Kısaca
Yaşları ve medeni hâlleri ne olursa olsun 100–150 kadın çalışanı olan işyerleri, işyerine en çok 250 metre uzaklıkta bir emzirme odası; 150’den çok kadın çalışanı olan işyerleri 0–6 yaş çocuklar için bir çocuk bakım yurdu kurar. Sayıma işverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki tüm işyerlerindeki kadın çalışanlar ile velayeti kendisinde olan veya çocuğunun annesi ölmüş erkek çalışanlar girer. Yurt ortaklaşa kurulabilir ya da yetkili bir yurtla anlaşılarak yükümlülük karşılanabilir.
Emzirme odası zorunluluğu hangi yönetmelikte?
Konfeksiyon atölyeleri, dokuma tesisleri ve kablo demeti üretimi gibi kadın çalışanların yoğun olduğu işletmelerde, büyüme planlarının bir noktasında aynı soru gelir: kaç kadın çalışanda emzirme odası zorunluluğu başlar, ne zaman kreş gerekir? Bursa ve çevre illerdeki tekstil ve konfeksiyon işletmelerinde bu eşik, ikinci bir atölye açıldığında toplam sayım nedeniyle fark edilmeden aşılabilir.
Kural, 6331 sayılı Kanun’a dayanılarak çıkarılan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik’tedir (RG 16.08.2013, sayı 28737; 7.9.2019 tarihli değişiklikle). Yönetmeliğin gebe ve emziren çalışanın çalışma koşullarına ilişkin bölümünü gebe ve emziren çalışanlar yazımızda anlattık. Bu yazı, tesis yükümlülüğüne, yani emzirme odası ve çocuk bakım yurduna odaklanır. Bilgiler, Kasım 2026 itibarıyla yürürlükteki metne göredir.
Kaç kadın çalışanda ne gerekir?
Yönetmeliğin 13. maddesi eşikleri şöyle koyar:
| Kadın çalışan sayısı | Yükümlülük | Kabul edilen çocuk | Yer |
|---|---|---|---|
| 100’den az | Tesis yükümlülüğü yok; süt izni hakkı devam eder | — | — |
| 100–150 | Emzirme odası | Bir yaşından küçük | İşyerinden ayrı, işyerine en çok 250 metre uzaklıkta |
| 150’den çok | Çocuk bakım yurdu (kreş) | 0–6 yaş; ilköğretime kayıt yaşını doldurmamış çocuklar | İşyerine yakın; 250 metreden uzaksa işveren taşıt sağlar |
Yükümlülük, çalışanların yaşına ve medeni hâline bakılmaksızın doğar. Kreş zorunluluğu kaç kadın çalışan sorusunun cevabı “150’den çok”tur: tam 150 kadın çalışanı olan işyeri emzirme odası kurar; 151. kadın çalışanla birlikte yurt yükümlülüğü başlar. Yurtlarda 0–24 ay, 25–48 ay ve 49 ay ve üzeri çocuklar birbirinden ayrı tutulur.
Kadın çalışan sayısı nasıl hesaplanır?
Eşiği doğru hesaplamak, yükümlülüğün kendisi kadar önemlidir. Yönetmelik üç kural koyar:
- İşyerlerinin toplamı: Sayımda, işverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki tüm işyerlerindeki kadın çalışanların toplamı esas alınır (md. 13/4). Tek bir binaya bakmak yetmez.
- Erkek çalışanlar: Çocuğunun annesi ölmüş veya velayeti kendisine verilmiş erkek çalışanlar da sayıma girer (md. 13/5).
- Statü ayrımı yok: Statüsüne bakılmaksızın 6331 sayılı Kanun kapsamındaki tüm çalışanlar hesaba katılır (md. 5/4).
Örnek hesap: Bir konfeksiyon işletmesinin aynı belediye sınırları içinde iki atölyesi var. A atölyesinde 95, B atölyesinde 58 kadın çalışan bulunuyor; ayrıca eşi vefat etmiş ve küçük çocuğunun velayeti kendisinde olan bir erkek çalışan var.
