Gaz Maskesi Filtreleri: Renk Kodları ve Ömür

Gaz maskesi filtre renkleri neden önemlidir?

Bir kimya tesisinde solvent dolum hattında çalışan operatöre gri filtreli bir maske verildiğini düşünün. Maske yüzüne tam oturur, operatör kendini korunuyor sanır; ama gri (B) filtre organik buharı tutmak için tasarlanmamıştır. Gaz maskesi filtre renkleri bu yüzden bir etiket ayrıntısı değil, koruma olup olmadığını gösteren ilk işarettir.

Gaz ve buhar filtreleri TS EN 14387 standardına göre bir harf, bir renk ve bir sınıf numarasıyla işaretlenir. Harf ve renk filtrenin hangi gaz grubunu tuttuğunu, sınıf numarası ise ne kadar tutabildiğini gösterir. Zararlı maddelere karşı koruyan solunum koruyucuları, Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği (2016/425/AB) kapsamında en yüksek risk kategorisinde (Kategori III) yer alır.

İşyerinde kullanım tarafında ise KKD’lerin İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik uygulanır: işveren KKD’yi risk değerlendirmesinin sonucuna göre belirler ve seçmeden önce uygunluğunu değerlendirir (md. 7), bakım ve değişimi imalatçının kullanım kılavuzuna göre yaptırır, uygulamalı eğitim verir ve talimatların çalışanlar tarafından anlaşılır olmasını sağlar (md. 6). Genel seçim süreci için KKD seçimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.

A, B, E, K filtre: renk kodları tablosu

Filtre tipi	Renk	Neye karşı korur?	Tipik kullanım
A	Kahverengi	Kaynama noktası 65 °C’nin üzerindeki organik gaz ve buharlar	Tiner, toluen, ksilen, stiren
AX	Kahverengi	Kaynama noktası 65 °C ve altındaki, üreticinin listesindeki organik bileşikler	Bazı düşük kaynama noktalı çözücüler
B	Gri	İnorganik gaz ve buharlar (karbonmonoksit hariç)	Klor, hidrojen sülfür
E	Sarı	Kükürt dioksit, hidrojen klorür ve diğer asit gazlar	Asit banyoları, asit dolumu
K	Yeşil	Amonyak ve organik amonyak türevleri	Amonyaklı soğutma bakımı
Hg-P3	Kırmızı-beyaz	Cıva buharı	Cıva içeren ekipman
NO-P3	Mavi-beyaz	Azot oksitler	Belirli kaynak ve asit işlemleri
P1, P2, P3	Beyaz	Toz, duman ve sis (partikül)	Püskürtme sisi, toz

Sınıf numarası filtrenin kapasitesini gösterir: sınıf 1 düşük (en çok 1.000 ppm, yani hacimce %0,1), sınıf 2 orta (en çok 5.000 ppm), sınıf 3 yüksek kapasitelidir (en çok 10.000 ppm). Bu değerler filtre kapasitesinin üst sınırıdır; o konsantrasyonda güvenle çalışılabileceği anlamına gelmez. Kullanılabilecek en yüksek konsantrasyonu maskenin yüze oturma performansı da sınırlar.

Kombine filtreler birden fazla harf taşır. “ABEK1” dört gaz grubuna karşı düşük kapasiteli bir filtredir. “A2P2” hem organik buharı hem partikülü tutar; boya püskürtmede çözücü buharı ile boya sisi birlikte bulunduğu için bu tür kombinasyon gerekir. Hiçbir ABEK filtre karbonmonoksiti tutmaz; CO riski olan yerlerde ayrı bir çözüm gerekir.

