Kısaca
Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’e göre asbest söküm işi, asbest söküm uzmanı nezaretinde asbest söküm çalışanlarınca yapılır. İşe başlamadan önce iş planı hazırlanır ve il müdürlüğüne bildirilir; çalışma süresince ölçümler akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır ve sekiz saatlik ortalama 0,1 lif/cm³’ü aşamaz. Atıklar etiketli, sızdırmaz paketlerde uzaklaştırılır; iş bitince maruziyet riskinin kalmadığını gösteren belge düzenlenir ve kayıtlar 40 yıl saklanır.
Asbest söküm işleri hangi kurallara tabidir?
Eski bir fabrikanın çatısını yenilemek, kazan dairesindeki boru yalıtımını değiştirmek veya kentsel dönüşümde bir binayı yıkmak, asbestle karşılaşma ihtimali taşıyan işlerdir. Bu işlerin temel düzenlemesi 25 Ocak 2013 tarihli Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik’tir. Asbestle çalışma yönetmeliği olarak da anılan bu metin, asbest veya asbestli malzemeyle yapılan ve asbest tozuna maruziyet olabilecek tüm işlerde uygulanır (md. 2). Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik de asbest işlerinde ayrıca uygulanır (md. 2/2).
Yönetmelik iki noktayı baştan netleştirir. Birincisi, asbestin her türünün çıkarılması, işlenmesi, satılması ve ithalatı ile asbest içeren ürünlerin üretimi ve satışı yasaktır (md. 5); bugün yapılan iş, mevcut asbestin güvenle sökülmesi ve uzaklaştırılmasıdır. İkincisi, işverenin çalışma yaptığı yapıda asbest bulunduğundan şüphe ediliyorsa yönetmelik hükümleri uygulanır (md. 7/1). Asbestli çimento çatı ve cephe levhaları, boru ve kazan yalıtımları, bazı yer karoları ve contalar eski yapılarda en sık karşılaşılan malzemelerdir.
Söküm öncesi: tespit ve envanter
İşveren, söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerine başlamadan önce asbest içerebilecek malzemeleri ve yerlerini belirlemek için yapıyı inceler (md. 7/1). Yıkım söz konusuysa 13 Ekim 2021 tarihli Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik’i de devreye girer:
- Yıkıma başlamadan önce asbestli imalat olup olmadığını, varsa türünü, miktarını ve yerini belirleyen envanter çalışması zorunludur. Katı numune alma ve analiz, Bakanlıkça katı numunede asbest tür tayini parametresinden yetkilendirilmiş laboratuvarca yapılır (md. 16/1).
- Asbest içeren imalatlar yıkımdan önce sökülür, ayrı toplanır ve Atıkların Düzenli Depolanmasına Dair Yönetmelik hükümlerine göre bertaraf edilir (md. 16/1).
- Söküm işlemleri TS 13895 Asbest İçeren Malzemelerin Sökümü ve Asbest Bertaraf Yöntemleri Kılavuzuna uygun yapılır (md. 16/2).
- Asbest ve benzeri tehlikeli imalatlar sökülüp uzaklaştırılmadan ana yıkıma geçilemez (md. 5/7).
Bursa ve çevre illerde eski sanayi yapılarının yenilenmesi ve kentsel dönüşüm yıkımlarında bu sıralama, yıkım müteahhidi ile asbest söküm işini yapan işveren arasındaki iş bölümünü de belirler: önce envanter, sonra söküm ve temiz alan belgesi, en son ana yıkım.
Asbest söküm firması: kimler yapabilir?
Yönetmelik md. 8’e göre asbest söküm işleri, asbest söküm uzmanı nezaretinde ve asbest söküm çalışanı tarafından yapılır. Tanımlar md. 4’tedir:
- Asbest söküm uzmanı: İşverenin sorumluluk verdiği, Bakanlıkça kurulan komisyonun belirlediği eğitim programını bitirip sınavda başarılı olarak kurs bitirme belgesi alan kişi. Uzmanların eğitimi İSGÜM tarafından yürütülür (md. 19/2).
- Asbest söküm çalışanı: Aynı komisyonun belirlediği eğitim programını tamamlayıp kurs bitirme belgesi alan çalışan. Bu eğitimler, programa uygun olarak yetkili kurumlarca düzenlenir ve asbest söküm uzmanlarınca verilir (md. 19/3).
