Kısaca
Toz ölçümü tek bir sayı değildir; toplam toz havadaki bütün tozu, akciğerin derinine ulaşan ince bölüm ise respirable kesiti gösterir. Tozla Mücadele Yönetmeliği’ndeki “solunabilir toz” bu ince bölüme karşılık gelir; bazı raporlar ise aynı kelimeyi ağız ve burundan alınan bütün toz için kullanır. Silika içeren işlerde solunabilir toz ve silika oranı, mobilyada ağaç tozu ölçülür; sonuç, hekimin muayene sıklığını ve akciğer grafisi kararını doğrudan etkiler.
Toz ölçümü neden tek bir sayı değildir?
Bir mobilya atölyesinin zımpara bölümünde ya da bir döküm hanesinin kum hazırlama alanında yapılan toz ölçümü raporunu açtığınızda, çoğu zaman birden fazla sonuçla karşılaşırsınız: “toplam toz”, “solunabilir toz”, bazen de “respirabl” veya “inhalable” gibi terimler. Bu sonuçlardan hangisinin sınır değerle karşılaştırılacağını bilmeden raporu okumak, yanlış bir rahatlamaya yol açabilir.
Sebep, toz parçacıklarının boyutudur. İri parçacıklar burunda ve boğazda tutulur; ince parçacıklar ise akciğerin en derin bölümü olan hava keseciklerine kadar ulaşır. Aynı ortamda toplam toz düşük görünürken, sağlık açısından belirleyici olan ince bölüm sınırı aşmış olabilir.
Tozla Mücadele Yönetmeliği, işverenin toz ölçümlerini risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen periyodik aralıklarla yaptırmasını, maruziyet koşulları değiştiğinde ölçümleri tekrarlatmasını ve sonuçları Ek-1’deki sınır değerlere göre değerlendirmesini ister (md. 8). Yönetmeliğin kapsamı ve önlemleri için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı ölçümün kendisine odaklanır.
Toplam, solunabilir ve respirable toz: fark nedir?
Toz ölçümünde havadaki toz, parçacık boyutuna göre farklı “kesitlere” ayrılarak toplanır. Her kesit için farklı bir örnekleme başlığı kullanılır:
| Kesit | Raporda karşılaşılan adlar | Vücutta nereye ulaşır? | Nasıl örneklenir? |
|---|---|---|---|
| Toplam toz | Toplam toz | Havadaki tozun tamamı; büyük kısmı burun ve üst solunum yolunda tutulur | Boyut ayırmayan filtre kaseti |
| Ağız ve burunla alınan kesit | İnhalable; bazı raporlarda “solunabilir” | Ağız ve burundan solunabilen bütün parçacıklar | Bu kesite göre tasarlanmış örnekleyici |
| İnce kesit | Respirable, respirabl, alveoler; yönetmelikteki “solunabilir toz” | Akciğerin hava keseciklerine kadar | İri parçacıkları ayıran siklonlu örnekleyici |
Türkçede terim karışıklığının kaynağı buradadır. Tozla Mücadele Yönetmeliği solunabilir tozu, aerodinamik eşdeğer çapı 0,1–5 mikron olan kristal veya amorf toz olarak tanımlar (md. 4); yani yönetmelikteki “solunabilir”, akciğerin derinine ulaşan respirable kesittir. Bazı laboratuvar raporları ve çeviriler ise “solunabilir” kelimesini ağız ve burundan alınan daha geniş kesit için kullanır.
Hangi işte hangi kesit ölçülür?
Ölçülecek kesit, tozun türüne ve yarattığı sağlık riskine göre belirlenir. Solunabilir toz ölçümü akciğerin derin bölümünü etkileyen tozlar için, toplam toz ölçümü ise genel toz yükünü ve burun ile üst solunum yolunu etkileyen tozları izlemek için anlamlıdır.
| İş ve toz | Öncelikli ölçüm | Ek analiz | Neden? |
|---|---|---|---|
| Mobilyada ebatlama, zımpara, CNC router (ahşap, MDF) | Toplam toz; laboratuvarın önerisine göre ağız ve burunla alınan kesit | Ağaç türü bilgisi | Sert ağaç tozu kanserojen maddeler mevzuatı kapsamındadır |
| Döküm kumu, doğal taş, seramik, beton kesimi | Solunabilir (ince) toz | Kristal silika oranı | Silika sınırı, tozdaki kuvars oranına göre hesaplanır |
| Metal taşlama ve kaynak | Solunabilir (ince) toz | İlgili metallerin analizi | Metal türüne göre ayrı değerlendirme gerekir |
| Un, yem ve tahıl tozu | Toplam toz | Gerekirse alerjen değerlendirmesi | Solunum yolu duyarlılığı ve astım riski |
| Asbest şüpheli malzeme | Lif sayımı | — | Sınır değer 0,1 lif/cm³ |
Hangi ölçümün gerektiğini, risk değerlendirmesindeki maruziyet tanımı belirler. Ölçüm zorunluluğunun genel çerçevesi için ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımıza bakabilirsiniz.
