Kısaca
Kimyasal maruziyet ölçümü, çalışanın solunum bölgesine yerleştirilen bir örnekleyiciyle yapılan kişisel ölçümdür; sabit noktadan yapılan ortam ölçümü kişisel sınır değerle karşılaştırılmaz. Strateji TS EN 689’a göre kurulur: benzer maruziyet grupları belirlenir, temsil eden çalışanlar seçilir ve sonuç 8 saatlik ve 15 dakikalık referans sürelere göre hesaplanır. Laboratuvar uygunluk kararı vermez; sonucu sınır değerle karşılaştırıp önlem kararını işyeri verir.
Kimyasal maruziyet ölçümü neden yapılır?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7/1-h, işverenin çalışanların sağlığı için risk oluşturabilecek kimyasalların düzenli ölçümünü sağlamasını ve maruziyeti etkileyebilecek bir değişiklik olduğunda ölçümün tekrarlanmasını ister. Sonuçlar yönetmeliğin eklerindeki sınır değerlerle değerlendirilir; sınır değer aşıldığında işveren durumu en kısa sürede gidermek için önlem alır (md. 7/1-ı).
Kimyasal maruziyet ölçümü bu yüzden bir belge doldurma işi değil, risk değerlendirmesinin girdisidir. Doğru planlanmamış bir ölçüm, gerçekte yüksek olan bir maruziyeti düşük gösterebilir ya da alınması gereken önlemi geciktirebilir. Hangi işyerlerinde ölçümün gündeme geldiğini ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda anlattık; bu yazı ölçümün nasıl planlandığına ve raporun nasıl okunduğuna odaklanır.
Ölçümü İSGGM’den yeterlik belgesi almış bir laboratuvar yapar ve en az üç gün önce İSG-KATİP’e bildirir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlar, stratejiyi birlikte kurar ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.
Ölçüm stratejisi: TS EN 689 ne ister?
İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik md. 16/5, solunum yoluyla maruziyette numune alma ve değerlendirme stratejisinin TS EN 689:2018+AC standardı dikkate alınarak belirlenmesini ister. Bu ölçüm stratejisi dört adımda özetlenebilir:
- İşin tanımı: Hangi kimyasallar, hangi görevlerde, ne kadar süreyle kullanılıyor? Başlangıç noktası güncel bir kimyasal envanteridir; hazırlanışı için kimyasal envanteri hazırlama yazımıza bakın.
- Benzer maruziyet grupları: Aynı işi, aynı yöntemle, benzer sürelerle yapan çalışanlar bir grupta toplanır. Örneğin “karıştırma operatörleri” ve “dolum operatörleri” ayrı gruplardır.
- Ön test: Her gruptan seçilen çalışanlarda üç ila beş ölçüm yapılır ve sonuç sınır değerle karşılaştırılır.
- İstatistiksel test ve yeniden ölçüm: Ön test kesin bir sonuç vermezse en az altı ölçümle istatistiksel değerlendirme yapılır; uygunluk gösterilse de ölçüm belirli aralıklarla tekrarlanır.
TS EN 689’daki ön testin karar kuralı şöyledir:
| Ölçüm sayısı | Uygun sayılması için bütün sonuçlar | Uygun değil |
|---|---|---|
| 3 | Sınır değerin %10’unun altında | Herhangi bir sonuç sınır değerin üstünde |
| 4 | Sınır değerin %15’inin altında | Herhangi bir sonuç sınır değerin üstünde |
| 5 | Sınır değerin %20’sinin altında | Herhangi bir sonuç sınır değerin üstünde |
Sonuçlar bu iki durumun arasındaysa karar verilemez ve ölçüm sayısı artırılır. Tek bir ölçümle “sınır değerin altında, uygundur” denemez; tek ölçüm yalnızca o günün fotoğrafıdır.
Kişisel numune alma ve temsil eden çalışan
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği md. 4, solunum bölgesini merkezi kişinin kulaklarını birleştiren çizginin orta noktası olan 30 cm yarıçaplı kürenin başın önünde kalan yarısı olarak tanımlar. Kişisel numune alma da bu bölgede yapılır: İş Hijyeni Yönetmeliği md. 16/7’ye göre numune alma cihazı veya pasif örnekleyici çalışanın üzerine ve solunum bölgesine yerleştirilir. Genellikle pompa bele, örnekleyici yakaya takılır.
