Kısaca
5510 sayılı Kanun md. 13, iş kazasını beş hâlle sınırlar: işyerinde bulunulan süre, işveren adına yürütülen iş, görevle işyeri dışına gönderilme, emzirme için ayrılan süre ve işverence sağlanan taşıtla gidiş-geliş. Servis aracındaki kaza bu nedenle iş kazasıdır; kendi aracıyla veya toplu taşımayla işe gelirken olan kaza ise bu bentlerde sayılmaz. İşveren, iş kazasını kolluğa derhal, SGK’ya en geç 3 iş günü içinde bildirir.
İş kazası sayılan haller neden önemli?
Bir çalışan yaralandığında ilk sorulardan biri “Bu iş kazası mı?” olur. Cevap; SGK’ya bildirim zorunluluğunu, çalışanın geçici iş göremezlik ödeneği gibi haklarını, işyerinin kaza kayıtlarını ve risk değerlendirmesinin yenilenip yenilenmeyeceğini belirler. İş kazası sayılan haller, sigorta hukuku açısından 5510 sayılı Kanun md. 13’te tek tek sayılmıştır. Bu yazıda o beş hâli somut örneklerle açıklıyor ve en çok tartışılan konu olan işe gidiş-gelişteki sınırları netleştiriyoruz.
İki tanımı karıştırmamak gerekir. 6331 sayılı İSG Kanunu md. 3’e göre iş kazası, işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olaydır. Bu tanım önleme çalışmalarının çerçevesidir. SGK’ya bildirim ve sigorta hakları ise 5510 md. 13’teki hâllere göre değerlendirilir.
5510 madde 13: iş kazası sayılan beş hâl
5510 madde 13 iş kazası tanımına göre iş kazası, aşağıdaki hâllerden birinde meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır:
| Bent | Kanundaki hâl | Somut örnek |
|---|---|---|
| (a) | Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada | Vardiya başlamadan soyunma odasında kayıp düşmek; yemekhanede yanmak |
| (b) | İşveren tarafından yürütülen iş nedeniyle; bağımsız çalışan sigortalı için yürüttüğü iş nedeniyle | Müşteri sahasında montaj yaparken yaralanmak |
| (c) | Görevli olarak işyeri dışına gönderilme nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda | Görev seyahatinde yolda veya beklerken kaza |
| (d) | Emziren kadın sigortalının, süt vermek için ayrılan zamanlarda | Süt izni sırasında kreşe giderken veya emzirme odasında yaralanmak |
| (e) | İşverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında | Personel servisinin trafik kazası |
Liste sınırlıdır; bir olayın iş kazası sayılması için bu beş hâlden en az birine girmesi gerekir. Kuruma bildirilen olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar vermek için gerektiğinde SGK’nın yetkili memurları veya iş müfettişleri soruşturma yapabilir.
İşyerinde bulunulan süre: ara dinlenmesi ve eklentiler
(a) bendi en geniş olanıdır, çünkü “işyeri” kavramı yalnızca üretim alanı değildir. 5510 md. 11 ve 4857 sayılı İş Kanunu md. 2’ye göre işyerine bağlı yerler ile dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden veya meslek eğitimi yerleri, avlu ve büro gibi eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır.
Bu yüzden şu örneklerin hepsi işyerinde bulunulan süre içindedir:
- Ara dinlenmesinde yemekhanede ya da çay ocağında yaşanan yanık veya kayma,
- Vardiya öncesinde ya da sonrasında soyunma odasında, duşta veya işyeri avlusunda düşme,
- İşyeri revirinde muayene sırasında yaşanan bir olay,
- Fabrika içi otoparkta yürürken bir araca çarpılma.
Ara dinlenmesi 4857 md. 68’e göre çalışma süresinden sayılmaz; ancak 5510’daki ölçüt “çalışıyor olmak” değil, “işyerinde bulunmak”tır. Mola işyerinin içinde ya da eklentilerinde geçiriliyorsa (a) bendinin kapsamındadır. Molada işyerinden tamamen ayrılıp kişisel bir işe gidilmesi gibi durumlar ise olayın koşullarına göre değerlendirilir; tartışmalı hâllerde son sözü SGK ve gerektiğinde mahkeme söyler.
İşyeri dışındaki işler ve görev seyahatinde kaza
İşveren adına yürütülen iş
(b) bendi, olayın işyerinde değil, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle başka bir yerde yaşandığı durumları kapsar. Müşteri sahasında montaj yapan teknisyen, şantiyede ölçüm alan mühendis, ürün teslim eden sürücü ya da bayi ziyaretindeki satış temsilcisi bu bentle korunur. Ölçüt, olay yeri değil, yapılan işin işverenin işi olmasıdır.
Aynı bent, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalılar için de geçerlidir: esnaf veya şirket ortağı gibi bağımsız çalışanın, yürüttüğü iş nedeniyle yaşadığı olay da iş kazası sayılır. Saha ekipleri olan işletmeler için pratik sonuç şudur: müşteri sahasındaki riskler de sizin risk değerlendirmenizin konusudur ve ekibin o sahada uyacağı kurallar yola çıkmadan önce bilinmelidir.
