Kısaca
Solunum fonksiyon testi (SFT), akciğerlerden zorlu bir nefesle ne kadar havanın ne hızla çıkarılabildiğini ölçer. İşyerinde asıl değeri tek bir sonuçtan değil, işe girişte alınan temel değerle yapılan karşılaştırmalardan gelir. Mevzuat SFT için herkese uygulanan sabit bir sıklık koymaz; işyeri hekimi maruziyete göre karar verir. Asbest işlerinde ise yönetmelik SFT’yi sağlık gözetiminin parçası olarak sayar.
Solunum fonksiyon testi (SFT) nedir, işyerinde neden yapılır?
Solunum fonksiyon testi, en yaygın biçimiyle spirometri, kişinin derin bir nefes aldıktan sonra havayı olabildiğince hızlı ve güçlü biçimde dışarı vermesiyle yapılır. Cihaz, verilen havanın hacmini ve akış hızını ölçer. Test kısa sürer, ağrısızdır ve doğru yapıldığında solunum yollarındaki daralmayı veya akciğer hacmindeki azalmayı belirti ortaya çıkmadan gösterebilir.
İşyerinde SFT nedir sorusunun cevabı, klinikteki kullanımından biraz farklıdır. Amaç tek seferlik bir tanı koymak değil, toz, duman, gaz veya buhara maruz kalan çalışanın akciğer fonksiyonunu zaman içinde izlemektir. Bu izleme üç işe yarar: işe bağlı bir hastalığı erken yakalamak, alınan önlemlerin yeterli olup olmadığını görmek ve meslek hastalığı şüphesinde tanıya kanıt sağlamak.
Mevzuatta SFT’nin yeri şöyledir:
- Tüm çalışanlar için sabit bir SFT sıklığı yoktur. Hangi çalışana, ne aralıkla yapılacağına işyeri hekimi risk değerlendirmesine ve maruziyete göre karar verir. Genel kurallar için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
- Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-I, sağlık muayenesinin en az unsurları arasında akciğer radyografisi ile birlikte solunum fonksiyon testini sayar.
- Meslek hastalıkları listesi, mesleki bronşiyal astım, bissinoz ve asbestoz gibi hastalıkların tanısında yeterli solunum fonksiyon testlerinin yapılmasını öngörür. Liste için meslek hastalıkları listesi yazımıza bakın.
SFT kimlere yapılır?
SFT kimlere yapılır sorusunun cevabı maruziyet listesinden çıkar. Kimya ve plastik sektöründen örneklerle başlıca gruplar:
| Maruziyet | Örnek işler | Neden izlenir? |
|---|---|---|
| İzosiyanatlar | Poliüretan köpük, iki bileşenli boya ve vernik sertleştiricileri | Mesleki astım; listede adı geçen etkenlerdendir |
| Formaldehit ve fitalik asit anhidridi | Reçine, yapıştırıcı ve plastikleştirici üretimi | Mesleki astım ve solunum yolu tahrişi |
| Plastik, dolgu ve pigment tozları | Granül, masterbatch, toz boya hazırlama | Solunum yolu tahrişi, kronik etkiler |
| Kuvars içeren toz | Dolgu malzemeleri, seramik, döküm, taş işleme | Pnömokonyoz; akciğer grafisiyle birlikte izlenir |
| Kaynak ve metal dumanları | Kaynak, kesme, metal kaplama | Hava yolu ve akciğer etkileri |
| Asbest | Söküm, bakım ve yıkım işleri | Asbestoz; yönetmelik SFT’yi açıkça ister |
Bunlara ek olarak, sürekli solunum koruyucu kullanacak çalışanların koruyucuyu güvenle kullanıp kullanamayacağını değerlendirmek için hekim SFT isteyebilir. Kimyasal maruziyetin genel çerçevesi için kimyasal maddeler yönetmeliği, boya hatlarındaki izosiyanat riski için boya kabini ve boyacı riskleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
SFT işe giriş testi: temel değer neden önemlidir?
