Kristal Silika Tozu: Kimler Risk Altında?

Silika tozu nedir, neden “görünmeyen” risktir?

Silika tozu, kuvars içeren bir malzeme kesildiğinde, delindiğinde, taşlandığında veya kırıldığında havaya karışan ince tozdur. Tozla Mücadele Yönetmeliği kristal yapıdaki silisyum dioksiti (SiO₂) kuvars, tridimit ve kristobalit olarak tanımlar (md. 4). Kum, granit, kumtaşı, beton, harç, tuğla, seramik ve dökümhanelerde kullanılan kalıp kumu kuvars içerir; yapay (kompozit) tezgâh taşlarında bu oran çok yüksek olabilir.

Sorun, en tehlikeli bölümün gözle görülmemesidir. Kesim sırasında yükselen gri bulutun iri taneleri kısa sürede yere çöker; akciğerin en derin bölümlerine ulaşabilen solunabilir partiküller ise uzun süre havada asılı kalabilir. Ortam “temiz görünüyor” diye maruziyetin bittiği sonucuna varılamaz. Kristal silika maruziyeti bu nedenle göze değil, ölçüme ve sağlık gözetimine dayanarak yönetilir.

Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), kuvars ve kristobalit tozunu insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırır. Bu yazı, kristal silikanın hangi işlerde ortaya çıktığını, ıslak kesim ve emişle nasıl kontrol edildiğini ve silikozis için sağlık gözetiminin nasıl planlandığını anlatır. Yönetmeliğin genel yükümlülükleri ve sınır değer hesabı için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.

Kristal silika maruziyeti hangi işlerde ortaya çıkar?

Aşağıdaki tablo, inşaat ve ilgili sektörlerde silika tozunun en sık çıktığı işleri ve her birinde önce uygulanacak kontrolü gösterir.

Tablodaki işlerin ortak noktası, malzemenin mekanik olarak parçalanmasıdır. Bütün hâldeki beton blok ya da paketli kum torbası tek başına toz oluşturmaz; kesme, delme, kırma, kumlama ve kuru süpürme oluşturur. Risk değerlendirmesinde “toz” yerine “beton kesiminden çıkan kuvars içeren toz” gibi etkeni ve işi birlikte adlandırmak, hem önlemleri hem sağlık gözetimini doğru hedefler.

Taş kesme tozu yalnız kesimi yapanı etkilemez. Kapalı bir alanda kuru kesim yapılıyorsa aynı bölümde sıva yapan, malzeme taşıyan ya da tesisat çeken çalışan da aynı havayı solur. Şantiyede işler iç içe yürüdüğü için toz oluşturan işin zamanı ve yeri de planlamanın parçasıdır; bkz. şantiye İSG kontrol listesi.

Silikozis riski: hastalık nasıl gelişir?

Silikozis, solunan kristal silikanın akciğerde birikmesi ve dokuda kalıcı yara dokusu (fibrozis) oluşturmasıyla gelişen bir pnömokonyozdur. Çoğunlukla yıllar içinde sessizce ilerler; nefes darlığı, öksürük ve balgam ortaya çıktığında hasar genellikle yerleşmiştir. Çok yoğun maruziyette daha kısa sürede ortaya çıkabilir. Silika maruziyeti ayrıca akciğer kanseri ve kronik akciğer hastalıklarıyla ilişkilidir; silikozis tüberkülozla birlikte de görülebilir.

Meslek hastalıkları listesinde silikoz ve silikotüberküloz C grubundadır ve yükümlülük süresi 10 yıldır (Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği Ek-2). Listenin bu başlıkta saydığı işler arasında silisli taşların kesilmesi ve perdahlanması, kumtozu kullanılan dökümhanelerde çapak alma ve kumlama, kumlama püskürtücüleriyle pas temizleme bulunur. Yani çalışan işten ayrıldıktan yıllar sonra tanı alsa bile hastalık bu işe bağlanabilir. Listenin nasıl okunduğunu meslek hastalıkları listesi yazımızda anlattık.

Islak kesim ve kaynağında emiş: kontrol sırası

Yönetmelik md. 5 önlemlerde bir sıra koyar: önce ikame, sonra riskin kaynağında önlenmesi ve toplu koruma, uygun mühendislik yöntemleri ve yeterli temiz hava; bunlar yetersiz kalırsa tozun niteliğine uygun kişisel koruyucu donanım. Md. 9 da toz oluşumunun önlenmesini, tozun kaynağında yok edilmesini veya bastırılmasını ister. Sahada bu sıra şöyle uygulanır:

1. İkame: Kumlamada silika içermeyen aşındırıcı seçin; mümkünse sahada kesim yerine ölçüsünde hazırlanmış parça kullanın.
2. Islak kesim: Kesme ve taşlama makinelerinde suyu kesim noktasına veren sistemi kullanın. Kesimden tozlu bir bulut çıkıyorsa su yetersizdir.
3. Kaynağında emiş: Delici, kanal açma ve taşlama makinelerinde aletin üzerindeki toz başlığını yüksek verimli filtreli (H sınıfı) endüstriyel süpürgeye bağlayın. Filtre doldukça emiş düşer; filtre değişimini de talimata yazın.
4. İş organizasyonu: Kapalı alandaki tozlu işi diğer ekiplerin bulunmadığı saatlere alın, alanı ayırın, havalandırmayı artırın.
5. Temizlik: Kuru süpürme ve basınçlı havayla temizlik yapmayın; vakum veya ıslak yöntem kullanın. Islak kesimden kalan çamuru kurumadan toplayın; kuruyan çamur yeniden toza dönüşür.
6. Solunum koruma: Bu önlemlere rağmen maruziyet sürüyorsa ölçüm sonucuna uygun koruma düzeyinde maske kullanın. Maske sınıfı ve yüz uyumu için toz maskesi seçimi yazımıza bakın.

Ölçüm: maruziyeti nasıl bilirsiniz?

Yönetmelik md. 8; toz ölçümlerinin risk değerlendirmesine göre belirlenen periyodik aralıklarla yapılmasını, maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde tekrarlanmasını ve sonuçların Ek-1’deki sınır değerlerle değerlendirilmesini ister. Denetimde kullanılacak ölçümler, Genel Müdürlükten ön yeterlik veya yeterlik belgesi almış laboratuvarlarca yapılır. Md. 9’a göre önlemlerden sonra ölçüm yenilenir; toz yoğunluğunun sınır değere uyduğu görüldüğünde çalışmaya izin verilir.

Silika ölçüm raporunu okurken üç noktaya bakın:

• Solunabilir toz ve kristal silika oranı ayrı ayrı verilmiş mi? Toplam toz düşük görünse bile silika içeren solunabilir bölüm sınırı aşabilir.
• Ölçüm hangi işte, kimin solunum bölgesinde yapılmış? Kesimi yapan operatörün maruziyeti ile alanın genel havası aynı şey değildir.
• Ölçüm günü gerçekçi mi? Kesimin yarım gün sürdüğü bir gün, tam vardiya kesim yapılan günü temsil etmez.

Kristal silika ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Ölçümün hangi durumlarda zorunlu hâle geldiğini ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda bulabilirsiniz.

Silikozis için sağlık gözetimi nasıl planlanır?

Tozla Mücadele Yönetmeliği md. 10–14, toza maruz çalışanlar için genel sağlık gözetimi kurallarının üzerine özel hükümler koyar. Planı şu tablo özetler:

Periyodik muayenenin genel aralıkları da geçerlidir: tehlikeli sınıfta en geç 3 yılda bir, çok tehlikeli sınıfta her yıl. Örneğin şantiye hazırlama (43.12.00) çok tehlikeli sınıftadır. Hekim bu aralığı kısaltabilir; solunum fonksiyon testi gibi tetkiklerin sıklığını da maruziyete göre hekim belirler. İşyeri hekimi, sonuçlara göre çalışanın toza maruz kalacağı işlerde çalıştırılmamasını önerebilir; maruziyet sona erdikten sonra izlemenin ne kadar süreceğini de belirleyebilir (md. 10). Bu, silikozisin geç ortaya çıkabilmesinin doğal sonucudur.

Akciğer grafisi, solunum testi ve diğer tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız; sonuçları sağlık dosyasına ve risk değerlendirmesine birlikte işleriz. Genel muayene aralıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.

Sık Sorulan Sorular

Islak kesim yapıyorsak maske yine gerekir mi?

Islak kesim tozu önemli ölçüde azaltır ama her işte yeterli olmayabilir. Kararı ölçüm verir: önlemlerden sonra maruziyet sınır değerin altında kalmıyorsa uygun solunum koruyucu kullanılır. Kapalı alanda uzun süren kesimlerde maske genellikle tamamlayıcı önlem olarak tutulur.

Silika tozu için akciğer grafisi kaç yılda bir çekilir?

Yönetmelik sabit bir aralık koymaz; risk değerlendirmesine, ölçüm sonuçlarına ve tozun cinsine göre işyeri hekimi belirler. Kuvars içeren tozlarda grafiler, ILO sınıflaması konusunda eğitimli okuyucu tarafından değerlendirilir.

Kuvars tozu ile sıradan inşaat tozu arasında fark var mı?

Evet. Silika içermeyen tozlar da zararlı olabilir; ancak kuvars içeren solunabilir toz silikozise ve akciğer kanserine yol açabilir. Bu nedenle ölçüm raporunda toplam tozun yanında solunabilir toz ve kristal silika oranına bakılır.

Silikozis tanısı alan çalışan aynı işte çalışabilir mi?

İşveren, tanıyı koyan sağlık kuruluşunun raporunda belirtilen çalışma koşullarını sağlamakla yükümlüdür (md. 13). Çalışanın toza maruz kalmayacağı bir işe alınması gerekebilir; karar rapora ve işyeri hekiminin değerlendirmesine göre verilir.