- Toplam: 95 + 58 + 1 = 154
- Sonuç: 150’den çok olduğu için emzirme odası değil, çocuk bakım yurdu yükümlülüğü doğar.
Atölyeler ayrı ayrı değerlendirilseydi ikisi de 100’ün altında kalacaktı. Bu yüzden sayıyı işletme bazında ve düzenli aralıklarla izleyin; işe giriş ve çıkışlar eşiği kısa sürede değiştirebilir.
Emzirme odası şartları: Ek-IV ne istiyor?
Emzirme odası şartları yönetmeliğin Ek-IV’ünde sayılır. Aynı şartlar çocuk bakım yurtları için de geçerlidir. Kurulumdan önce bu listeyi bir kontrol formuna çevirin:
| Konu | Asgari şart |
|---|---|
| Yer | Bodrum katında ve doğrudan açık havaya açılmayan yerlerde olamaz; pencereler doğrudan ışık alır |
| Alan | Çocukların bulunduğu odalarda her çocuğa en az 3 m² taban alanı ve 8 m³ hava; bol ışık |
| Yatak | Kadın ve velayet hakkına sahip erkek çalışan sayısının en az %10’u oranında yatak, yeterli sayıda gözlem odası ve bir emzirme yeri |
| Zemin ve duvar | Taban kolay temizlenir ve çocuğa zarar vermez; duvarlar yeterli yüksekliğe kadar temizlenebilir boya veya kaplama |
| Eşya | Toz tutmayan, düz ve basit eşya; temiz, boyalı karyolalarda ayarlanabilir yüksek korkuluk |
| Islak hacim | Anneler ve görevliler için yeterli tuvalet ve lavabo; her 10 yatağa bir çocuk banyosu; yatak odalarının bitişiğinde çocuk lavabosu |
| Mama ve bez | Mama hazırlama, saklama ve temizlik için ayrı yer; yatak odalarından ayrı bez değiştirme odası |
| Sağlık | Ek-VI’daki ilaç ve tıbbi gereçler özel bir dolapta; işyeri hekimince düzenli kontrol |
Personel tarafında, emzirme odalarında her 10 çocuk için bir kadın çocuk bakıcısı bulunur. Oda ve yurtlar işyeri hekiminin tıbbi gözetimi altındadır; çocukların sağlık takibi ve bulaşıcı hastalıklara karşı önlemler hekim ve hemşirenin sorumluluğundadır. Kabul edilen çocuklar Ek-V’teki kayıt defterine yazılır.
Çocuk bakım yurdu: kurma, ortak yurt ve anlaşma
Çocuk bakım yurdu yükümlülüğünü karşılamanın yönetmelikte sayılan üç yolu vardır:
- Kendi yurdunuzu kurmak: Ek-IV şartlarını taşıyan, işyerine yakın bir yurt. Yurt 250 metreden uzaksa işveren taşıt sağlar.
- Ortak yurt kurmak: İşverenler oda ve yurdu ortaklaşa kurabilir (md. 13/3). Bu durumda işverenler veya vekilleri ayda en az bir kez toplanarak yönetim kararlarını alır (md. 22). Aynı OSB’de ya da aynı sanayi bölgesinde komşu tesisleri olan işverenler için bu seçenek pratiktir.
- Yetkili bir yurtla anlaşmak: Yükümlülük, kamu kurumlarınca yetkilendirilmiş yurtlarla yapılacak anlaşmayla da yerine getirilebilir (md. 13/3).
Yurtta her 20 çocuk için bir çocuk bakıcısı bulunur; yöneticinin okul öncesi eğitim, çocuk gelişimi, psikoloji veya çocuk sağlığı gibi alanlardan birinde yükseköğrenim görmüş olması gerekir. Kendi özel mevzuatına göre kurulmuş oda, yurt veya kreş varsa yükümlülük yerine getirilmiş sayılır (md. 5/4).
