Kısaca
Tiner, boya, vernik ve yapıştırıcılardaki organik çözücüler solunumla ve deriden vücuda girer. Kısa sürede baş ağrısı, baş dönmesi ve sarhoşluk hissi yapar; yıllarca süren maruziyet sinir sistemi, işitme ve kan üzerinde kalıcı etkiler bırakabilir. Korunmanın sırası; daha az çözücü içeren ürünlere geçmek, buharı kaynağında emmek ve sonucu ölçümle doğrulamaktır. İşyeri hekimi de maruziyete göre muayene ve gerekirse biyolojik izlem planlar.
Solvent maruziyeti nedir, mobilyada nereden gelir?
Solvent maruziyeti, boya, vernik, tiner ve yapıştırıcılardaki organik çözücülerin buharını solumak veya bu maddelerin deriyle temas etmesidir. Mobilya imalatında (NACE 31.00.01, tehlikeli sınıf) bu maruziyet birkaç noktada yoğunlaşır:
- Boya ve vernik hazırlama: Tinerle inceltme, karıştırma, kapların açık bırakılması.
- Püskürtme: Boya kabininde veya kabin dışında yapılan rötuşlar.
- Kurutma alanı: Boyanmış parçalar saatlerce buhar vermeye devam eder.
- Yapıştırma: Kontak yapıştırıcıların fırça veya tabancayla geniş yüzeylere sürülmesi; yapıştırıcı buharı, yüzey kuruyana kadar çalışanın yüz hizasında kalır. Bazı kontak yapıştırıcılar toluen veya hekzan gibi çözücüler içerir; içeriği ürünün güvenlik bilgi formunun 3. bölümünden kontrol edin.
- Temizlik: Tabancaların ve fırçaların tinerle yıkanması, ellerin tinerle silinmesi.
Çözücüler vücuda iki yoldan girer: solunum ve deri. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’de toluen ve ksilen gibi maddelerin yanına “deri” notu düşülmesi, bu maddelerin deriden de emildiğini gösterir. Genel kimyasal yükümlülükler için kimyasal maddeler yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz. Bursa’da mobilya üretiminin öne çıktığı İnegöl’de, İnegöl OSB ve İnegöl Mobilya Ağaç İşleri İhtisas OSB’deki işletmeler bu riskleri birlikte yönetir. Boya, yapıştırma ve montajın aynı çatı altında yürüdüğü bir atölyede maruziyet yalnız boyacıyla sınırlı kalmaz; yan istasyondaki çalışan da aynı havayı solur.
Tiner buharı sağlık etkileri: kısa ve uzun vadede
| Etki | Belirtiler | İlişkili maddeler ve notlar |
|---|---|---|
| Merkezi sinir sistemi baskılanması (kısa vadeli) | Baş ağrısı, baş dönmesi, sarhoşluk hissi, uyku hâli, bulantı; yüksek düzeyde bilinç kaybı | Organik çözücülerin çoğu |
| Göz ve solunum yolu tahrişi | Gözde yanma, boğazda kuruluk, öksürük | Ketonlar, asetatlar |
| Deri etkileri | Kuruma, çatlama, kızarıklık, dermatit | Çözücülerin deri yağını çözmesi; tinerle el temizliği |
| Kronik sinir sistemi etkisi (uzun vadeli) | Unutkanlık, dikkat ve konsantrasyon güçlüğü, yorgunluk, ruh hâli değişiklikleri | Yıllarca süren karışık çözücü maruziyeti |
| Periferik sinir hasarı | Ayak ve ellerde uyuşma, karıncalanma, güçsüzlük | n-Hekzan |
| İşitme | Gürültüyle birlikte işitme kaybını artırabilir | Toluen, stiren |
| Kan ve kemik iliği | Kan hücrelerinde azalma; lösemi riski | Benzen |
Kısa vadeli etkilerin bir de güvenlik boyutu vardır: baş dönmesi yaşayan çalışan merdivenden düşebilir, kesme makinesinde dikkatini kaybedebilir. Benzen gibi kanserojen çözücülerde ayrı ve daha sıkı kurallar uygulanır; bkz. kanserojen ve mutajen maddeler. Deri etkileri için mesleki dermatit yazımıza bakabilirsiniz.