Temsil eden çalışanı seçerken şunlara dikkat edin:
- Gruptan seçin, gönüllüden değil: Ölçüm, grubun gerçek çalışma koşullarını yansıtmalıdır. En yüksek maruziyetli görevi yapan kişi gruptan çıkarılmamalıdır.
- Vardiyaları atlamayın: Gece vardiyasında havalandırma düşük devirde çalışıyor veya farklı ürün üretiliyorsa o vardiyada da ölçüm yapılmalıdır.
- Normal iş günü: Ölçüm günü üretim yavaşlatılmaz, durdurulmaz veya hızlandırılmaz; md. 16/9 bu tür manipülasyonu açıkça yasaklar.
- Çalışanı bilgilendirin: Ölçülen çalışan, cihazı neden taktığını ve işini her zamanki gibi yapması gerektiğini bilmelidir.
Ölçüm süresi: 8 saat ve 15 dakika
İş Hijyeni Yönetmeliği md. 16/6’ya göre uzun süreli referans maruziyet süresi bir vardiya için 8 saat, kısa süreli referans süre ise esas olarak 15 dakikadır. Ölçüm süresi ve sayısı, iş sırasındaki maruziyeti temsil edecek şekilde düzenlenir (md. 16/4).
Örnek (temsili değerlerle): Toluen kullanılan bir hatta operatörün vardiyası üç parça hâlinde ölçülmüş olsun.
- Karıştırma, 2 saat: 40 ppm
- Dolum, 3 saat: 20 ppm
- Yemek arası, 0,5 saat: maruziyet yok (alan dışında)
- Temizlik, 2,5 saat: 10 ppm
8 saatlik zaman ağırlıklı ortalama = (2 × 40 + 3 × 20 + 0,5 × 0 + 2,5 × 10) / 8 = 165 / 8 ≈ 20,6 ppm. Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1’de toluenin 8 saatlik sınır değeri 50 ppm’dir; sonuç sınır değerin yaklaşık %41’idir. Sınır değerin altındadır, ama ön test kuralına göre “açıkça uygun” bölgesinde değildir; ek ölçüm ve önlem gerekir.
Vardiya 8 saatten uzunsa hesap yine 8 saate bölünerek yapılır. 12 saatlik vardiyada ortalama 30 ppm’e maruz kalan bir çalışanın 8 saatlik ortalaması 30 × 12 / 8 = 45 ppm olur; sınır değerin %90’ı. Uzun vardiya, aynı ortamda maruziyeti doğrudan artırır.
Kısa süreli sınır değeri olan maddelerde, tank doldurma veya kapak açma gibi en yüksek maruziyetin beklendiği 15 dakikalık işlem ayrıca ölçülmelidir. Toluenin 15 dakikalık sınır değeri 100 ppm’dir.
VOC ölçümü işyerinde nasıl yapılır?
Uçucu organik bileşikler (VOC) için VOC ölçümü işyeri koşullarında genellikle iki yöntemle yapılır:
- Aktif örnekleme: Küçük bir pompa, havayı belirli bir debiyle aktif kömür gibi bir tutucu içeren tüpten geçirir. Tüp laboratuvarda analiz edilir ve her bileşik ayrı ayrı belirlenir. Pompanın debisi ölçüm öncesinde ve sonrasında doğrulanmalıdır.
- Pasif örnekleyici: Pompasız, difüzyonla çalışan rozet tipi örnekleyicidir. Kullanımı kolaydır; seçimi ölçülecek maddeye ve yetkili metoda bağlıdır.
Doğrudan okumalı cihazlar (örneğin fotoiyonizasyon dedektörleri) kaçak noktalarını bulmak ve ölçüm planı yapmak için yararlıdır, ancak tek tek bileşikleri ayırmaz ve kişisel maruziyet ölçümünün yerine geçmez.
