Kısaca
Kanserojen veya mutajen bir maddeyle çalışılan işyerinde önce maddeyi daha az tehlikeli olanla değiştirmek denenir; bu mümkün değilse kapalı sistem, o da mümkün değilse maruziyetin en az düzeye indirilmesi gelir. İşveren maruz kalan çalışanların güncel listesini ve maruziyet kayıtlarını tutar. Bu kayıtlar, sağlık gözetimi kayıtlarıyla birlikte maruziyet sona erdikten sonra en az 40 yıl saklanır.
Kanserojen maddelerle çalışma neden ayrı kurallara bağlı?
Kanserojen maddelerle çalışmada hasar çoğu zaman yıllar sonra ortaya çıkar. Çalışan bugün hiçbir şikâyet yaşamaz; maruziyetin izi, işten ayrıldıktan uzun süre sonra bir tanıyla geri döner. Genetik malzemeye etki eden kanserojenlerin önemli bir bölümünde güvenli kabul edilebilecek bir maruziyet düzeyi de ortaya konamaz. Bu yüzden mevzuat, genel kimyasal kurallarının üzerine ayrı bir yükümlülük seti koyar.
Bu set, Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 06.08.2013, sayı 28730) ile düzenlenir. Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki ve çalışanların kanserojen veya mutajen maddelere maruz kalma riski bulunan işlerin yapıldığı bütün işyerlerinde uygulanır (md. 2). Asbestle çalışmalarda asbest yönetmeliğiyle birlikte uygulanır. Genel kimyasal yükümlülükleri ise kimyasal maddeler yönetmeliği yazımızda anlattık; bu yazı yalnız kanserojen ve mutajenlere özgü dört konuya odaklanır: ikame, kapalı sistem, maruz kalan çalışan listesi ve uzun süreli kayıt.
Kanserojen madde listesi: hangi maddeler kapsamda?
Yönetmelik kanserojen maddeyi, solunduğunda, ağız yoluyla alındığında veya deriye nüfuz ettiğinde kanser oluşumuna neden olabilecek ya da bunu hızlandırabilecek madde ve müstahzarlar olarak tanımlar. Mutajen madde ise aynı yollarla kalıtımsal genetik hasara yol açabilen maddedir (md. 4). Tek bir “kanserojen madde listesi” yoktur; kapsam üç kaynaktan belirlenir:
- Sınıflandırma: Md. 18, tehlikeli maddelerin sınıflandırılmasına ilişkin mevzuattaki sınıflandırmanın dikkate alınmasını ister; Dünya Sağlık Örgütü’nün yayımladığı listeler de dikkate alınabilir. Sahadaki pratik karşılığı güvenlik bilgi formudur (GBF): Bölüm 2’de H350 (kansere yol açabilir) veya H340 (genetik kusurlara yol açabilir) ifadesi gördüğünüz madde kapsamdadır. H351 veya H341 (şüphelenilen) ifadelerini işyeri hekiminizle birlikte değerlendirin.
- Ek-1 işlemleri: Belirli işlemler, ortaya çıkan madde ayrıca sınıflandırılmasa da kapsama girer.
- Ek-2 sınır değerleri: Üç madde için bağlayıcı mesleki maruziyet sınırı belirlenmiştir.