Silika ölçümü ve ağaç tozu: sınır değerler
Silika ölçümü, tozun kendisini değil, içindeki kristal silika (kuvars, tridimit, kristobalit) oranını da gerektirir; çünkü Ek-1’de kuvars için sabit bir sınır değer yoktur. Sınır değer, tozdaki kristal SiO₂ yüzdesine göre hesaplanır:
- Solunabilir toz için: 10 / (%SiO₂ + 2) mg/m³
- Toplam toz için: 30 / (%SiO₂ + 2) mg/m³
Örnek: Bir granit ve doğal taş kesim atölyesinde laboratuvar, solunabilir tozda %25 kristal SiO₂ buldu. Solunabilir toz sınır değeri 10 / 27 = 0,37 mg/m³ olur. Kişisel örneklemede ölçülen solunabilir toz 0,6 mg/m³ ise sınır değer aşılmıştır; aynı sonuç, silika içermeyen inert toz için öngörülen 5 mg/m³ sınırının çok altında olsa bile. Silikanın sağlık etkileri için kristal silika tozu yazımıza bakın.
Ağaç tozunda durum farklıdır. Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, sert odun tozuna maruziyete neden olan işleri kapsamına alır ve sert ağaç tozları için 8 saatlik 5 mg/m³ sınır değer verir; ağaç tozu başka ağaç tozlarıyla karışıksa bu değer karışımın tamamına uygulanır. Bu yönetmelik kapsamındaki maruziyet ve sağlık kayıtları, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır (md. 17). Meşe, kayın ve ceviz gibi sert ağaçlarla çalışan mobilya üreticileri için bu, ölçüm raporlarının ve sağlık dosyalarının arşivlenme süresini doğrudan belirler.
Toz ölçümü nasıl planlanır?
Ölçümün değeri, planlamasının doğruluğuna bağlıdır. Şu adımları izleyin:
- Yetkili laboratuvarla çalışın. Denetimlerde geçerli olacak toz ölçümlerini, Genel Müdürlükçe yeterlik belgesi verilmiş laboratuvarlar yapar (md. 8). Laboratuvar, ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir. SİSTEMER’in kendi laboratuvarı yoktur; ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız.
- Benzer maruziyet gruplarını belirleyin. Aynı işi aynı koşullarda yapan çalışanlar bir grup oluşturur. Zımparacılar, ebatlamacılar ve paketleme çalışanları ayrı gruplardır.
- Kişisel örneklemeyi tercih edin. Örnekleyici çalışanın yakasına, solunum bölgesine takılır. Ortamın ortasına konan sabit bir cihaz, çalışanın gerçekte ne soluduğunu göstermez.
- Vardiyayı temsil edin. Sınır değerler 8 saatlik zaman ağırlıklı ortalamadır. Ölçüm, normal üretim temposunun olduğu bir günde ve vardiyanın büyük bölümünü kapsayacak şekilde yapılır; üretimin durduğu bir günde yapılan ölçüm gerçeği göstermez.
- Laboratuvara bilgi verin. Malzemelerin güvenlik bilgi formlarını, ağaç türlerini, vardiya düzenini ve emiş sistemlerinin durumunu paylaşın.
Ölçüm takvimini İSG takvimi ile planlayabilirsiniz. Toz patlaması riski ayrı bir değerlendirmedir ve ölçüm raporuyla karşılanmaz; bunun için toz patlaması riski yazımıza bakın.
Toz ölçüm sonucu nasıl okunur? Mobilyadan örnek
Toz ölçüm sonucu elinize geldiğinde önce raporun kendisini kontrol edin: ölçülen kesit, örnekleme yöntemi (kişisel mi, ortam mı), örnekleme süresi, 8 saatlik ortalamanın nasıl hesaplandığı, laboratuvarın yeterlik bilgisi ve silika gibi ek analizlerin yapılıp yapılmadığı. Bunlardan biri eksikse sonucu yorumlamadan önce laboratuvardan tamamlamasını isteyin.
Örnek: Bursa’daki bir mobilya atölyesinde meşe panel zımparalayan bir çalışanda kişisel örnekleme yapıldı. Çalışan vardiyasının 6 saatini zımpara istasyonunda, 2 saatini montajda geçiriyor.
