Kısaca
6331 sayılı Kanun’un 4. maddesi, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama görevini işverene verir ve bunu tedbir almak, izlemek, risk değerlendirmesi yaptırmak, işe uygunluğu gözetmek ve tehlikeli yerlere girişi sınırlamak olarak beşe ayırır. OSGB’den hizmet almak bu sorumluluğu kaldırmaz ve İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
Madde 4 ne söylüyor?
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 4. maddesinde tek bir cümleyle başlar: işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Kanun’un geri kalanındaki risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi ve acil durum hükümleri bu genel yükümlülüğün ayrıntılarıdır. Bu yüzden madde 4, denetimde ve bir kaza sonrasında ilk bakılan yerdir.
Maddenin dört fıkrası vardır:
- 4/1: Genel yükümlülük ve bunun beş bendi: (a) her türlü tedbiri almak, organizasyonu yapmak, araç ve gereci sağlamak, tedbirleri değişen şartlara uyarlamak ve mevcut durumu iyileştirmek; (b) tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek; (c) risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak; (ç) görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu gözetmek; (d) yeterli bilgi ve talimat verilmeyenlerin hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesini sağlamak.
- 4/2: İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet almak, işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz.
- 4/3: Çalışanların İSG yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez.
- 4/4: İşveren, İSG tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz.
İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri sahada neye karşılık gelir?
6331 madde 4’ün dili geniştir; “her türlü tedbir” bir işletmede kime, hangi görev olarak düşer? Aşağıdaki tablo her bendi somut görevlere ve denetimde gösterebileceğiniz kanıtlara çeviriyor:
| Bent | Kanunun istediği | İşletmedeki somut görev | Kanıt |
|---|---|---|---|
| 4/1-a | Tedbir, organizasyon, araç gereç, değişen şartlara uyum, iyileştirme | İSG için bütçe ve sorumlu belirlemek, KKD ve koruyucuları temin etmek, yeni makine ya da süreçte önce İSG görüşü almak | Satın alma kayıtları, görev tanımları, değişiklik öncesi değerlendirme notları |
| 4/1-b | İzleme, denetleme, uygunsuzluğu giderme | Düzenli saha turu, KKD ve talimat kontrolü, tespitlerin sorumlu ve tarihle kapatılması | Tur formları, onaylı defter takip listesi, kapatma kayıtları |
| 4/1-c | Risk değerlendirmesi | Ekibi kurmak, değerlendirmeyi yaptırmak, süresinde ve değişikliklerde yenilemek | İmzalı risk değerlendirmesi dokümanı ve aksiyon planı |
| 4/1-ç | İşe uygunluğu gözetmek | İşe giriş ve iş değişikliğinde muayene, özel politika gerektiren grupları ayrıca değerlendirme | İşe giriş/periyodik muayene formları, işe uygunluk sonuçları |
| 4/1-d | Hayati ve özel tehlikeli yerlere girişin sınırlanması | Kazan dairesi, trafo, kapalı alan, yüksek gerilim gibi yerler için yetki listesi, kilit ve işaret, iş izni | Yetki listeleri, iş izni formları, eğitim kayıtları |
Bentlerin sahadaki ağırlığı işletmeye göre değişir. Örneğin Bursa’da 35 çalışanlı bir talaşlı imalat atölyesinde 4/1-a’nın karşılığı tezgâh koruyucularının ve talaş emişinin bakımı, 4/1-ç’nin karşılığı işe giriş muayenesi ve dermatit şikâyeti olan çalışanın görev yerinin hekimle birlikte gözden geçirilmesi, 4/1-d’nin karşılığı ise elektrik panosu odası ile kompresör odasının kilitli tutulması ve anahtarın yalnızca yetkili bakımcıda bulunmasıdır.
Tablonun son sütunu önemlidir. Bir kaza sonrası soruşturmada “tedbir aldık” demek yetmez; tedbirin ne zaman, kim tarafından ve nasıl alındığını gösteren kayıt aranır. Risk değerlendirmesinin nasıl yürütüleceğini risk değerlendirmesi rehberimizde, işe giriş raporunun kimden alınacağını işe giriş sağlık raporu yazımızda anlattık.