| Kaynak | İçerik | Not |
|---|---|---|
| Ek-1 / 1 | Üreamin üretimi | İşlem olarak kapsamda |
| Ek-1 / 2 | Kömür kurumu, kömür katranı ve ziftindeki polisiklik aromatik hidrokarbonlara maruziyet | Zift ve katran içeren işler |
| Ek-1 / 3 | Bakır-nikel cevherinin kavrulması ve elektro rafinasyonunda çıkan toz, serpinti ve duman | Metalürji |
| Ek-1 / 4 | Kuvvetli asit işlemiyle izopropil alkol üretimi | Kimya üretimi |
| Ek-1 / 5 | Sert odun tozuna maruziyete neden olan işler | Mobilya ve ahşap işleme |
| Ek-2 | Benzen: 3,25 mg/m³ (1 ppm), deri yoluyla da maruziyet | 8 saatlik değer |
| Ek-2 | Vinil klorür monomeri: 7,77 mg/m³ (3 ppm) | 8 saatlik değer |
| Ek-2 | Sert ağaç tozları: 5 mg/m³ | Diğer ağaç tozlarıyla karışıksa karışımın tümüne uygulanır |
Kimya ve plastik işletmelerinde sık karşılaşılan örnekler arasında PVC üretimindeki vinil klorür monomeri, bazı çözücü ve petrokimya akımlarındaki benzen, reçine üretiminde kullanılan formaldehit ve sentetik kauçukta kullanılan 1,3-bütadien sayılabilir. Sınıflandırmayı her zaman tedarikçinizin güncel GBF’sinden doğrulayın; GBF’yi okumanın yöntemini güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımızda anlattık. Envanteriniz yoksa işe kimyasal envanteri hazırlama adımıyla başlayın.
İkame önceliği: önce maddeyi değiştirmeyi deneyin
Kanserojen mutajen yönetmelik, önlem sırasının en başına ikameyi koyar. İşveren, teknik olarak mümkün olan hâllerde tehlikesiz veya daha az tehlikeli madde, müstahzar ya da işlem kullanarak kanserojen veya mutajen maddelerin kullanımını azaltır; değiştirme konusunda yaptığı araştırmanın sonuçlarını istenirse Bakanlığa verir (md. 6). Bakanlığın isteyebileceği bilgiler arasında “ikame yapılıp yapılamadığı” da açıkça sayılır (md. 8/f). Yani ikame yalnız yapılacak bir iş değil, belgelenecek bir iştir.
Bir ikame değerlendirme kaydında şunlar bulunmalıdır:
- Mevcut madde, kullanım amacı, yıllık miktar ve kullanıldığı bölümler.
- Değerlendirilen alternatifler: başka bir madde, başka bir fiziksel form (toz yerine granül veya macun) ya da başka bir işlem.
- Her alternatifin GBF’si. Yeni madde başka bir ciddi tehlike getiriyorsa ikame sorunu taşımış olur, çözmüş olmaz.
- Teknik deneme sonucu: ürün kalitesi, proses uygunluğu.
- Karar, gerekçe, tarih ve imza.
- Yeniden değerlendirme tarihi; piyasaya yeni alternatif çıktıkça değerlendirme tekrarlanır.
“Müşteri bu hammaddeyi şart koşuyor” gibi bir gerekçe kabul edilebilir; ama yazılı olmalı ve bir sonraki değerlendirmede yeniden sorgulanmalıdır. Önlem sırasının genel mantığı için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakabilirsiniz.
Kapalı sistem çalışma ve maruziyetin en aza indirilmesi
Değiştirme teknik olarak mümkün değilse madde, üretiminde ve kullanımında teknik imkânlara göre kapalı sistemde tutulur. Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet mümkün olan en az düzeye indirilir ve hiçbir durumda Ek-2’deki sınır değerler aşılamaz (md. 7/1). Kapalı sistem çalışma sahada şöyle görünür: sızdırmaz bağlantılarla kapalı aktarım, tank doldururken buhar dönüş hattı, kapalı numune alma noktaları, otomatik dozaj ve gerektiğinde eldivenli kabinler.