Asbest söküm işlerine ilişkin mesleki eğitim belgesi olanlardan ayrıca kurs bitirme belgesi istenmez (md. 8/2). Yönetmelik, firmanın kendisi için ayrı bir “yetki belgesi”nden söz etmez; aranan şey, işi yapan kişilerin bu belgelere sahip olmasıdır. Bir asbest söküm firması seçerken şu belgeleri isteyin:
| İstenecek belge | Neyi gösterir? |
|---|---|
| Asbest söküm uzmanı kurs bitirme belgesi | İşin uzman nezaretinde yapılacağını |
| Her çalışan için asbest söküm çalışanı belgesi | Sahada çalışacak herkesin eğitimli olduğunu |
| İş planı ve il müdürlüğüne yapılan bildirim | İşin kayıt altında ve planlı olduğunu |
| Ölçüm yapacak laboratuvarın akreditasyon ve yetki bilgisi | Ölçümlerin geçerli olacağını |
| Çalışanların sağlık gözetimi kayıtları | Akciğer grafisi ve solunum fonksiyon testinin yapıldığını |
| Atık taşıma ve bertaraf belgeleri | Atığın mevzuata uygun uzaklaştırıldığını |
Söküm işini yapan firma çoğu zaman sizin alt işvereninizdir; asıl işveren olarak sorumluluğunuz devam eder. Bu ilişki için alt işveren İSG sorumluluğu yazımıza bakın.
Asbest söküm planı ve bildirim
İşveren, çalışmalara başlamadan önce bir iş planı hazırlar ve işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne iş planıyla birlikte bildirimde bulunur (md. 9/1). Bildirimde işyerinin unvanı ve adresi, sökülecek asbestin türü ve miktarı, yapılacak işler, çalışan sayısı, işe başlama tarihi ve tahmini süre ile uzman ve çalışan belgeleri yer alır.
Asbest söküm planı ise risk değerlendirmesine dayanır ve en az şunları içerir (md. 9/2):
- İşin çeşidi ve tahmini süresi,
- İşin yürütüleceği yer,
- Asbest veya asbestli malzemenin uzaklaştırılmasında kullanılacak yöntem,
- Kullanılacak ekipmanın özellikleri,
- İşi yapanların korunması ve arındırılması,
- Ortamda veya yakınında bulunan diğer kişilerin korunması,
- Malzemenin yerinde kalmasının daha büyük risk oluşturduğu hâller dışında, yıkımdan önce asbestli malzemenin uzaklaştırılması.
Çalışma sırasında: ölçüm, sınır değer ve korunma
Çalışanların maruz kaldığı havadaki asbest konsantrasyonunun sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalaması 0,1 lif/cm³’ü geçemez (md. 11). Ölçüm ve numune alma, akredite olmuş ve İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünce yetkilendirilmiş laboratuvarlarca, çalışanın kişisel maruziyetini gösterecek biçimde yapılır (md. 10). Ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz; konunun genel çerçevesi ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızdadır.
Sınır değerin aşılmaması için yönetmelik şu önlemleri sayar:
- İş mümkün olan en az sayıda çalışanla yapılır; çalışma sistemi toz çıkarmayacak şekilde tecrit edilir, bu mümkün değilse tozun yayılması önlenir (md. 12).
- Asbestli alan işaretlenir, uyarı levhası konur, görevli olmayanların girişi engellenir; sigara içilmez, yeme içme alanı kirlenme riskinin dışında seçilir (md. 14/1-a).
- Uygun solunum koruyucu ve koruyucu giysi verilir. KKD işyeri dışına çıkarılmaz; koruyucu giysi işyerinde temizlenir ve yalnızca kapalı kaplarda dışarı çıkarılır; çalışanlara duş imkânı sağlanır (md. 14/1-b). Bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.
- Sınır değer aşılırsa neden araştırılır, önlem alınana kadar etkilenen alanda çalışılmaz ve ölçüm tekrarlanır. Uyumun ancak solunum koruyucuyla sağlanabildiği hâllerde her çalışanın koruyucuyla çalışacağı azami süre önceden belirlenir (md. 13).
