Kısaca
Dizel motor egzozu; partiküller, azot oksitleri ve karbonmonoksit içeren bir karışımdır ve Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) tarafından insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırılmıştır. Kapalı depolarda dizel forklift ve rampada çalışır hâlde bekleyen kamyonlar, özellikle kışın kapılar kapalıyken maruziyeti artırır. Çözüm sırası; elektrikli ekipmana geçiş, motor ve rölanti yönetimi, havalandırma ve hekimin planladığı sağlık gözetimidir.
Dizel egzoz dumanı neden ayrı bir risk başlığıdır?
Ocak ayında bir dağıtım deposu: soğuk girmesin diye rampa kapıları kapalı, içeride iki dizel forklift palet taşıyor, dışarıda sırada bekleyen kamyonların biri motoru çalışır hâlde kapıya yanaşmış. Öğleden sonra rampa çevresinde çalışanlar baş ağrısından ve gözlerinin yanmasından şikâyet ediyor. Dizel egzoz dumanı, depolarda çoğu zaman “havasız ortam” olarak geçiştirilen ama ayrı bir risk başlığı olarak ele alınması gereken bir maruziyettir.
Dizel egzozu tek bir gaz değildir. İçinde şunlar bulunur:
- Dizel partikül: Çok ince is parçacıkları; çekirdekleri elementel karbondur ve üzerlerinde yanmamış yakıt ve yağ bileşikleri taşırlar. Akciğerin derin bölgelerine kadar ulaşabilirler.
- Azot oksitler: Özellikle azot dioksit, göz ve solunum yollarını tahriş eder.
- Karbonmonoksit: Renksiz ve kokusuzdur; bakımsız motorda ve soğuk çalıştırmada artar.
- Aldehitler ve diğer organik bileşikler: Tahriş edici koku ve göz yanmasının kaynağıdır.
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) dizel motor egzozunu 2012’de insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırdı. Bu nedenle konu yalnızca konfor değil, uzun vadeli sağlık meselesidir.
Mevzuat ne söylüyor?
Türk mevzuatında dizel egzozuna özel bir sınır değer yoktur; konu birkaç genel hükümle düzenlenir.
Avrupa Birliği ise 2019/130 sayılı Direktif ile dizel motor egzoz emisyonlarına maruz kalınan işleri kanserojenler direktifinin kapsamına aldı ve elementel karbon olarak 0,05 mg/m³ sınır değer getirdi. Bu değer genel olarak 21 Şubat 2023’ten, yer altı madenciliği ve tünel inşaatında 21 Şubat 2026’dan itibaren uygulanıyor. Türkiye’de bağlayıcı değildir; ancak ölçüm sonucunu yorumlarken iyi bir referans noktasıdır.
Kapalı alanda dizel forklift: maruziyeti artıran durumlar
Kapalı alanda dizel forklift kullanımı kendi başına yasak değildir; belirleyici olan, havanın yeterli olup olmadığıdır. Saha gözleminde şu durumları ayrıca işaretleyin:
- Kış ve kapalı kapılar: Doğal havalandırmaya güvenilen depolarda kapılar kapandığında hava değişimi birden düşer.
- Dorse ve konteyner içine girmek: Forkliftin tır dorsesine veya konteynere girerek yükleme yapması, egzozu dar ve kapalı bir hacimde toplar; içeride elle istif yapan çalışan en yüksek dozu alır.
- Rampada çalışan motor: Kamyonun rampa kapısına motoru çalışır hâlde yanaşması ve beklemesi, egzozu doğrudan binaya iter.
- Soğuk çalıştırma ve rölanti: Sabah ilk çalıştırmada ve uzun rölantide yanma kötüleşir, siyah duman artar.
- Bakımsız motor: Siyah duman, tıkalı hava filtresi veya ayarsız enjektörün işaretidir.
- Çıkmaz koridor ve alçak tavan: Egzoz, hava akışının olmadığı raf aralarında birikir.
Egzoz gazı maruziyetinin belirtileri ve sağlık gözetimi
Kısa süreli yüksek egzoz gazı maruziyeti göz, burun ve boğazda yanma, öksürük, baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantı yapabilir. Belirtiler vardiya sonunda veya açık havaya çıkınca azalıyorsa ortamla ilişkisi güçlüdür. Baş ağrısı, sersemlik ve bulantı bir arada ise karbonmonoksit zehirlenmesi de düşünülmelidir; belirtileri ve ilk müdahaleyi karbonmonoksit zehirlenmesi yazımızda anlattık.
Uzun vadede solunum yolu şikâyetleri ve akciğer kanseri riski öne çıkar. Bu yüzden sağlık gözetimi planında şunlara dikkat edilir:
- Periyodik muayene sıklığı tehlike sınıfına göre belirlenir: az tehlikelide en geç 5, tehlikelide en geç 3 yılda bir, çok tehlikelide her yıl. İşyeri hekimi bu aralığı kısaltabilir.
- Solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi gibi tetkiklerin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur; hekim maruziyet düzeyine ve bireysel riske göre karar verir.
- Astım veya kronik akciğer hastalığı olan çalışanlar, egzozun yoğun olduğu görevler için ayrıca değerlendirilir.