Kimyasala göre seçim: dört adım

GBF’ye bakın. Güvenlik bilgi formunun 8. bölümü (maruziyet kontrolleri ve kişisel korunma) çoğu zaman önerilen filtre tipini yazar. Yazmıyorsa 9. bölümdeki kaynama noktası organik buharlarda A ile AX arasındaki seçimi belirler. Form okuma için güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımıza bakın.
Konsantrasyonu ölçün. Filtre sınıfı ve maske tipi ölçüm sonucuna göre seçilir. Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız; sonuç filtreli maskenin sınırlarını aşıyorsa dördüncü bölümdeki temiz hava seçeneğine geçilir.
Partikül var mı, bakın. Püskürtme, öğütme veya buharlaşmayla birlikte sis oluşuyorsa gaz filtresine P eklenmiş kombine filtre seçin. Yalnız toz varsa gaz filtresine gerek yoktur; o durumda toz maskesi FFP1, FFP2, FFP3 yazımız yol gösterir.
Maskeyi yüze göre seçin. Yarım yüz maske (TS EN 140) ağız ve burnu, tam yüz maske (TS EN 136) gözleri de kapatır. Amonyak, klor ve asit gazları gibi göz tahriş eden maddelerde tam yüz maske tercih edilir. Maske bedeni çalışanın yüzüne göre seçilir ve sızdırmazlık her takışta kontrol edilir; sakal, maskenin kenarından sızıntıya yol açar.

Kimya ve plastik işletmelerinde sık görülen eşleşmeler: polyester reçine ve stirenle laminasyonda A tipi organik buhar filtresi; çözücü bazlı boya püskürtmede A2P2; amonyaklı soğutma sisteminin planlı bakımında tam yüz maske ile K filtre; asit dolumunda E filtre. Amonyak kaçağına müdahale ise filtreli maskeyle yapılacak bir iş değildir; amonyaklı soğutma sistemleri yazımızda bu ayrımı anlattık.

Filtre değişim süresi: koku gelene kadar beklemeyin

Gaz filtresi, içindeki aktif karbonun gazı tutma kapasitesi dolana kadar korur. Doyduğunda gaz filtreden geçmeye başlar ve bu genellikle fark edilmez. Filtre değişim süresini şu etkenler belirler:

Konsantrasyon: Ortamdaki gaz ne kadar yoğunsa filtre o kadar çabuk dolar.
Nem: Nemli havada organik buhar filtrelerinin kapasitesi düşer.
Sıcaklık ve solunum hızı: Ağır işte çalışan daha çok hava solur; filtre daha hızlı tükenir.
Karışımlar: Birden fazla buhar, filtrede birbirinin yerini alabilir.
Filtre sınıfı: Sınıf 2, aynı koşulda sınıf 1’den uzun dayanır.

Uygulanabilir bir değişim düzeni şöyle kurulur:

Üreticinin servis ömrü hesaplama aracını veya tablolarını ölçülen konsantrasyon, nem ve iş yüküyle kullanın.
Hesaplanan süreyi güvenlik payıyla kısaltın ve “her vardiya sonu”, “her 4 kullanım saati” gibi sahada uygulanabilir bir kurala çevirin.
Değişimi kayda alın: tarih, filtre tipi ve sınıfı, lot numarası, kullanıcı, kullanım saati ve değişim nedeni.
Partikül filtrelerinde nefes almak zorlaştığında, filtre ıslandığında veya hasar gördüğünde süreyi beklemeden değiştirin.
Bazı filtrelerde üretici kullanımı ayrıca sınırlar. Standart Hg-P3 filtreler için en fazla 50 saatlik kullanım öngörür; NO-P3 filtreler tek kullanımlıktır; AX filtrelerde de tek kullanım şartı yaygındır. Ambalajdaki talimatı esas alın.

Açılmamış filtrenin son kullanma tarihi üzerinde yazar. Ambalajı açılmış filtre kullanılmasa da ortamdaki buharları tutmaya devam eder; maskeyi kapalı bir kutuda veya torbada saklayın, açıkta bırakmayın. Zimmet ve değişim kayıtlarını düzenlemek için KKD zimmet ve değişim takibi yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi durumlarda temiz hava beslemeli cihaz gerekir?