Günlük, aylık ve yıllık takip ritmi
İşverenin genel yükümlülüğü bir kerelik bir iş değil, süreklilik isteyen bir yönetim görevidir; İSG’de işveren sorumlulukları ancak düzenli bir takip ritmiyle yerine getirilebilir. Bursa’daki orta ölçekli bir üretim işletmesi için gerçekçi bir takip ritmi şöyledir:
Her gün: Vardiya başında makine koruyucuları ve KKD kullanımı kontrol edilir; ramak kala olaylar ve küçük yaralanmalar kayda geçer. Kanun’un 14. maddesi, yaralanma veya ölüme yol açmasa da zarar verme potansiyeli olan olayların incelenmesini ister. Bunun için ramak kala bildirim sistemi kurmak en pratik yoldur.
Her hafta: Üretim sorumlusu ile kısa bir saha turu yapılır; uzman ve hekimin onaylı deftere yazdığı tespitlerden kapatılanlar işaretlenir. Onaylı deftere yazılan tespit ve öneriler işverene tebliğ edilmiş sayılır; yani “bilmiyordum” savunması kalmaz.
Her ay: Periyodik kontrol, eğitim ve muayene tarihleri gözden geçirilir; çalışan sayısındaki değişikliğin uzman ve hekim süresini etkileyip etkilemediğine bakılır.
Her yıl: Tatbikat yapılır, yıllık çalışma planı ve yıllık değerlendirme raporu hazırlanır, eğitim takvimi kurulur. Bu tarihleri tek yerde görmek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.
OSGB’den hizmet almak sorumluluğu devretmez
Madde 4/2, uygulamada en çok yanlış anlaşılan hükümdür. OSGB ile sözleşme yapmak, uzman ve hekimi görevlendirme yükümlülüğünü (md. 6) yerine getirir; ama tedbir alma yükümlülüğü işverende kalır. Kanun’un 8/2. maddesi bunu açıkça yazar: uzman ve hekim eksiklikleri belirleyip işverene yazılı bildirir, eksikliklerin düzeltilmesinden ve tavsiyelerin yerine getirilmesinden işveren sorumludur. Bütçe ayırmak, makineyi durdurmak, düzeni değiştirmek işverenin kararıdır.
Benzer biçimde 4/3, çalışanların kurallara uyma yükümlülüğünün işvereni kurtarmadığını söyler. Kendisine verilen KKD’yi kullanmayan bir çalışan Kanun’un 19. maddesine aykırı davranmış olur; ama işveren, bunu izleyip uyarmadığında 4/1-b’deki izleme ve denetleme yükümlülüğünü yerine getirmemiş olur. Bu yüzden uyarıların, eğitimlerin ve tekrar eden uygunsuzluklarda atılan adımların yazılı kaydı önemlidir. OSGB ile işverenin sorumluluk paylaşımını ayrı bir yazıda ele aldık.
Bilgilendirme ve görüş alma: genel yükümlülüğün iki tamamlayıcısı
Madde 4’teki “eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbir” ifadesi, Kanun’un 16. ve 18. maddelerinde ayrıntılandırılır. Madde 16’ya göre işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinde karşılaşabilecekleri riskler ve önlemler, yasal hakları ve sorumlulukları ile ilkyardım, yangınla mücadele ve tahliye işlerinde görevlendirilen kişiler hakkında bilgilendirir. Başka işyerlerinden gelip sizin işyerinizde çalışan kişilerin de bu bilgileri alması sağlanır.
Madde 18 ise görüş almayı düzenler. Uzman ve hekimin görevlendirilmesi, ilkyardım, yangınla mücadele ve tahliye için kişilerin belirlenmesi ve risk değerlendirmesi sonucunda alınacak tedbirler konusunda destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin önceden görüşü alınır.
Günlük işletmede bunun karşılığı basittir: yeni bir makine alınmadan veya bir bölümün yerleşimi değiştirilmeden önce çalışan temsilcisiyle kısa bir toplantı yapmak, kararı ve gerekçesini yazmak ve panoya asılan acil durum ekip listesini güncel tutmak. Bu kayıtlar, işverenin genel yükümlülüğünü yalnızca kâğıt üzerinde değil, çalışanla birlikte yürüttüğünü gösterir.