- Zımpara istasyonu, 6 saat: 7,2 mg/m³
- Montaj, 2 saat: 1,0 mg/m³
- 8 saatlik ortalama = (7,2 × 6 + 1,0 × 2) / 8 = (43,2 + 2,0) / 8 = 5,65 mg/m³
Sonuç, sert ağaç tozu için öngörülen 5 mg/m³ sınırını aşıyor. Yönetmelik bu durumda tozun oluşmasının önlenmesi, kaynağında yok edilmesi veya bastırılması gibi yöntemlerle yoğunluğun sınırın altına indirilmesini, ardından ölçümün yenilenmesini ve yoğunluğun uygun değere indiği tespit edildiğinde çalışmaya izin verilmesini ister (md. 9). Atölye, zımpara tezgâhına alttan emişli tabla ve el zımparalarına toz emiş bağlantısı ekledi; tekrar ölçümde 8 saatlik ortalama 2,4 mg/m³ çıktı. Bu arada çalışanlara uygun toz maskesi verildi; maske, emiş kurulana kadar geçici bir önlemdir. Maske seçimi için FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri, emiş düzeni için panel ebatlama ve CNC router yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sonucun sağlık gözetimine yansıması
Toz ölçümü yalnızca bir mühendislik verisi değildir; işyeri hekiminin sağlık gözetimi planı bu sonuca dayanır:
- Muayene sıklığı: Tozlu işlerde sağlık gözetimi; risk değerlendirmesi, aralıklı toz ölçümü sonuçları ve tozun cinsi dikkate alınarak hekimin belirlediği sıklıkta tekrarlanır ve her çalışan için sağlık kaydı tutulur (md. 10).
- Akciğer grafisi: ILO sınıflamasına uygun standart akciğer grafisi çekilir; kuvars ve asbest maruziyetinde sıklığı hekim riske, ölçüm sonuçlarına ve çalışanın sağlık durumuna göre belirler. Grafiler ILO okuyucu eğitimi almış hekimlerce okunur (md. 11).
- Sevk: Grafide ILO kategori 0 bulunan çalışanlar periyodik izlemde kalır; kategori 1 ve üzeri bulunanlar SGK’nın yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucularına sevk edilir (md. 12).
- Solunum fonksiyon testi: Mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur; hekim maruziyete ve risk düzeyine göre karar verir. Ayrıntılar için solunum fonksiyon testi yazımıza bakın.
- İş düzenlemesi: Hekim, muayene ve tetkik sonuçlarına göre çalışanın tozlu işlerde çalıştırılmamasını da içeren önerilerde bulunabilir (md. 10).
Sınır değeri aşan bir ölçüm, risk değerlendirmesinin süreden bağımsız yenilenmesini gerektiren durumlardandır. Tozlu işlerde gelişebilecek akciğer hastalıkları için pnömokonyoz ve tozlu işler yazımızı okuyabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki mobilya, döküm ve taş işleme işletmelerinde toz ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlıyor, sonuçları risk değerlendirmesi çalışmasına ve işyeri hekiminin sağlık gözetimi planına işliyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Toz ölçümü hangi sıklıkta yapılmalı?
Mevzuat sabit bir süre vermez. Ölçümler risk değerlendirmesinde belirlenen periyodik aralıklarla yapılır; makine, malzeme, emiş sistemi veya çalışma düzeni gibi maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde ise tekrarlanır.
Toplam toz sonucu düşükse silika ölçümüne gerek var mı?
Evet, işinizde silika içeren malzeme varsa gerekir. Silikanın sınır değeri tozdaki kuvars oranına göre hesaplanır ve ince kesitte çok düşük değerlerde aşılabilir. Toplam tozun düşük olması tek başına güvence vermez.
Toz ölçümünü kim yapabilir?
Denetimlerde geçerli olacak ölçümleri, Genel Müdürlükçe yeterlik belgesi verilmiş laboratuvarlar yapar. Laboratuvar ölçümü en az 3 gün önce İSG-KATİP’e bildirir.
Ortam ölçümü ile kişisel ölçüm arasındaki fark nedir?
Kişisel ölçümde örnekleyici çalışanın solunum bölgesine takılır ve çalışanın gerçekten soluduğu tozu gösterir. Ortam ölçümü sabit bir noktada yapılır ve kaynağın yerini belirlemek veya önlemin etkisini görmek için kullanılır. Çalışanın maruziyetini sınır değerle karşılaştırmak için uygulamada kişisel ölçüm tercih edilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.