Bir çalışanın FEV1 değeri beklenen değerin yüzde 95’i olarak ölçülmüş olsun. Bu sonuç normal görünür. Ama aynı çalışanın işe girişteki değeri yüzde 115 idiyse, birkaç yılda belirgin bir kayıp yaşanmış demektir. Beklenen değere göre “normal” bir sonuç, kişinin kendi geçmişine göre anlamlı bir düşüşü gizleyebilir.
Bu yüzden SFT işe giriş muayenesinde, maruziyet başlamadan önce yapılır ve sonraki tüm testlerin karşılaştırma noktası olur. İşe giriş SFT’sinin işe yaraması için:
- Test, işe giriş muayenesiyle birlikte ve çalışan riskli bölüme geçmeden önce yapılır,
- Ham değerler (litre cinsinden) kaydedilir, yalnızca “normal” yorumu yazılmaz,
- Boy, yaş ve cinsiyet doğru girilir; aynı referans denklemi sonraki testlerde de kullanılır,
- Sigara kullanımı ve önceki akciğer hastalıkları kayda alınır.
İşe giriş raporunun nereden alınacağı için işe giriş sağlık raporu yazımıza bakabilirsiniz.
FEV1, FVC ve oran: değerler ne anlatır?
| Değer | Ne ölçer? | Düşük çıkması neye işaret edebilir? |
|---|---|---|
| FVC (zorlu vital kapasite) | Derin nefesten sonra zorlu biçimde verilebilen toplam hava hacmi | Akciğer hacminde azalma veya yetersiz test efor |
| FEV1 | Bu zorlu nefesin ilk saniyesinde verilen hava hacmi | Hava yollarında daralma veya hacim kaybı |
| FEV1/FVC oranı | İlk saniyede verilen havanın toplam hacme oranı | Oran düşükse hava yolu darlığı (obstrüktif bozukluk) |
Raporlarda FEV1 FVC oranı, FEV1/FVC veya yüzde olarak yazılan oran, iki ölçümün birlikte okunmasını sağlar. Değerler kişinin yaşına, boyuna ve cinsiyetine göre hesaplanan beklenen değerle karşılaştırılır. Güncel kılavuzlar, sabit bir yüzde yerine referans grubun alt sınırını (alt normal sınır) kullanmayı önerir. Okunuşun ana hatları:
- FEV1/FVC oranı düşük: Obstrüktif bozukluk lehinedir; astım ve kronik obstrüktif hastalıklarda görülür.
- Oran normal, FVC düşük: Akciğer hacminde azalma, yani restriktif bozukluk şüphesi; kesin değerlendirme için akciğer hacmi ölçümü gibi ileri testler gerekir.
- Her ikisi birden: Karma bozukluk olabilir; hekim ileri değerlendirme ister.
Yorumu işyeri hekimi yapar; yukarıdaki tablo, çalışanın ve işverenin raporu anlaması içindir.
Test kalitesi: yanlış sonuçtan nasıl kaçınılır?
SFT’nin en büyük sorunu kötü yapılmış testtir. Yetersiz efor, erken kesilen nefes veya öksürükle bozulan bir deneme, akciğer sağlıklıyken düşük sonuç verir; yıllar arası karşılaştırmayı da anlamsız hâle getirir. Kaliteli bir test için:
- Çalışan testten önce en az bir saat sigara içmez ve ağır egzersiz yapmaz; göğsü ve karnı sıkan giysi giymez.
- En az üç kabul edilebilir deneme yapılır; en iyi iki denemenin FEV1 ve FVC değerleri arasındaki fark küçük olmalıdır (uluslararası standartta 150 mL içinde).
- Cihaz kalibrasyonu ve testi yapan kişinin eğitimi kayıt altındadır.
- Karşılaştırılacak testler mümkünse aynı cihaz türüyle, günün benzer saatinde yapılır.
- Rapora deneme eğrileri de eklenir; hekim kaliteyi eğriden görebilir.
Ölçüm ve tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız; sonuçların değerlendirilmesi işyeri hekiminin sorumluluğundadır.
Yıllar içindeki düşüş nasıl izlenir?