Görev seyahatinde kaza
(c) bendi, işverene bağlı çalışanın görevli olarak işyeri dışına gönderilmesini düzenler ve “asıl işini yapmaksızın geçen zamanlar” ifadesini kullanır. Bu ifade, görev yerine yapılan yolculuğu, aktarma ve bekleme sürelerini, görev nedeniyle yapılan konaklamayı kapsayacak kadar geniştir. Görev yerinde asıl işin yapıldığı süre ise zaten (b) bendinin, yani işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle yaşanan olayın kapsamındadır.
Pratik öneriler:
- Görevlendirmeyi yazılı yapın; tarih, güzergâh ve görev yeri belli olsun.
- Görev seyahatinde kullanılacak aracı ve sürücüyü önceden belirleyin; uzun yolda mola düzenini planlayın.
- Müşteri sahasında çalışacak ekiplerin o sahadaki risklerden ve kurallardan haberdar olmasını sağlayın.
Servis aracında kaza iş kazası mı?
Evet. (e) bendi, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında meydana gelen olayı açıkça iş kazası sayar. Servisin işverene ait olması ya da işverenin anlaştığı bir servis firmasınca işletilmesi bu sonucu değiştirmez; belirleyici olan, taşıtın işverence sağlanmış olmasıdır.
Bursa ve çevre illerdeki OSB’lerde vardiya servisleri yaygındır. Servis güzergâhında yaşanan her kaza bu nedenle hem bir iş kazası bildirimi hem de bir önleme konusudur: sürücünün yorgunluğu, araç bakımı, emniyet kemeri kullanımı ve indirme noktalarının güvenliği risk değerlendirmesinde yer almalıdır.
İşe gelirken kaza: kendi aracı ve toplu taşıma
(e) bendinin anahtar ifadesi “işverence sağlanan bir taşıtla”dır. Çalışanın kendi otomobiliyle, motosikletiyle, bisikletiyle, yürüyerek ya da toplu taşımayla işe gelip giderken yaşadığı kaza bu bentte sayılmaz; kanun metni yalnızca işverence sağlanan taşıtı anar.
Bununla birlikte, işe gidiş-geliş sırasında başka bir bent devreye girebilir. Örneğin işveren, çalışanını sabah işyerine gelmeden doğrudan bir müşteri sahasına gönderdiyse o yolculuk görevle işyeri dışına gönderilme kapsamında (c) değerlendirilebilir. Bu nedenle “işe gelirken oldu” demek tek başına sonucu belirlemez; yolculuğun hangi amaçla ve kimin talimatıyla yapıldığı önemlidir.
Emzirme süresi ve süt izni
(d) bendi, hizmet akdiyle çalışan emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda yaşadığı olayları iş kazası sayar. 4857 md. 74’e göre kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir; bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını işçi kendisi belirler ve süre çalışma süresinden sayılır. Süt izni sırasında işyerindeki emzirme odasında, kreşe giderken ya da dönerken yaşanan bir olay bu bent kapsamındadır. Gebe ve emziren çalışanlara ilişkin diğer düzenlemeler için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakabilirsiniz.
Kazadan sonra işveren ne yapmalı?
Olayın hangi bentte değerlendirileceği netleşmese bile bildirim süresini kaçırmayın; kayıt ve inceleme yükümlülüğü 6331 md. 14’e göre her durumda işverendedir. İlk saatlerde yapılacakları, olay yerinin korunmasını ve ilave eğitimi iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımızda zaman çizelgesiyle anlattık. Olay bir hastalık tablosuna dönüşüyorsa ayrım için meslek hastalığı rehberimize bakın. Bildirim cezası ve diğer tutarlar için İSG idari para cezaları aracını kullanabilirsiniz.
İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kazanın kök nedenini inceler, servis ve görev seyahati gibi işyeri dışı riskleri de risk değerlendirmesine ekleriz. Vardiya servisleri yoğun olan bölgeler için Bursa OSB sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Servis aracında yaşanan kaza iş kazası mıdır?
Evet. 5510 md. 13/e, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-geliş sırasında meydana gelen olayı iş kazası sayar. Servisin işverene ait olması veya işverenin anlaştığı bir firmaca işletilmesi sonucu değiştirmez.
Kendi aracımla işe gelirken kaza yaparsam iş kazası sayılır mı?
Kendi aracınızla veya toplu taşımayla işe gidip gelirken yaşanan kaza (e) bendinde sayılmaz. Ancak işveren sizi işyerine gelmeden bir görev yerine gönderdiyse olay görevle işyeri dışına gönderilme kapsamında değerlendirilebilir.
Ara dinlenmesinde yemekhanede yaşanan kaza iş kazası mı?
Yemekhane, dinlenme yeri ve soyunma odası gibi eklentiler işyerinden sayılır. Bu nedenle işyerinde veya eklentilerinde geçirilen molada yaşanan olay, “işyerinde bulunduğu sırada” hâli kapsamında iş kazasıdır.
Görev seyahatinde otelde yaşanan olay iş kazası mı?
5510 md. 13/c, görevle işyeri dışına gönderilen çalışanın asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarını da kapsar. Görev nedeniyle yapılan yolculuk, bekleme ve konaklama bu ifadeye girer; olayın özel koşulları SGK incelemesinde ayrıca değerlendirilir.
İş kazasını kaç gün içinde bildirmeliyim?
Kolluk kuvvetlerine derhal, SGK’ya en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olduysa süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.