Kısaca
Mesleki dermatit çoğunlukla ellerde başlar ve iki ana yoldan gelişir: suyun, deterjanın ve kesme sıvısının cildi yıpratmasıyla oluşan tahriş edici dermatit ve nikel, krom, biyosit veya kauçuk katkılarına duyarlanmayla oluşan alerjik dermatit. Önleme; teması kaynağında azaltmak, doğru eldiveni doğru sürede kullanmak, yazılı bir cilt bakım planı uygulamak ve ilk belirtileri işyeri hekimine erken bildirmekten oluşur.
Mesleki dermatit nedir, neden ellerde başlar?
Mesleki dermatit, iş sırasında temas edilen maddelerin veya koşulların yol açtığı cilt iltihabıdır. Gündelik dilde “el egzaması” denen tablonun işyerindeki karşılığıdır: kuruluk, kızarıklık, pullanma, çatlak, bazen kaşıntılı küçük kabarcıklar. Eller en çok etkilenen bölgedir, çünkü kesme sıvısına, suya, deterjana ve solvente ilk dokunan yer ellerdir.
Metal işleme atölyelerinde tablo genellikle sessiz başlar. Operatör önce ellerinin kuruduğunu, parmak aralarında çatlaklar oluştuğunu fark eder; birkaç ay içinde yaralar iyileşmez hâle gelir. Bu aşamada fark edilip önlem alınırsa çoğu tahriş edici dermatit geriler. Fark edilmezse çalışan alerjik hâle gelebilir ve aynı maddeyle her temasta şikâyet yineler.
Kontakt dermatit işyeri tipleri: üç tablo
Önleme yöntemini seçmek için hangi tabloyla karşı karşıya olduğunuzu bilmek gerekir. Kesin tanıyı hekim koyar; aşağıdaki karşılaştırma, belirtilerin neden farklı yönetildiğini anlatır.
| Özellik | Tahriş edici kontakt dermatit | Alerjik kontakt dermatit | Kontakt ürtiker |
|---|---|---|---|
| Nasıl oluşur? | Cildin koruyucu tabakası tekrarlayan temasla yıpranır | Bağışıklık sistemi bir maddeye duyarlanır | Ani tip alerjik tepki gelişir |
| Ne zaman ortaya çıkar? | Haftalar ve aylar içinde yavaş yavaş | Duyarlanmadan sonra, temastan saatler veya günler sonra | Temastan dakikalar sonra |
| İşyerinde tipik etkenler | Islak iş, deterjan, solvent, su ile karışan kesme sıvıları | Nikel, krom, kobalt, kesme sıvısındaki biyositler, epoksi, kauçuk katkıları | Lateks eldiven proteinleri |
| Seyri | Temas azalınca çoğu zaman geriler | Duyarlılık genellikle kalıcıdır | Tekrar temasta yineler |
İki tablo aynı kişide birlikte de görülebilir. Tahrişle bozulan cilt, alerjik maddelerin içeri girmesini kolaylaştırır; bu yüzden tahriş edici dermatiti “önemsiz kuruluk” diye geçiştirmeyin.
Metal işlemede başlıca kaynaklar
Sıvılar, metaller ve temizlik alışkanlıkları bir arada çalışır. Atölyenizde şu kaynakları tek tek kontrol edin:
- Su ile karışan kesme sıvıları (bor yağı): Emülsiyon cildi kurutur ve tahriş eder; içindeki koruyucu ve katkı maddeleri ile işlenen parçadan sıvıya geçen nikel, kobalt ve krom gibi metaller alerjiye yol açabilir.
- Düz kesme yağları: Uzun süreli temas ve yağa bulanmış iş elbisesi, ön kol ve bacaklarda yağ kaynaklı cilt sorunlarına neden olabilir.
- Solventle el yıkama: Tiner veya solventle yağ çıkarmak cildin yağını da alır; kumlu sert temizleyiciler çatlakları derinleştirir.
- Islak iş: Günün önemli bölümünde elleri ıslak tutmak veya uzun süre kapalı eldivenle çalışmak cildi yumuşatır ve korunmasız bırakır.
- Reçine ve yapıştırıcılar: Epoksi ve akrilat içeren ürünler güçlü alerjenler arasındadır.