- Sigara kullanımı, egzozla birlikte akciğer riskini artırır; sağlık gözetimi görüşmeleri bırakma desteği için de fırsattır.
Tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız; sonuçların toplu değerlendirmesi risk değerlendirmesine geri döner.
Ölçüm: neyi, nasıl ölçersiniz?
Egzoz maruziyetini tek bir parametre anlatmaz. Ölçüm planını şu tabloya göre kurun:
| Parametre | Ne gösterir? | Uygulama notu |
|---|---|---|
| Elementel karbon | Dizel partikül maruziyetinin en özgül göstergesi | Kişisel örnekleme ile vardiya boyunca alınır; AB sınır değeri referans alınabilir |
| Azot dioksit | Tahriş edici gaz yükü | Rampa ve dorse içi gibi yoğun noktalarda ayrıca bakılır |
| Karbonmonoksit | Yanma kalitesi ve akut zehirlenme riski | Sabit veya kişisel dedektörle sürekli izlenebilir |
| Hava değişimi | Havalandırmanın yeterliliği | Mekanik sistem debisi ve kapı kapalıyken durum karşılaştırılır |
Ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız; laboratuvarın İSG-KATİP bildirimi ve yeterlik belgesi kontrol edilir. Sonuç, ölçüm günü kapıların açık mı kapalı mı olduğu ve kaç aracın çalıştığı not edilerek yorumlanmalıdır; yazın açık kapılarla yapılan bir ölçüm, kış koşulunu temsil etmez. Ölçüm türleri için kimyasal ortam ölçümü yazımıza bakabilirsiniz.
Garaj havalandırması ve elektrikli ekipmana geçiş
Önlemleri kontrol hiyerarşisine göre sıralayın; kişisel koruyucu son halkadır.
- Elektrikli ekipmana geçiş: Kapalı depolarda en kalıcı çözüm, dizel forklift yerine akülü forklift ve istif makinesi kullanmaktır. Geçişte yeni riskler doğar: akü şarj alanı, kurşun asitli akülerde hidrojen, lityum akülerde yangın. Şarj alanını lityum batarya şarj alanı güvenliği yazımızdaki ilkelere göre kurun.
- LPG’li forkliftler: Partikül sorunu daha azdır ama karbonmonoksit üretirler; tam bir çözüm değildir, motor ayarı yine kritiktir.
- Motor ve rölanti yönetimi: Rampada “motor kapalı bekleme” kuralı koyun ve tabelayla duyurun. Dizel ekipmanlarda imalatçının bakım takvimine uyun, dizel partikül filtresi varsa temizliğini ve rejenerasyonunu takip edin.
- İş organizasyonu: Dorse ve konteyner içine forkliftle girişi azaltın; içeride elle istif gerekiyorsa forklift dışarıda beklesin.
- Garaj havalandırması: Araç bakım garajlarında egzoz ucuna takılan emiş hortumu kullanın; motor çalıştırma testlerini kapalı garajda hortumsuz yapmayın. Depoda mekanik havalandırma varsa kapılar kapalıyken yeterli olup olmadığını ölçümle doğrulayın.
- Kişisel koruyucu: Partikül filtreli maske partikülün bir kısmını tutar ama azot oksit ve karbonmonoksite karşı korumaz. Maskeyi kalıcı çözüm gibi göstermeyin.
Rampa düzeni ve kapı yönetimi için yükleme rampası güvenliği, forklift trafiği için depoda forklift ve yaya trafik planı yazılarımız tamamlayıcıdır. Lojistik ve depo işletmelerinde, liman ve serbest bölge çevresindeki depolarıyla Gemlik dahil, egzoz maruziyetini risk değerlendirmesi dokümanında ayrı bir satır olarak ele alıyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Kapalı depoda dizel forklift kullanmak yasak mı?
Doğrudan bir yasak yoktur. İş Ekipmanları Yönetmeliği, içten yanmalı motorlu seyyar ekipmanın ancak çalışanlar için risk yaratmayacak yeterli hava sağlanması şartıyla kullanılmasına izin verir. Bu şartın sağlandığını havalandırma ve ölçümle gösterebilmeniz gerekir.
Toz maskesi dizel egzozuna karşı korur mu?
Kısmen. Partikül filtreli maske dizel partikülün bir bölümünü tutar; azot dioksit ve karbonmonoksit gibi gazlara karşı korumaz. Maske, kaynakta azaltma ve havalandırmanın yerine geçmez.
Dizel egzozu için Türkiye’de sınır değer var mı?
Hayır. Kanserojen Yönetmeliği’nin listesinde ve sınır değer tablosunda dizel egzozu yer almıyor. Ölçüm sonucunu yorumlarken AB’nin elementel karbon için belirlediği 0,05 mg/m³ değeri referans alınabilir.
Dizel partikül filtresi takmak yeterli mi?
Partikül yükünü azaltır ama azot oksitleri ve karbonmonoksiti tek başına çözmez; filtrenin bakımı aksarsa etkisi düşer. Kapalı depolarda kalıcı çözüm elektrikli ekipmana geçiş ve yeterli havalandırmadır.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.