Solunum koruyucu seçimi için FFP1, FFP2, FFP3 maskeleri yazımız genel bir başlangıç sağlar; asbest işinde koruyucu türü risk değerlendirmesi ve söküm planıyla belirlenir.
Asbest atık yönetimi
Asbest içeren atıklar derhal toplanır, Çevre mevzuatındaki işaretlemelerle asbest içerdiği gösterilecek şekilde etiketlenir, sızdırmaz paketler içinde en kısa zamanda işyerinden uzaklaştırılır ve mevzuata uygun şekilde yok edilir (md. 12/1-ç, d). Toz çıkaran asbestli malzemeler sızdırmaz paketlerde taşınır ve diğer malzemelerden ayrı depolanır. Yıkım işlerinde asbestli atık ayrı toplanır ve düzenli depolama mevzuatına göre bertaraf edilir. Asbest atığı moloz konteynerine karıştırılmaz; şantiyede ayrı ve kilitli bir geçici depolama noktası belirlemek, karışmayı önlemenin en kolay yoludur.
İş bitince: temiz alan belgesi, sağlık gözetimi ve kayıtlar
Söküm tamamlandığında işveren, işyerinde asbest tozuna maruziyet riskinin kalmadığını belirten ve ölçüm sonuçlarını içeren bir belge düzenlenmesini sağlar. Bu belge akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarca düzenlenir ve il müdürlüğüne teslim edilir (md. 9/3–4).
Sağlık gözetimi yönetmeliğin 16. maddesi ve Ek-I’e göre yürütülür:
- İşi ilk kez yapacak kişinin genel sağlık durumu işe başlamadan önce işyeri hekimince değerlendirilir.
- Muayene, solunum sistemi ağırlıklı fizik muayene, standart veya dijital akciğer radyografisi ve solunum fonksiyon testi içerir.
- Akciğer radyografisi hekimin belirlediği aralıklarla tekrarlanır; bu süre 2 yılı aşamaz.
- Hekim, maruziyet sona erdikten sonra sağlık gözetiminin ne kadar süre devam edeceğini belirleyebilir.
Kayıtlar, maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır; işyeri kapanırsa SGK il müdürlüğüne teslim edilir (md. 17). Meslek hastalıkları listesinde asbestoz C-1b başlığındadır; plevra ve peritonda mezotelyoma bu başlığın belirtileri arasında sayılır, “yapılarda asbestli maddelerle yapım ve yıkma çalışmaları” hastalık tehlikesi olan işler arasında yazılıdır ve yükümlülük süresi 10 yıldır. Liste için meslek hastalıkları listesi, tozla ilgili genel kurallar için Tozla Mücadele Yönetmeliği yazılarımıza bakabilirsiniz.
İnşaat ve yıkım projelerinde asbest riskinin değerlendirilmesi ve söküm firmasının belgelerinin kontrolü için risk değerlendirmesi, çalışanların akciğer grafisi ve SFT takibi için sağlık gözetimi hizmetlerimizi; sektörün diğer riskleri için inşaat sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Asbestli çatı levhasını kendi ekibimizle sökebilir miyiz?
Yönetmelik kapsamındaki söküm işleri asbest söküm uzmanı nezaretinde, asbest söküm çalışanı belgesine sahip kişilerce yapılır. Belgesi olmayan bakım ekibinin asbestli malzemeyi kırarak veya keserek sökmesi yönetmeliğe aykırıdır.
Asbest söküm planı nereye bildirilir?
Yönetmelik md. 9’a göre iş planı, işe başlamadan önce işyerinin bağlı olduğu Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne bildirimle birlikte sunulur. İş bitince maruziyet riskinin kalmadığını gösteren belge de aynı müdürlüğe teslim edilir.
Asbest sınır değeri nedir?
Çalışanın maruz kaldığı havadaki asbest konsantrasyonunun sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalaması 0,1 lif/cm³’ü geçemez. Ölçüm akredite ve yetkilendirilmiş laboratuvarlarca kişisel maruziyete göre yapılır.
Asbest söküm çalışanlarının kayıtları ne kadar saklanır?
Çalışanların yaptığı işleri, çalışma sürelerini ve maruziyet düzeylerini gösteren kayıtlar maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl saklanır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.