Organik çözücü zehirlenmesi: belirtiler görüldüğünde
Bir çalışan çalışma sırasında baş dönmesi, sersemlik veya bulantıdan yakınıyorsa bu, maruziyetin o anda yüksek olduğunu gösteren bir uyarıdır. Organik çözücü zehirlenmesinden şüphelendiğinizde:
- Çalışanı hemen temiz havaya çıkarın ve işi durdurun. Kapalı ve dar bir alandaysa, kurtarmaya giren kişinin de etkilenebileceğini unutmayın.
- Bilinç ve solunumu kontrol edin. Bilinç bulanıksa veya solunum sıkıntısı varsa 112’yi arayın ve ilkyardım uygulayın. Ürünün güvenlik bilgi formunun 4. bölümündeki ilkyardım bilgilerini sağlık ekibine verin.
- Kirlenmiş giysiyi çıkarın, çözücüye bulaşmış deriyi bol su ve sabunla yıkayın.
- Olayı kaydedin ve işyeri hekimine bildirin. Yaralanma olmasa bile bu bir ramak kala olaydır.
- Nedeni araştırın: Emiş çalışıyor muydu, kap açık mı kaldı, iş kabin dışında mı yapıldı? Gerekirse ölçüm yaptırın.
“Solvent baş dönmesi” sahada çoğu zaman olağan sayılır: “boyacının başı biraz döner” denir. Oysa bu, önlemlerin yetmediğini gösteren en net işaretlerden biridir.
Önlemler: ikame, havalandırma ve iş düzeni
Kimyasal maddeler yönetmeliği önlemlerde bir sıra koyar; ilk basamak ikamedir (md. 7). Mobilya atölyesinde bu sıra şöyle uygulanır:
- İkame. Su bazlı boya ve vernik, düşük çözücülü veya su bazlı yapıştırıcılar, kenar bantlamada sıcak eriyik yapıştırıcılar değerlendirilir. n-Hekzan içeren bir yapıştırıcının daha az zararlı bir alternatifle değiştirilmesi, sinir hasarı riskini doğrudan azaltır. Yeni ürünün güvenlik bilgi formunu da inceleyin; ikame yeni bir tehlike getirmemelidir.
- Kapalı tutma. Kaplar kullanılmadığında kapalı tutulur; istasyonda yalnızca günlük ihtiyaç kadar ürün bulunur; çözücüye bulanmış bezler kapaklı, kendiliğinden kapanan atık kutularına atılır.
- Kaynağında emiş. Püskürtme yalnız emişi çalışan kabinde yapılır; yapıştırma masasında aşağı veya yandan çeken bir emiş kurulur; tabanca temizliği kapalı yıkama ünitesinde yapılır. Kabin düzeni için boya kabini ve boyacı riskleri yazımıza bakın.
- Genel havalandırma. Kurutma alanı ve depo için gereklidir ama kaynağında emişin yerine geçmez. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1; zehirli veya tahriş edici gaz, buhar ve dumanı ortam dışına atacak, genel havalandırmadan ayrı mekanik havalandırma kurulmasını ve bu sistemlerin bakım ve filtre değişimlerinin yılda bir yetkili kişilere yaptırılmasını ister (m. 16–17). Çözücü buharlarının çoğu havadan ağır olduğundan emiş noktalarının alçak konumu da önemlidir.
- İş düzeni. Maruz kalan çalışan sayısı ve süre en aza indirilir; çalışma alanında yeme, içme ve sigara yasaklanır.
- KKD. Toplu önlemler yetmediğinde organik buhar için A tipi filtreli maske, püskürtmede boya sisi için A ve P birleşimi filtre kullanılır; seçim için gaz maskesi filtreleri yazımıza bakın. Her eldiven malzemesi her çözücüye dayanıklı değildir; malzemeyi ve dayanım süresini güvenlik bilgi formunun 8. bölümüne göre seçin.
Çözücü buharları aynı zamanda yangın ve patlama riski oluşturur; kıvılcım kaynakları, statik elektrik ve elektrik donanımı da değerlendirilmelidir. Ayrıntılar patlayıcı ortam ve ATEX dokümanı ve İnegöl mobilya atölyelerinde yangın yazılarımızda.