Süt izni ve günlük çalışma düzeni
Tesis yükümlülüğü olmayan işyerlerinde de emziren çalışanın hakları devam eder. Yönetmelik md. 10, süt izninde 4857 sayılı İş Kanunu md. 74’ün uygulanacağını söyler: bir yaşından küçük çocuğu olan kadın çalışana günde toplam 1,5 saat süt izni verilir; saatleri ve kaç parçaya bölüneceğini çalışan belirler ve bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.
Ayrıca gebe veya emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz (md. 9) ve doğumdan sonra bir yıl gece çalıştırılmaz (md. 8). Emzirme odası planlarken süt izninin pratikte nasıl kullanılacağını da düşünün: oda üretim hattından ne kadar uzaktaysa, izin süresinin o kadar büyük kısmı yolda geçer.
İSG açısından uygulama adımları
- Sayımı yapın ve bunu aylık olarak tekrarlayın; tabloyu insan kaynaklarıyla ortak tutun.
- Modeli seçin: emzirme odası, kendi yurdunuz, ortak yurt veya yetkili yurtla anlaşma.
- Yeri değerlendirin: bodrum kat, gürültülü veya kimyasal kullanılan alanlara yakınlık, toz ve egzoz kaynakları.
- Acil durum planına işleyin: çocukların bulunduğu alanın tahliye yolu, toplanma yeri ve sorumlu kişi ayrıca yazılmalıdır.
- Hekim gözetimini planlayın: ilaç dolabı kontrolü, çocukların sağlık kayıtları ve bulaşıcı hastalık önlemleri.
- Kayıtları tutun: kayıt defteri, personel bilgileri ve ortak yurtta aylık toplantı tutanakları.
Sık yapılan hatalar şunlardır: sayımın yalnız tek bir binaya göre yapılması; emzirme odası olarak depo bölümünden ayrılmış, penceresiz bir alanın kullanılması; odanın varlığı hakkında çalışanların bilgilendirilmemesi; ilaç dolabının kontrolsüz kalması ve ortak yurt kurulmuş olsa bile işverenler arasındaki aylık toplantıların kayda alınmaması. Bu eksiklerin hepsi kurulum aşamasında küçük bir planlamayla önlenebilir.
İşverenin diğer yükümlülükleriyle birlikte değerlendirmek için işverenin İSG yükümlülükleri yazımıza, tekstil işletmelerine özgü riskler için tekstil sektörü sayfamıza ve konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza bakabilirsiniz. Odanın yerini ve acil durum düzenini iş güvenliği uzmanınızla birlikte belirlemenizi öneririz. Hekim kontrollerinin tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tam 150 kadın çalışanı olan işyeri kreş açmak zorunda mı?
Hayır. Yönetmelik 100–150 kadın çalışan için emzirme odası, 150’den çok kadın çalışan için çocuk bakım yurdu ister. Tam 150 kadın çalışanı olan işyeri emzirme odası kurar; sayı 151’e çıktığında yurt yükümlülüğü doğar.
Erkek çalışanlar sayıma dahil mi?
Genel olarak hayır; sayım kadın çalışanlar üzerinden yapılır. Ancak çocuğunun annesi ölmüş veya velayeti kendisine verilmiş erkek çalışanlar sayıma eklenir ve bu çalışanların çocukları da oda ve yurttan yararlanır.
Birden fazla işyerimiz varsa kadın çalışan sayısı nasıl hesaplanır?
İşverenin belediye ve mücavir alan sınırları içindeki tüm işyerlerindeki kadın çalışanlar toplanır. Tek tek 100’ün altında kalan iki atölye, toplamda eşiği aşabilir.
Kreş yükümlülüğü dışarıdaki bir kreşle anlaşarak karşılanabilir mi?
Evet, ama anlaşma kamu kurumlarınca yetkilendirilmiş bir yurtla yapılmalıdır. Yönetmelik ayrıca diğer işverenlerle ortak yurt kurulmasına izin verir; bu durumda işverenler ayda en az bir kez toplanarak yurdun yönetimine ilişkin kararları alır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.