Yaş ilerledikçe FEV1 doğal olarak azalır. İzlemede sorulacak soru şudur: bu kişinin kaybı, yaşın açıklayacağından fazla mı? İş sağlığı alanındaki uluslararası kılavuzlarda (Amerikan Toraks Derneği ve Amerikan İş ve Çevre Hekimliği Koleji yayınları gibi) kullanılan bir yaklaşım, işe giriş değerinden, yaşa bağlı beklenen kayba ek olarak yaklaşık yüzde 15’lik bir düşüşü ileri değerlendirme eşiği saymaktır. Türk mevzuatında sayısal bir eşik yoktur; yorumu hekim yapar.
Örnek hesap. Bir çalışanın işe girişteki FEV1 değeri 3,80 L olsun. Referans denkleme göre bu kişinin beş yıl sonra yaş nedeniyle beklenen kaybı 0,15 L olsun (örnek değer).
- Yüzde 15’lik pay: 3,80 × 0,15 = 0,57 L
- İleri değerlendirme sınırı: 3,80 − 0,15 − 0,57 = 3,08 L
- Beşinci yıl ölçümü 3,30 L ise sınırın üzerindedir; ama eğilim izlenir.
- Ölçüm 3,00 L ise sınırın altındadır; test tekrarlanır ve doğrulanırsa çalışan ileri değerlendirmeye alınır.
Tek bir düşük sonuç, test kalitesi veya geçici bir enfeksiyonla da açıklanabilir. Bu yüzden şüpheli sonuç birkaç hafta içinde tekrarlanır ve karar tek ölçüme değil, eğilime dayanır.
Sonuç kötü çıkarsa ne olur?
- Hekim değerlendirmesi. İşyeri hekimi testi tekrarlar, belirtileri ve maruziyet öyküsünü değerlendirir; gerekirse çalışanı göğüs hastalıkları uzmanına yönlendirir.
- Maruziyetin gözden geçirilmesi. Lokal emiş, kapalı sistem ve solunum koruyucu kullanımı kontrol edilir; gerekiyorsa ortam ölçümü yaptırılır ve risk değerlendirmesi güncellenir.
- İşe uygunluk. Hekim, çalışanın aynı maruziyette çalışmaya devam edip edemeyeceğine ve gerekiyorsa iş değişikliğine karar verir.
- Meslek hastalığı şüphesi. Bulgular işle bağlantılı bir hastalığı düşündürüyorsa süreç başlatılır; adımlar için meslek hastalığı tanı ve bildirim yazımıza bakın.
Çalışanın sağlık bilgileri gizlidir; işverene yalnızca işe uygunluk sonucu ve alınması gereken önlemler iletilir. Tozlu işlerde akciğer grafisi ile ilgili kurallar için Tozla Mücadele Yönetmeliği, asbest işlerinde SFT ve radyografi takibi için asbest söküm işleri yazılarımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki kimya ve plastik işletmelerinde SFT dahil tetkiklerin planlanmasını sağlık gözetimi hizmetimiz kapsamında yürütüyoruz; sektörün diğer riskleri için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
SFT her yıl yapılmak zorunda mı?
Mevzuatta tüm çalışanlar için sabit bir SFT sıklığı yoktur. İşyeri hekimi maruziyete, risk değerlendirmesine ve önceki sonuçlara göre kimin, hangi aralıkla test olacağını belirler. Çok tehlikeli işlerde periyodik muayene her yıl yapıldığından, gerekli görülen SFT bu muayeneyle birlikte planlanabilir.
İşe giriş SFT’si neden bu kadar önemli?
Sonraki tüm testler bu değerle karşılaştırılır. Beklenen değere göre normal görünen bir sonuç, kişinin kendi başlangıç değerine göre belirgin bir düşüşü gizleyebilir. Temel değer olmadan bu düşüş fark edilmez.
FEV1 ve FVC arasındaki fark nedir?
FVC, derin bir nefesten sonra zorlu biçimde verilebilen toplam hava hacmidir. FEV1 ise bu hacmin ilk saniyede verilen kısmıdır. İkisinin oranı düşükse hava yollarında daralma düşünülür.
Sigara SFT sonucunu etkiler mi?
Evet. Sigara akciğer fonksiyonunda zaman içinde kayba yol açabilir ve testten kısa süre önce içilmesi sonucu etkileyebilir. Bu yüzden sigara kullanımı kayda alınır ve testten en az bir saat önce sigara içilmemesi istenir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.