Kısaca
Kapalı alana girmeden önce ölçüm önce oksijen, sonra yanıcı gaz, sonra zehirli gazlar sırasıyla, dışarıdan ve farklı yüksekliklerden yapılır; menhol ağzındaki tek ölçüm yanıltıcıdır. Ölçüm anlık bir fotoğraftır, bu yüzden çalışma boyunca kişisel dedektörle sürekli izleme gerekir. Dedektör her kullanım öncesi fonksiyon testinden geçmeli, üretici talimatına göre kalibre edilmeli ve sonuçlar giriş iznine yazılmalıdır.
Kapalı alan gaz ölçümü neyi gösterir, neyi göstermez?
Tank, silo, reaktör, kuyu ve rögar gibi kapalı alanlarda ölümcül tehlikelerin çoğu görünmez ve kokusuzdur. Bu yüzden giriş izninin en kritik satırı kapalı alan gaz ölçümüdür. Ancak ölçüm, doğru yapılmadığında yanlış bir güven duygusu yaratır: menhol ağzında temiz çıkan bir ölçüm, tankın dibinde biriken ağır buharı göstermez; sabah yapılan ölçüm, öğleden sonra açılan bir vananın getirdiği gazı göstermez.
Bu yazı ölçümün kendisine odaklanır: hangi gazın hangi sırayla ölçüleceği, ölçüm noktaları, çalışma süresince izleme ve dedektörün güvenilirliği. Kapalı alanın tanımı, giriş izninin bütün şartları ve gözcünün görevleri için kapalı alanda çalışma yazımıza, izin sisteminin genel yapısı için iş izin sistemi yazımıza bakabilirsiniz.
4 gaz dedektörü: sensörler ve sınırları
Sahada en yaygın cihaz, oksijen, yanıcı gaz, hidrojen sülfür (H₂S) ve karbonmonoksit (CO) ölçen 4 gaz dedektörüdür. Her sensörün kendi zayıf noktası vardır:
| Sensör | Ne ölçer? | Okuma birimi | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Oksijen (O₂) | Havadaki oksijen oranı | Hacimce % | Düşüş, başka bir gazın oksijeni yerinden ettiğini gösterir |
| Yanıcı gaz (LEL) | Yanıcı gaz ve buharların patlama sınırına yakınlığı | Alt patlama sınırının %’si | Katalitik sensör doğru okumak için yeterli oksijene ihtiyaç duyar; kalibrasyon gazına göre ayarlıdır |
| Hidrojen sülfür (H₂S) | H₂S derişimi | ppm | Yüksek derişim koku alma duyusunu köreltir |
| Karbonmonoksit (CO) | CO derişimi | ppm | Renksiz ve kokusuzdur; motor ve yanma kaynaklarından gelir |
İki sınırı unutmayın. Birincisi, dedektör yalnızca sensörü olan gazı ölçer. Tankta solvent, amonyak veya klor gibi başka bir kalıntı varsa bu gazlar için uygun sensör ya da farklı bir cihaz gerekir; kalıntının ne olduğunu güvenlik bilgi formu gösterir. İkincisi, LEL sensörü cihazın kalibre edildiği gaza göre okur; farklı bir buhar için gösterge değeri gerçek değerden sapabilir. Hangi gazların bekleneceğini ölçümden önce yazılı olarak belirleyin.
Ölçüm sırası: neden önce oksijen?
Ölçüm her zaman aynı sırayla yapılır ve sonuçlar bu sırayla değerlendirilir:
- Oksijen. Normal havada oksijen oranı yaklaşık %20,9’dur. Uluslararası uygulamada, örneğin ABD iş güvenliği idaresi OSHA’nın kapalı alan standardında, hacimce %19,5’in altı oksijen yetersizliği, %23,5’in üstü yanmayı hızlandıran oksijence zengin ortam kabul edilir. Oksijen önce ölçülür, çünkü oksijen düşükse yanıcı gaz sensörünün okuması da güvenilmez olabilir. Oksijendeki küçük bir düşüş bile, ortamda oksijeni yerinden eden başka bir gaz bulunduğunun işaretidir.