- Eldivenin kendisi: Uygun olmayan veya içi ıslanmış eldiven sorunu çözmek yerine büyütebilir.
Kullandığınız ürünlerin cilt uyarılarını güvenlik bilgi formunun 2. ve 11. bölümlerinde bulursunuz; nasıl okunacağını güvenlik bilgi formu yazımızda anlattık.
Bor yağı egzaması: teması kaynağında azaltın
Bor yağı egzamasının önlenmesi eldivenle değil, sıvının ve tezgâhın yönetimiyle başlar:
- Konsantrasyonu ölçün. Emülsiyonu üreticinin önerdiği oranda tutun; gözle karar vermeyin, düzenli ölçüm yapın ve kaydedin.
- Sıvıyı temiz tutun. Talaş, kaçak yağ ve bozulmuş sıvı cildi daha çok tahriş eder; kötü kokan, rengi dönmüş sıvıyı tanımlı bir prosedürle değiştirin.
- Sıçramayı engelleyin. Kapı ve sıçrama koruyucularını kullanın, sıvı memelerini parçaya yönlendirin.
- Elle teması azaltın. Parçayı sıvının içinden elle almak yerine kanca veya tutucu kullanın; parçaları basınçlı havayla sıvıyı etrafa püskürterek temizlemeyin.
- Kıyafeti değiştirin. Yağa bulanmış tulum ve cepte taşınan yağlı bez teması gün boyu sürdürür.
CNC tezgâhlarındaki diğer önlemler için CNC operatörü iş güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Eldiven alerjisi ve doğru eldiven kullanımı
Eldiven, kesme sıvısı ve solvent temasında en etkili bariyerdir; ama yanlış seçildiğinde kendisi sorun kaynağıdır. Eldiven alerjisinde iki ayrı mekanizma vardır:
- Lateks proteinleri ani tip alerjiye ve kontakt ürtikere yol açabilir. Lateks dışı eldivene geçmek çoğu zaman yeterlidir.
- Kauçuk katkı maddeleri (üretimde kullanılan hızlandırıcılar) alerjik kontakt dermatite neden olabilir. Bu maddeler yalnız lateks eldivende değil, bazı nitril eldivenlerde de bulunabilir. Duyarlılığı kanıtlanmış çalışan için hızlandırıcısız eldiven seçenekleri değerlendirilir.
Eldiveni doğru kullanmak için:
- Kimyasala uygun malzemeyi güvenlik bilgi formunun 8. bölümüne göre seçin; seçim ölçütleri için iş eldiveni seçimi yazımıza bakın.
- Uzun süreli kullanımda içine pamuklu astar eldiven giyin, eldiveni aralıklarla çıkarıp elleri havalandırın.
- İçine sıvı kaçan veya içi terden ıslanan eldiveni değiştirin; ıslak eldiven cildi korumaz, yıpratır.
- Eldiveni temiz ve kuru ellere giyin, çıkarırken dış yüzeye dokunmayın.
Cilt bakım planı: koru, temizle, bak
Cilt bakımını kişinin alışkanlığına bırakmak yerine lavabonun yanına asılan yazılı bir plana dönüştürün:
| Ne zaman? | Ne yapılır? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| İşe başlarken ve molalardan sonra | Temiz ve kuru ellere iş öncesi koruyucu krem | Krem eldivenin yerini tutmaz |
| Eller kirlendiğinde | Ilık su ve hafif temizleyiciyle yıkama, iyice durulama | Solvent, tiner ve kumlu sert temizleyici kullanılmaz |
| Yıkadıktan sonra | Parmak araları dahil tam kurulama | Islak bırakılan cilt daha kolay çatlar |
| İş bitiminde | Bakım kremi (nemlendirici) | Parfümsüz ürün tercih edilir |
| Her hafta | Ellerin kontrolü, kuruluk ve çatlağın bildirilmesi | Erken bildirim, kalıcı hasarı önler |
Planın işlemesi için krem ve temizleyici lavabonun yanında, ulaşılabilir ve dolu olmalıdır. Malzeme yoksa plan da yoktur.