Solvent karışımlarında maddelerin etkisi aynı organ üzerindeyse uygulamada toplam etki hesaplanır: her maddenin ölçülen değeri kendi sınır değerine bölünür ve oranlar toplanır. Toplam 1’i aşıyorsa karışım için sınır aşılmış kabul edilir. Örnek: Toluen 20,6 ppm (sınır 50 ppm) ve ksilen 18 ppm (sınır 50 ppm) ölçülmüşse toplam 0,41 + 0,36 = 0,77 olur. Toluen ve ksilen Ek-1’de “Deri” işaretlidir; bu, deri yoluyla da önemli miktarda emilebileceklerini gösterir. Bu durumda yalnız hava ölçümü yetmez, eldiven ve cilt teması da değerlendirilir. Solvent buharının sağlık etkileri için solvent buharı maruziyeti yazımıza bakın.
Sonucu sınır değerle karşılaştırmak
İş Hijyeni Yönetmeliği md. 19/4 iki önemli kural koyar: ölçüm sonuçlarının mevzuata uygunluğunun değerlendirilmesi laboratuvar tarafından yapılmaz, ve mevzuatta sınır değer yoksa ölçüm metodu dikkate alınarak uluslararası kuruluşların yayımladığı sınır değer kullanılır. Yani “uygun” veya “uygun değil” kararını işyeri, uzman ve hekimle birlikte verir.
Karşılaştırmada şunlara dikkat edin:
- Sınır değer, Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1’den veya kanserojen maddelerde Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği Ek-2’den alınır.
- Rapordaki ölçüm belirsizliği, özellikle sınır değere yakın sonuçlarda karar için önemlidir.
- Sınır değerin altında kalmak, maruziyetin en aza indirilmesi yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
- Sınır değer aşılmışsa önce kaynağında önlem (ikame, kapalı sistem, yerel emiş) alınır, önlemden sonra ölçüm tekrarlanır.
Kimyasal ölçüm raporu: neye bakmalı?
İş Hijyeni Yönetmeliği md. 19, raporda ölçüm yapılan bölümlerin, yapılan işlerin, maruziyet süresinin ve sonucu etkileyebilecek hususların açıkça belirtilmesini; kişisel ölçümlerde kişinin adı, unvanı ve yaptığı işin yazılmasını; kullanılan standartların ve ölçüm belirsizliğinin verilmesini ister. Raporun İSGÜM tarafından belirlenen verileri de İSG-KATİP’e yüklenir (md. 19/5).
Kimyasal ölçüm raporu risk değerlendirmesine işlendikten sonra dosyada bekletilmemelidir. Sonuç sınır değere yakınsa önlem planı, uzaksa bir sonraki ölçüm tarihi belirlenir; tarihleri İSG takvimi ile izleyebilirsiniz. Toz için aynı mantığın nasıl uygulandığını toz ölçümü ve solunabilir toz yazımız anlatır.
Bursa ve çevre illerdeki kimya, boya ve plastik işletmelerinde ölçüm stratejisini risk değerlendirmesi hizmetimizin parçası olarak kuruyoruz. Sektöre yaklaşımımız kimya ve plastik sayfamızdadır.
Sık Sorulan Sorular
Kişisel numune alma ile ortam ölçümü arasındaki fark nedir?
Kişisel numune almada örnekleyici çalışanın üzerinde ve solunum bölgesindedir; sonuç kişisel sınır değerle karşılaştırılır. Sabit noktadan yapılan ortam ölçümü ise kişisel maruziyeti göstermez ve kişisel sınır değerle kıyaslanmaz.
Tek bir ölçüm sınır değerin altında çıktı; yeterli mi?
Hayır. TS EN 689’a göre ön test en az üç ölçümle yapılır ve uygunluk için sonuçların sınır değerin çok altında olması gerekir. Tek ölçüm yalnızca o günün koşullarını gösterir.
Ölçüm raporunda “uygundur” yazmıyor; bu normal mi?
Evet. İş Hijyeni Yönetmeliği’ne göre uygunluk değerlendirmesini laboratuvar yapmaz. Sonucu sınır değerle işyeri, uzman ve hekim birlikte karşılaştırır ve önlem kararını verir.
Mevzuatta sınır değeri olmayan bir madde nasıl değerlendirilir?
İş Hijyeni Yönetmeliği md. 19/4’e göre, ölçüm metodu dikkate alınarak uluslararası kuruluşların yayımladığı sınır değer kullanılır. Hangi değerin esas alındığı raporda ve risk değerlendirmesinde açıkça yazılmalıdır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.