- Yanıcı gaz (LEL). Yanıcı gaz ve buharlar alt patlama sınırının yüzdesi olarak okunur. Alt patlama sınırının %10’u, girişin durdurulduğu yaygın eşiktir. Sıcak çalışma yapılacaksa kabul edilen değer işyeri prosedüründe daha düşük tutulabilir.
- Zehirli gazlar. H₂S, CO ve beklenen diğer zehirli gazlar ölçülür.
H₂S ölçümü için Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’deki mesleki maruziyet sınır değerleri yol gösterir. CO için bu tabloda bir değer yoktur; dedektörün CO alarm eşiğini üretici önerisine ve işyeri prosedürüne göre belirleyin.
Ölçüm noktaları: üst, orta, alt ve uzak köşeler
Gazlar kapalı alanda eşit dağılmaz. Havadan hafif olan metan üst kısımda, havadan ağır olan H₂S ve birçok solvent buharı dipte toplanır; CO havaya yakın yoğunluktadır ve her seviyede bulunabilir. Bu yüzden ölçüm tek noktadan değil, katmanlar hâlinde yapılır:
- Dışarıdan başlayın. Ölçüm, pompalı dedektörün hortumu veya probu ile içeri girmeden yapılır. Ölçüm için içeri girmek, ölçümün amacını ortadan kaldırır.
- Üç yükseklik: Üst, orta ve alt seviyelerde ayrı ayrı ölçün. Dikey tanklarda bu noktalar arasındaki mesafeyi tankın yüksekliğine göre artırın.
- Uzak köşeler ve ölü hacimler: Bölmeli tanklarda, perdelerin arkasında ve dirsekli kanallarda gaz cepleri oluşabilir.
- Bekleme süresi: Pompalı cihazlarda gaz, hortum boyunca sensöre ulaşana kadar zaman geçer. Üreticinin hortum uzunluğuna göre verdiği bekleme süresine uyun; okuma sabitlenmeden bir sonraki noktaya geçmeyin.
- Havalandırmanın etkisini hesaba katın: Mekanik havalandırma çalışırken alınan temiz sonuç, havalandırma durduğunda neler olacağını göstermez. Atmosferin asıl durumunu görmek için ilk ölçümü havalandırma başlamadan yapın, girişten hemen önce havalandırma çalışırken tekrarlayın ve havalandırma arızasını acil durum senaryosu olarak ele alın.
Çalışma süresince sürekli izleme
Giriş ölçümü, o andaki durumu gösterir. Çalışma sırasında atmosfer şu nedenlerle değişebilir: çamur veya tortu karıştırıldıkça gaz açığa çıkar, kaynak ve kesme işleri duman ve CO üretir, bağlı bir hattan sızıntı olur, havalandırma durur. Bu yüzden:
- İçeride çalışan her kişi ya da en azından ekip, kişisel dedektör taşır ve dedektör nefes alma bölgesine yakın takılır.
- Mola, vardiya değişimi veya iş değişikliğinden sonra yeniden giriş öncesi ölçüm tekrarlanır.
- Dedektör alarm verdiğinde içeridekiler beklemeden dışarı çıkar; alarmın nedeni anlaşılmadan yeniden girilmez.
- Gözcü, dışarıdan ölçüm değerlerini ve içeridekilerle iletişimi izler.
Kapalı alanda kaynak veya kesme yapılacaksa giriş iznine ek olarak sıcak çalışma izni düzenlenir ve yanıcı gaz ölçümü iş boyunca sürdürülür. Patlayıcı ortam olarak sınıflandırılmış bölgelerde kullanılacak dedektörün de o bölgeye uygun olması gerekir; bölge sınıflandırması için patlayıcı ortam dokümanı yazımıza bakabilirsiniz.
Gaz dedektörü kalibrasyonu ve fonksiyon testi
Sensörler zamanla duyarlılığını kaybeder; zehirlenebilir veya tamamen işlevsiz hâle gelebilir. Dışarıdan bakınca çalışan bir cihazın gazı gerçekten algıladığını ancak test gösterir. İki ayrı işlem vardır:
- Fonksiyon testi (bump test): Sensörlere bilinen derişimde test gazı verilerek alarmın çalıştığı doğrulanır. Üretici talimatına göre her kullanım öncesinde veya her gün yapılır. Testi geçemeyen cihaz kullanılmaz.