Filtreli maske ortam havasını temizler; havada yeterli oksijen yoksa koruma sağlamaz. Aşağıdaki durumlarda filtreli maske yerine çalışana dışarıdan temiz hava veren bir cihaz (hava hatlı maske veya tüplü solunum cihazı) kullanılır:

Oksijen yetersizliği ihtimali: Tank, silo, kuyu ve çukurlar gibi kapalı alanlar. Oksijen değerleri ve ölçüm sırası için kapalı alan gaz ölçümü yazımıza bakın.
Bilinmeyen madde veya konsantrasyon: Ne olduğu bilinmeyen bir sızıntıda doğru filtreyi seçmek mümkün değildir.
Filtre sınıfını veya maskenin koruma sınırını aşan konsantrasyon.
Uygun filtresi olmayan gazlar: Karbonmonoksit gibi.
Kaçağa müdahale ve kurtarma: Kimyasal sızıntılara müdahalede ekiplerin donanımı için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın.

Motorlu fanlı filtreli cihazlar nefes almayı kolaylaştırır ama yine filtreli cihazdır; oksijen yetersizliğinde kullanılmaz. Kapalı alan çalışmalarının diğer şartları kapalı alanda çalışma yazımızda anlatıldı.

Bakım, saklama ve eğitim

Kişiye özel kullanım: Maskeyi vardiyalar arasında el değiştiren ortak bir donanım olarak kullanmayın; hijyen ve yüz uyumu bozulur.
Kullanım sonrası temizlik: Maske gövdesi üreticinin önerdiği yöntemle temizlenir, filtre çıkarılarak kapalı yerde saklanır.
Takmadan önce kontrol: Valf ve contalar, kayışlar ve gövde çatlakları kontrol edilir. Arızalı KKD arıza giderilmeden kullanılmaz (KKD Kullanımı Yönetmeliği md. 8/3).
Uygulamalı eğitim: Çalışan maskeyi takmayı, sızdırmazlık kontrolünü, filtre değiştirmeyi ve renk kodlarını uygulamalı olarak öğrenir. Filtre tipini gösteren basit bir pano, dolum istasyonunun yanına asılabilir.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde solunum koruyucu seçimini kimyasal envanterinize, ölçüm sonuçlarına ve işin yapısına göre yapar, değişim çizelgesini ve eğitimi buna bağlarız. Sektöre özgü diğer riskler kimya ve plastik sayfamızda yer alır. Kanserojen maddelerle çalışılan alanlarda koruyucunun yalnız son çare olduğunu kanserojen ve mutajen maddeler yazımızda anlattık.

Sık Sorulan Sorular

ABEK filtre her gaza karşı korur mu?

Hayır. ABEK filtre organik buharlara, inorganik gazlara, asit gazlara ve amonyağa karşı korur; karbonmonoksit, düşük kaynama noktalı bazı organik maddeler ve partiküller bu kapsamda değildir. Partikül de varsa P’li kombine filtre gerekir.

Gaz maskesi filtresi ne zaman değiştirilir?

Kokuya göre değil, hesaplanmış bir değişim çizelgesine göre. Konsantrasyon, nem, iş yükü ve filtre sınıfını üreticinin hesaplama aracıyla değerlendirin, süreyi güvenlik payıyla kısaltıp yazılı kurala çevirin ve her değişimi kaydedin.

Toz maskesi organik buhara karşı korur mu?

Hayır. FFP sınıfı toz maskeleri partikülleri tutar; tiner veya solvent buharına karşı koruma sağlamaz. Buhar varsa A tipi gaz filtresi, buharla birlikte sis varsa A ve P birleşimi kullanılır.

Sakallı çalışan yarım yüz maske kullanabilir mi?

Sakal, maskenin yüze temas eden kenarında sızıntıya yol açar ve korumayı ciddi ölçüde düşürür. Solunum koruyucu gereken işlerde ya temas bölgesinin temiz tıraşlı olması sağlanır ya da yüz uyumuna bağlı olmayan bir başlıklı cihaz değerlendirilir.