İSG maliyeti çalışana yansıtılamaz
Madde 4/4 kısa ama kesindir: İSG tedbirlerinin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Bu kural başka hükümlerde de tekrar edilir. Kanun’un 15. maddesi sağlık gözetimi maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını, 17. maddesi eğitim süresinin çalışma süresinden sayılacağını söyler. İSG Hizmetleri Yönetmeliği md. 9 da İSG hizmetlerinin çalışanlara mali yük getirmeyecek şekilde sunulmasını ister.
Sahada bu kurala aykırı düşen uygulamalar şunlardır:
- İş ayakkabısı, eldiven veya gözlüğün bedelini ücretten kesmek ya da çalışana satın aldırmak.
- İşe giriş muayenesi veya tetkik ücretini aday çalışandan istemek.
- İSG eğitimini mesai dışında, ücretsiz ve “gönüllü” olarak yapmak.
- İlkyardımcı veya destek elemanı olarak görevlendirdiğiniz çalışanın eğitim ücretini ondan istemek.
Kişisel koruyucu donanımın seçimi ve dağıtımı için KKD seçimi yazımıza bakabilirsiniz.
Risklerden korunma ilkeleri: tedbirin sırası
Madde 4 neyin yapılacağını, madde 5 ise hangi sırayla düşünüleceğini söyler. İşveren yükümlülüklerini yerine getirirken şu ilkeleri gözetir: riskten kaçınmak, kaçınılamayan riski analiz etmek, riskle kaynağında mücadele etmek, işi kişiye uygun hâle getirmek, teknik gelişmelere uyum sağlamak, tehlikeliyi daha az tehlikeli olanla değiştirmek, tutarlı bir önleme politikası geliştirmek, toplu korunmaya kişisel korunmadan önce öncelik vermek ve çalışanlara uygun talimat vermek.
Pratikte bu, “önce KKD dağıtalım” yaklaşımının yanlış olduğu anlamına gelir. Gürültülü bir makinede önce kaynağı susturmak veya ayırmak, ardından çalışma süresini düzenlemek, en son kulak koruyucu vermek gerekir. Ayrıntılar için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakın.
Aykırılıkta karşılaşılabilecek cezalar
Ayrıntılı yükümlülüklerin 2026 temel idari para cezalarından bazıları şunlardır: risk değerlendirmesi yapmamak veya yaptırmamak 66.725 TL, aykırılığın sürdüğü her ay için 100.119 TL; uzman veya hekim görevlendirmemek görevlendirilmeyen her kişi için 111.263 TL ve her ay aynı tutar; eğitim vermemek çalışan başına 8.980 TL; sağlık gözetimi yaptırmamak çalışan başına 22.194 TL. Çalışan başına hesaplananlar dışındaki cezalar, Kanun’un 26/3. maddesine göre çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre artırılır. Kendi durumunuz için İSG idari para cezaları aracını kullanabilirsiniz.
SİSTEMER olarak Bursa ve çevre illerdeki işletmelere verdiğimiz iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde, onaylı defterdeki tespitleri işverenin takip edebileceği bir aksiyon listesine dönüştürüyoruz. Asgari yükümlülüklerinizi görmek için İSG yükümlülük hesaplayıcı aracını da kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
OSGB’den hizmet alıyorsam kaza olduğunda sorumlu kim olur?
Kanun’un 4/2. maddesine göre dışarıdan hizmet almak işverenin sorumluluğunu kaldırmaz. Hizmet sunan kuruluş, uzman ve hekim de hizmetteki ihmallerinden dolayı işverene karşı sorumludur (md. 8/3); ancak tedbiri alma yükümlülüğü işverendedir.
Kurala uymayan çalışan varsa işveren yine sorumlu mu?
Çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez. İşveren eğitimi, talimatı ve izlemeyi yaptığını, tekrar eden uygunsuzluklarda adım attığını kayıtla gösterebilmelidir.
KKD bedelini ücretten kesebilir miyim?
Hayır. İSG tedbirlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz. KKD’nin temini, değiştirilmesi ve bakımı işverenin sorumluluğundadır.
Madde 4’ün tek başına bir cezası var mı?
Evet. Kanun’un 26/1-a maddesi, 4/1’in (a) ve (b) bentlerindeki yükümlülükler için her yükümlülüğe ayrı ayrı idari para cezası öngörür. Risk değerlendirmesi, eğitim ve sağlık gözetimi gibi yükümlülüklerin cezaları ise kendi maddelerine göre ayrıca uygulanır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.