- Kalibrasyon: Sensörlerin okuması sertifikalı kalibrasyon gazıyla ayarlanır. Sıklığı üretici talimatıyla belirlenir; cihaz yüksek derişime maruz kaldıysa, düştüyse veya fonksiyon testinde başarısız olduysa beklenmeden yapılır.
Bunlara ek olarak şunlara dikkat edin:
- Temiz havada sıfırlama: Cihaz, kapalı alanın veya egzozun yakınında değil, temiz havada açılıp sıfırlanır.
- Test gazının geçerliliği: Test ve kalibrasyon gazı tüplerinin son kullanma tarihini kontrol edin.
- Sensör ömrü: Sensörlerin değişim zamanını cihaz kaydına yazın.
- Kayıt: Her cihaz için fonksiyon testi ve kalibrasyon tarihlerini, sonuçlarını ve yapan kişiyi tutan bir kayıt defteri veya dijital kayıt bulundurun.
Ölçüm sonuçları giriş iznine nasıl yazılır?
Giriş izninde ölçüm satırı, sonradan bakan herkesin “bu ölçüm güvenilir miydi?” sorusuna cevap verebileceği kadar ayrıntılı olmalıdır:
| İzindeki alan | Örnek |
|---|---|
| Cihaz ve seri no | 4 gaz dedektörü, seri no ile |
| Son fonksiyon testi | Aynı gün, sabah vardiya başı |
| Son kalibrasyon | Tarih ve yapan kurum veya kişi |
| Ölçüm saati ve ölçen | Saat ve ad-soyad, imza |
| Ölçüm noktaları | Üst, orta, alt; menhol ve karşı köşe |
| Değerler | O₂ %, LEL %, H₂S ppm, CO ppm ve diğer beklenen gazlar |
| Tekrar ölçümleri | Saatleri ve değerleriyle |
Kimya ve plastik tesislerinde reaktör, karıştırıcı tank ve depolama tanklarına giriş sık yapılan bir iştir; bu tesislere özgü riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza bakabilirsiniz. İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde kapalı alan envanterini çıkarır, her alan için beklenen gazları ve ölçüm noktalarını giriş prosedürüne yazar, ölçümü yapacak çalışanların uygulamalı eğitimini planlarız. Eğitim ve kontrol tarihlerinin takibi için İSG takvimi aracımızı kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kapalı alanda oksijen seviyesi kaç olmalı?
Normal havada oksijen yaklaşık %20,9’dur. Uluslararası uygulamada, örneğin OSHA’nın kapalı alan standardında, %19,5’in altı oksijen yetersizliği, %23,5’in üstü oksijence zengin ortam kabul edilir. Normal değerden küçük bir düşüş bile ortamda başka bir gaz olduğunu gösterebilir ve nedeni araştırılmalıdır.
Gaz ölçümünü kim yapabilir?
Dedektörü kullanmayı, ölçüm sırasını ve sonuçları yorumlamayı bilen, bu konuda eğitilmiş bir çalışan yapar. Ölçen kişinin adı ve ölçüm değerleri giriş iznine yazılır.
Gaz dedektörü kalibrasyonu ne sıklıkla yapılır?
Kalibrasyon sıklığı üretici talimatıyla belirlenir; cihaz yüksek derişime maruz kaldığında veya fonksiyon testinde başarısız olduğunda beklenmeden yapılır. Her kullanım öncesinde ise test gazıyla fonksiyon testi yapılması önerilir.
Ölçüm temiz çıktıysa dedektörsüz çalışılabilir mi?
Önerilmez. Giriş ölçümü yalnızca o andaki durumu gösterir; çalışma sırasında tortunun karışması, sızıntı veya havalandırmanın durması atmosferi değiştirebilir. Kişisel dedektörle sürekli izleme yapılmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.