Kısaca
Genel havalandırma kirli havayı seyreltir; lokal egzoz havalandırması (LEV) ise kirleticiyi çalışanın soluma bölgesine ulaşmadan kaynağında yakalar. Bir LEV sisteminin çalışıyor olması yetmez, kirleticiyi gerçekten yakalıyor olması gerekir; bunu gösteren temel ölçüt davlumbazdaki emiş hızıdır. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III havalandırma tesisatını yılda bir kontrole bağlar; aradaki dönemde ise basınç okumaları, filtre bakımı ve basit duman testleri sistemi izlenebilir kılar.
Genel havalandırma ile lokal egzoz havalandırması arasındaki fark
Bir plastik veya kimya tesisinde “havalandırma var” cümlesi iki çok farklı şeyi anlatabilir. Çatıdaki aspiratörler ve açık pencereler, kirlenmiş havayı temiz havayla seyrelterek etki eder. Karıştırma tankının ağzındaki emiş başlığı, kaynak masasındaki hareketli kol veya taşlama tezgâhının kapağı ise kirleticiyi daha ortama yayılmadan kaynağında yakalar. İkincisine lokal egzoz havalandırması (LEV) denir ve zararlı toz, duman, buhar ve gazlarda asıl koruma odur.
| Genel havalandırma | Lokal egzoz havalandırması | |
|---|---|---|
| Çalışma ilkesi | Kirleticiyi seyreltir | Kirleticiyi kaynağında yakalar |
| Uygun olduğu durum | Düşük toksisiteli, yaygın ve az miktarda kirletici; ısı ve konfor | Toksik, tozlu veya yoğun kaynaktan çıkan kirletici |
| Soluma bölgesine etkisi | Kirletici önce çalışanın yanından geçer | Kirletici çalışana ulaşmadan alınır |
| İzleme ölçütü | Hava değişim sayısı, ortam ölçümü | Davlumbaz emiş hızı, kanal hızı, basınç |
Mevzuat da bu ayrımı yapar. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1 madde 16, boğucu, zehirli veya tahriş edici gaz, toz, buğu ve dumanı ortam dışına atacak şekilde genel havalandırma sisteminden ayrı bir mekanik havalandırma sistemi kurulmasını ister. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7, ikame mümkün değilse riski kaynağında önlemek için yeterli havalandırma gibi toplu koruma önlemlerini KKD’den önce sayar. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I madde 2.5.1 ise gaz, buhar, sıvı veya toz çıkarma tehlikesi olan iş ekipmanlarının bunları kaynağında tutacak veya çekecek uygun sistemlerle donatılmasını ister. Önlemlerin sıralaması için kontrol hiyerarşisi yazımıza bakabilirsiniz.
LEV sistemi nelerden oluşur, nerede bozulur?
Her LEV sistemi beş parçadan oluşur ve zayıf halka hangisiyse sistemin performansı onunla sınırlıdır:
- Davlumbaz (emiş ağzı): Kirleticiyi yakalar. Kapalı kabin tipi (boya kabini, torpido kutusu), yakalayıcı tip (kaynak kolu, tank kenarı emişi) ve alıcı tip (taşlama taşı kapağı, sıcak proses üzerindeki kanopi) olarak üçe ayrılır. En etkili olanı kaynağı en çok çevreleyendir.
- Kanal: Havayı taşır. Ezilmiş flex hortum, açık kalmış branşman damperi, içinde biriken toz en sık görülen kayıplardır.
- Hava temizleyici: Torbalı veya kartuşlu filtre, siklon, ıslak yıkayıcı ya da aktif karbon ünitesi. Tıkanan filtre emişi düşürür, delinen filtre tozu bacadan veya geri dönüş havasıyla içeri verir.
- Fan: Sistemi çalıştırır. Gevşeyen kayış, ters dönen motor, aşınmış kanat performansı sessizce düşürür.
- Baca: Temizlenmiş havayı dışarı atar. Bacanın temiz hava girişine yakın olması kirli havanın binaya geri dönmesine yol açar.