Kapalı sistemin zayıf anları bellidir: numune alma, filtre değişimi, bakım ve arıza. Yönetmelik bakım ve onarım gibi maruziyetin artabileceği işler için ayrıca çalışanlara veya temsilcilerine danışarak önlem belirlemeyi, süreyi kısaltmayı, koruyucu giysi ve solunum koruyucu kullanmayı ve alanı işaretleyip yetkisiz girişi önlemeyi ister (md. 10). Md. 7/1-d’deki tedbirlerin sahadaki karşılığı:
| Tedbir (md. 7/1-d) | Sahada nasıl görünür? |
|---|---|
| Madde miktarını işin gerektirdiği kadarla sınırlamak | İstasyonda vardiyalık miktar; ana stok ayrı depoda |
| Maruz kalan çalışan sayısını en aza indirmek | Alana yalnız görevli girişi, kartlı veya kilitli kapı |
| Mühendislik kontrolleri ve kaynağında emiş | Yerel emiş, kapalı aktarım, emişin çalıştığını gösteren gösterge |
| Kaçakların erken tespiti | Sabit dedektör veya düzenli kaçak kontrolü |
| KKD’yi son çare olarak kullanmak | Diğer önlemler yetmediğinde, ölçüme göre seçilmiş koruyucu |
| Yüzeylerin düzenli temizliği | Temizlik planı; kuru süpürme yerine vakum veya ıslak yöntem |
| İkaz levhaları | Riskli alan işareti; sigara, yeme ve içme yasağı levhası |
| Acil durum planı | Yüksek düzeyde maruziyete yol açabilecek senaryolar plana yazılı |
| Etiketli, sızdırmaz kaplar ve atık | Kapalı kap, etiket; atık için ayrı etiketli kap |
Hijyen kuralları da ayrıca yazılmıştır: kirlenme ihtimali olan yerlerde yeme, içme ve sigara önlenir; koruyucu giysi verilir ve günlük kıyafetlerden ayrı saklanması için ayrı dolaplar bulundurulur; yıkanma yeri, tuvalet ve temizlik malzemesi sağlanır; KKD her kullanımdan sonra kontrol edilip temizlenir. Bu tedbirlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (md. 12).
Maruz kalan çalışan kaydı nasıl tutulur?
İşveren, risk değerlendirmesine göre sağlık ve güvenlik yönünden riskli işlerde çalışanların güncellenmiş listesini ve maruziyet durumlarını gösteren kayıtları tutar (md. 14/4). Bu liste ve kayıtları işyeri hekimi, işyerinde sağlık ve güvenlikten sorumlu kişiler ve yetkili merciler inceleyebilir. Her çalışan listedeki kendi kişisel bilgilerini alma hakkına sahiptir; çalışanlar ve temsilcileri ise bilgilerin tümünü isimsiz olarak alabilir (md. 14/5–7). Risk değerlendirmesinde maruziyetin türü, düzeyi ve süresi, deri yolu da dâhil bütün giriş yollarıyla belirlenir; bu maddelerle çalışmak istemeyenlerin istekleri de özel olarak dikkate alınır (md. 5).
Pratik bir maruz kalan çalışan kaydı şu alanları içerir:
- Çalışanın adı, sicil numarası, bölümü ve görevi
- Madde adı, CAS numarası ve H ifadesi
- Maruziyet yolu: solunum, deri veya ikisi
- Maruziyetin sıklığı ve süresi: örneğin “her vardiya numune alma, yaklaşık 10 dakika”
- Ortam ölçümü sonucu, tarihi ve rapor numarası
- Uygulanan kontrol önlemleri ve kullanılan KKD
- Kaza, kaçak veya beklenmedik yüksek maruziyet olayları (md. 9)
- Maruziyetin başlangıç ve bitiş tarihi
- Sağlık gözetimi dosyasına yalnız atıf (tıbbi sonuç değil)
Son madde önemlidir: muayene sonuçları işyeri hekiminin tuttuğu gizli sağlık dosyasında kalır. Listeyi insan kaynaklarıyla paylaşırken bu ayrımı korumanın yolunu çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımızda anlattık.