Ölçüm: maruziyeti sınır değerle karşılaştırmak
Önlemlerin yeterli olup olmadığını ölçüm gösterir. Kimyasal maddeler yönetmeliğinin Ek-1’indeki mesleki maruziyet sınır değerlerinden mobilyada sık görülen birkaç örnek:
| Madde | 8 saatlik sınır değer | Kısa süreli (15 dk) sınır değer | Not |
|---|---|---|---|
| Toluen | 192 mg/m³ (50 ppm) | 384 mg/m³ (100 ppm) | Deri |
| Ksilen (karışık izomerler) | 221 mg/m³ (50 ppm) | 442 mg/m³ (100 ppm) | Deri |
| n-Hekzan | 72 mg/m³ (20 ppm) | Belirlenmemiş | |
| Aseton | 1.210 mg/m³ (500 ppm) | Belirlenmemiş |
Tinerler çoğu zaman karışımdır. Aynı organ sistemini etkileyen birden fazla çözücü varsa, uygulamada her maddenin ölçülen değerinin kendi sınır değerine oranı toplanır ve toplamın 1’i aşmaması beklenir. Ölçüm çalışanın solunum bölgesinden, gerçek iş koşullarında yapılmalıdır; püskürtmenin az olduğu bir günde yapılan ölçüm gerçeği yansıtmaz.
Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Laboratuvarın İSGGM yeterlik belgesi olmalı ve ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirmelidir. Ölçümün hangi durumlarda zorunlu olduğunu ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda anlattık.
İşyeri hekiminin izleme yaklaşımı
Kimyasal maddeler yönetmeliği md. 12, risk değerlendirmesinde sağlık yönünden risk altında olduğu saptanan çalışanların uygun sağlık gözetimine alınmasını ve kişisel sağlık ve maruziyet kayıtlarının tutulmasını ister. Mobilya imalatı (31.00.01) tehlikeli sınıfta olduğundan periyodik muayene en geç 3 yılda bir yapılır; hekim maruziyete göre bu aralığı kısaltabilir.
Hekimin izleme yaklaşımı genellikle şu başlıkları içerir:
- Sorgu: Baş ağrısı, baş dönmesi, unutkanlık, uyku sorunları, el ve ayaklarda uyuşma gibi belirtiler sistemli olarak sorulur.
- Muayene: Nörolojik muayene ve deri muayenesi.
- Laboratuvar: Hekimin gerekli gördüğü durumlarda kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri.
- İşitme: Toluen gibi çözücülerle birlikte gürültü de varsa işitme testi.
- Biyolojik izlem: Maruziyetin vücuda ne kadar ulaştığını görmek için vardiya sonunda idrar veya kan örneği. Örneğin ksilen için idrarda metilhipürik asit, n-hekzan için idrarda 2,5-hekzandion bakılabilir.
Bu tetkiklerin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur; hangisinin, ne sıklıkla yapılacağına hekim maruziyete ve muayene bulgularına göre karar verir. Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Gözetimde bir bulgu çıkarsa risk değerlendirmesi gözden geçirilir ve önlemler yenilenir. Gebe ve emziren çalışanlarda çözücü maruziyetine ilişkin ek kısıtlar için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakın.
Sağlık gözetimi hizmetimizde çözücüye maruz kalan çalışanların muayene ve tetkik planını ölçüm sonuçlarına göre kurar, risk değerlendirmesi hizmetimizde ikame ve emiş önlemlerini bu bulgularla birlikte değerlendiririz. Sektörün diğer riskleri mobilya sayfamızda, İnegöl’deki hizmet modelimiz İnegöl OSGB sayfamızda yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Tiner kokusu alınmıyorsa maruziyet yok mu demektir?
Hayır. Koku eşiği ile sağlık riski arasında güvenilir bir ilişki yoktur ve sürekli maruz kalan kişinin koku duyusu alışır. Maruziyetin düzeyini yalnız ölçüm gösterir.
Solvent baş dönmesi yapan çalışan ne yapmalı?
İşi hemen bırakıp temiz havaya çıkmalı ve durumu amirine bildirmelidir. Belirtiler geçmiyorsa veya bilinç bulanıklığı varsa sağlık yardımı istenir. Olay kayda geçirilmeli ve emişin, kapların ve iş yönteminin neden yetmediği araştırılmalıdır.
Su bazlı boyaya geçince maske gerekmez mi?
Su bazlı ürünler çözücü maruziyetini önemli ölçüde azaltır, ama tamamen ortadan kaldırmayabilir; püskürtmede ayrıca boya sisi oluşur. Maske gerekip gerekmediğine ölçüm sonucu ve risk değerlendirmesine göre karar verilir.
Solvent maruziyetinde hangi tetkikler yapılır?
Mevzuatta sabit bir tetkik listesi yoktur. İşyeri hekimi maruziyete göre sorgu ve nörolojik muayeneyi, gerekirse kan sayımı, karaciğer ve böbrek testlerini, işitme testini ve idrar veya kanda biyolojik izlemi planlar.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.