Tesislerde en sık karşılaşılan durum, sistemin ilk kurulduğu günkü hatla bugünkü hattın aynı olmamasıdır. Yeni bir makine için var olan kanala branşman eklenir, emiş ağzı “işe engel oluyor” diye geriye çekilir, fan değiştirilmeden kapasite büyür. Bu nedenle sistemde yapılan her değişiklik, değişiklik yönetimi kapsamında yeniden ölçümü gerektirir.
Davlumbaz emiş hızı: ölçüm ve kabul değerleri
LEV sisteminde üç hız birbirine karıştırılır:
- Yakalama hızı: Kirleticinin çıktığı noktada, onu davlumbaza doğru çekmek için gereken hava hızı.
- Yüzey hızı: Davlumbazın ağzında ölçülen hız; kapalı kabinlerde açık yüzeyde ölçülür.
- Kanal hızı: Kanal içinde, özellikle tozun çökmeden taşınması için gereken hız.
Gerekli yakalama hızı, kirleticinin hangi hızla ve ne kadar hareketli bir havaya salındığına bağlıdır. Endüstriyel havalandırmada başvuru kaynağı olarak kullanılan ACGIH Industrial Ventilation kılavuzu şu tipik aralıkları verir:
| Kirleticinin salınma biçimi | Örnek | Tipik yakalama hızı |
|---|---|---|
| Durgun havaya, neredeyse hızsız | Tanklardan buharlaşma, yağ alma | 0,25–0,5 m/s |
| Durgun havaya, düşük hızla | Kaynak, kaplama banyosu, aralıklı kap doldurma | 0,5–1,0 m/s |
| Hareketli havaya, aktif olarak | Sığ kabinde püskürtme, varil doldurma, konveyör yükleme, kırıcı | 1,0–2,5 m/s |
| Çok hareketli havaya, yüksek hızla | Taşlama, aşındırıcı püskürtme | 2,5–10 m/s |
Aralığın alt ucu düşük toksisiteli ve aralıklı işler, üst ucu toksik ve sürekli işler içindir. Asıl sorun mesafedir: yakalayıcı tip bir emiş ağzının önündeki hız, ağızdan uzaklaştıkça çok hızlı düşer. Basit bir açık ağızda, ağız çapı kadar uzaklıkta hız, ağızdaki hızın yaklaşık onda birine iner. Kaynak kolunu 15 cm yerine 50 cm uzağa koyan kaynakçı, sistemi fiilen kapatmış olur. Kaynak dumanı özelinde bu konuyu kaynak dumanı ve emiş sistemi yazımızda anlattık.
Ölçüm pervaneli veya sıcak telli anemometreyle davlumbaz ağzında ve kirleticinin çıktığı noktada; kanalda ise pitot tüpü ve statik basınç ölçümüyle yapılır. Sistemin devreye alınışında ölçülen değerler referans değer olarak kayda geçirilmelidir; sonraki her ölçüm bu değerle karşılaştırılır.
Havalandırma periyodik kontrol: mevzuat ne istiyor?
Havalandırma sistemleri için üç ayrı yükümlülük üst üste biner:
| Dayanak | Hüküm |
|---|---|
| İşyeri Bina ve Eklentileri Yön. Ek-1 md. 17 | Mekanik havalandırma her zaman çalışır durumda tutulur; çalışmaması tehlikeli ise arızayı bildiren kontrol sistemi kurulur; bakım, onarım ve filtre değişimleri yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılır |
| İşyeri Bina ve Eklentileri Yön. md. 5 | Havalandırma sistemlerinin hijyen için düzenli temizliği yapılır ve kayıt tutulur |
| İş Ekipmanları Yön. Ek-III Tablo-3 | Havalandırma ve klima tesisatı 1 yılda bir, projede belirtilen kriterlere uygunluğu yönünden periyodik kontrol |
Ek-III madde 2.3.6’ya göre periyodik kontrolde tesisat projesi aranır; projesi olmayan tesisatın projelendirilmesini yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür. Bu hüküm 31.12.2023’ten beri uygulanmaktadır. Kontrolü Ek-III’te sayılan meslek gruplarından, EKİPNET’e kayıtlı makine mühendisi, teknik öğretmen, tekniker veya yüksek tekniker gibi yetkili kişiler yapar. Ekipman listesinin tamamı için iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri, raporun nasıl değerlendirileceği için periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazılarımıza bakın. Gerekli kontrol ve ölçümleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir.