Sağlık gözetimi ve 40 yıllık kayıt saklama
İşveren, çalışanları maruziyetten önce ve sonra düzenli aralıklarla sağlık gözetimine tabi tutar (md. 16/1). Ek-3’e göre gözetim; mesleki ve tıbbi öz geçmiş kayıtlarını, muayeneleri, mümkün olduğu hâllerde biyolojik izlemeyi ve güncel testleri içerir. Bir sağlık sorununun maruziyetten kaynaklandığı saptanırsa risk değerlendirmesi ve önlemler gözden geçirilir, çalışanın maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirilmesi dâhil önlemler uygulanır; hekim gerekli görürse benzer şekilde maruz kalan diğer çalışanlar da gözetime alınır. Maruziyetle ilişkili ön tanı konulan bütün kanser vakaları 6331 sayılı Kanun md. 14 uyarınca bildirilir (md. 16/5). Tetkikleri, işyeri hekiminin belirlediği kapsamda yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Kırk yıl, birkaç OSGB değişikliği, yazılım değişimi ve hatta şirket devri demektir. Arşiv planınızda şunlar bulunsun: kayıtların sahibinin işveren olduğu ve hizmet sağlayıcı değişince işyerinde kalacağı; dijital kayıtların okunabilir bir formatta yedeklenmesi; fiziksel dosyaların nem ve yangından korunması; devir veya birleşmede kayıtların yeni işverene teslim tutanağı.
Denetimde istenecek belgeler
Kanserojen veya mutajen madde kullanan bir işyerinde, denetimden önce şu belgelerin hazır olduğunu kontrol edin:
- Kimyasal envanter ve güncel GBF’ler
- Yazılı ikame değerlendirmesi ve gerekçesi
- Maruziyet türünü, düzeyini ve süresini gösteren risk değerlendirmesi
- Yetkili laboratuvarın ortam ölçüm raporları
- Maruz kalan çalışanların güncel listesi ve maruziyet kayıtları
- Md. 13’teki konuları (tütünün ek riskleri dâhil) içeren eğitim kayıtları
- İkaz levhaları ve giriş kısıtlaması
- Yüksek maruziyet senaryolarını içeren acil durum planı
- Sağlık gözetimi planı ve kayıtların 40 yıllık saklama düzeni
Risk değerlendirmesi hizmetimizde ikame değerlendirmesini, kapalı sistemin zayıf noktalarını ve maruz kalan çalışan listesini birlikte ele alırız; sağlık gözetimi planını da bu listeye bağlarız. Ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Sektörün diğer riskleri kimya ve plastik sayfamızda; ölçüm ve muayene tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz. Gebe ve emziren çalışanlara ilişkin ek kısıtlar için gebe ve emziren çalışanlar yazımıza bakın.
Sık Sorulan Sorular
Kanserojen madde listesi nerede yayımlanıyor?
Tek bir liste yoktur. Yönetmeliğin Ek-1’i beş işlemi, Ek-2’si üç maddenin sınır değerini verir. Bunların dışındaki maddeler sınıflandırma mevzuatına göre belirlenir; pratikte GBF’deki H350 ve H340 ifadeleri kapsamı gösterir. Dünya Sağlık Örgütü listeleri de dikkate alınabilir.
Kapalı sistem kurmak her durumda zorunlu mu?
Hayır, bir sıra vardır. Önce ikame denenir; ikame teknik olarak mümkün değilse teknik imkânlara göre kapalı sistem kullanılır. Kapalı sistem de mümkün değilse maruziyet en az düzeye indirilir. Hangi aşamada durduğunuzu ve nedenini yazılı olarak gösterebilmelisiniz.
Maruz kalan çalışan listesini kim görebilir?
İşyeri hekimi, işyerinde sağlık ve güvenlikten sorumlu kişiler ve yetkili merciler inceleyebilir. Her çalışan kendisine ait bilgileri, çalışanlar ve temsilcileri ise bilgilerin tümünü isimsiz olarak alabilir.
İşyeri kapanırsa 40 yıllık kayıtlar ne olur?
Faaliyet sona erdiğinde işveren liste, maruziyet ve sağlık gözetimi kayıtlarını SGK il müdürlüğüne teslim eder. Teslim tutanağını ve teslim edilen dosyaların dökümünü saklayın.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.