Sağlık gözetimi ve meslek hastalığı bildirimi
Dermatit, sağlık gözetiminin en kolay izlenebilen sonuçlarından biridir; yeter ki ellere bakılsın. İşyeri hekimi şu adımlarla ilerler:
- İşe girişte cilt öyküsünü ve ellerin durumunu kaydeder; ıslak iş veya kesme sıvısı teması olan görevlere yerleştirmede bunu değerlendirir.
- Periyodik muayenede elleri muayene eder, çalışanın kendi fark ettiği belirtileri sorar. Periyodik muayene tehlikeli sınıfta en geç 3, çok tehlikeli sınıfta her yıl yapılır; hekim gerekirse aralığı kısaltır. Tarihleri İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
- Şikâyet olduğunda teması azaltacak iş düzenlemesi önerir, gerekirse dermatoloji değerlendirmesi ve yama testi ister. Bu tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
- Meslek hastalığı şüphesinde süreci başlatır. SGK’nın meslek hastalıkları listesinde B grubu meslekî cilt hastalıklarıdır; nikel, krom, kobalt, alkaliler ve çimento gibi etkenler bu grupta sayılır. Listenin yapısı için meslek hastalıkları listesi yazımıza bakın.
Aynı bölümde birden fazla çalışanda el şikâyeti varsa bunu tek tek tedavi edilecek vakalar olarak değil, kaynağı aranacak bir işaret olarak görün: sıvı değişti mi, yeni bir temizleyici mi alındı, eldiven tedarikçisi mi değişti? Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine işletmelerinde işyeri hekimliği hizmetimizde bu soruları risk değerlendirmesiyle birlikte ele alıyoruz.
Sık yapılan hatalar
Saha turlarında sık karşılaşılan hatalar şunlardır:
- Çatlayan elleri “kış kuruluğu” diye geçiştirmek ve hekime bildirmemek
- Elleri tiner, solvent veya kesme sıvısının kendisiyle “temizlemek”
- Herkese aynı eldiveni dağıtmak; kimyasala ve işe göre seçim yapmamak
- Eldiveni saatlerce çıkarmadan kullanmak, içi ıslanan eldiveni değiştirmemek
- Krem ve temizleyiciyi depoda tutmak, lavabonun yanında bulundurmamak
- Kesme sıvısını ölçmeden göz kararı karıştırmak
- Aynı bölümde tekrarlayan şikâyetleri ayrı ayrı vakalar olarak görüp ortak kaynağı aramamak
Bu hataların çoğu ek bütçe gerektirmez; bir talimat, bir ölçüm alışkanlığı ve lavabonun yanına konan bir dolapla düzelir.
Sık Sorulan Sorular
Mesleki dermatit geçer mi?
Tahriş edici dermatit, temas azaltılıp cilt bakımı düzenli uygulandığında çoğu zaman geriler. Alerjik dermatitte duyarlılık genellikle kalıcıdır; şikâyetlerin geçmesi için alerjiye yol açan maddeyle temasın önlenmesi gerekir.
Bor yağı egzaması olan çalışan işini bırakmak zorunda mı?
Her zaman değil. Önce sıvı yönetimi, sıçrama koruması ve cilt bakımıyla temas azaltılır. Alerji kanıtlanmışsa hekim, alerjene temasın önlenip önlenemeyeceğini değerlendirir ve gerekirse görev değişikliği önerir.
Bariyer krem eldiven yerine geçer mi?
Hayır. İş öncesi koruyucu krem cildin temizlenmesini kolaylaştırır ve bakım planının bir parçasıdır, ancak kimyasala karşı eldivenin sağladığı korumayı sağlamaz.
Islak iş ne demektir?
Ellerin günün önemli bir bölümünde suya, ıslak ürünlere veya temizlik çözeltilerine temas ettiği, ya da uzun süre kapalı eldivenle çalışıldığı işlerdir. Cildi yumuşatıp koruyucu tabakasını zayıflattığı için tahriş edici dermatitin başlıca nedenlerindendir.
Nitril eldiven alerji yapar mı?
Nitril eldiven lateks proteini içermez, bu yüzden lateks alerjisinde iyi bir seçenektir. Ancak bazı nitril eldivenler kauçuk katkı maddeleri içerebilir ve bu maddelere duyarlı kişilerde dermatite yol açabilir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.