen fotoğraf açıyı olduğundan farklı gösterir; bu yüzden gövde ve kol açıları yandan çekilmelidir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.