Toz toplama sistemi kontrolü ve filtre bakımı
Torbalı ve kartuşlu toz tutucular, plastik granül, pigment, dolgu maddesi ve ahşap tozu gibi kuru tozların bulunduğu tesislerin bel kemiğidir. Toz toplama sistemi kontrolü yıllık periyodik kontrolle sınırlı kalmamalı, aşağıdaki gibi bir döngüye bağlanmalıdır:
- Her vardiya: Emiş ağızları açık ve yerinde mi; duman veya kâğıt şeritle emiş görülüyor mu; filtrenin fark basınç göstergesi (manometre) normal aralıkta mı?
- Her hafta: Toz boşaltma haznesi doldu mu; kanal bağlantılarında toz sızıntısı var mı; jet-pals temizleme düzgün çalışıyor mu?
- Her ay: Fan kayışı ve titreşim, kanal içi birikinti, damper konumları, baca çıkışında gözle görülen toz.
- Filtre değişiminde: İşlem toz maskesi ve tek kullanımlık tulumla yapılır, sökülen filtre torbalanarak çıkarılır, yeni filtrenin sızdırmazlığı kontrol edilir.
Fark basıncın ani düşmesi filtrenin delindiğini, sürekli yükselmesi tıkandığını gösterir. Temizlenmiş havanın binaya geri verildiği sistemlerde filtre arızası tozu doğrudan çalışma ortamına taşır; bu tasarımlarda sürekli izleme daha da önemlidir. Yanıcı tozlarda toz tutucu aynı zamanda bir patlama riski kaynağıdır; patlama kapakları, kıvılcım önleme ve topraklama toz patlaması ve patlamadan korunma dokümanı kapsamında değerlendirilir.
Etkinlik nasıl izlenir: ölçüm, sağlık gözetimi ve kayıt
LEV sisteminin asıl başarı ölçütü, çalışanın soluduğu havadır. Bu nedenle sistemin performansı dört kaynaktan birlikte izlenir:
- Devreye alma ölçümü: Tasarım değerleri ve ilk ölçülen emiş hızları.
- Yıllık periyodik kontrol: Projeye uygunluk ve ölçülen değerlerin referansla karşılaştırılması.
- Ortam ölçümleri: Toz, solvent buharı veya metal dumanının soluma bölgesindeki düzeyi. Bu ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.
- Sağlık gözetimi: Solunum fonksiyon testi ve diğer tetkiklerde ortaya çıkan eğilimler, işyeri hekimi tarafından havalandırma performansıyla birlikte yorumlanır.
Her sistem için tek bir dosyada şunları tutun: sistem şeması ve proje, emiş noktalarının listesi, referans ve son ölçülen hızlar, fark basınç kayıtları, filtre değişim tarihleri, arıza ve onarımlar, periyodik kontrol raporları. Kimya ve plastik tesislerinde karıştırma tankları, dozajlama istasyonları ve sıcak ekstrüzyon kafaları LEV’in en kritik noktalarıdır; sektörün genel risk tablosu için kimya ve plastik sektörü, kontrol planlaması için periyodik kontrol sayfalarımıza bakabilir, kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz. Solvent buharının özel durumu için solvent buharı maruziyeti yazımızı okuyun.
Sık Sorulan Sorular
Havalandırma sisteminin periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III, havalandırma ve klima tesisatının yılda bir, projesine uygunluk yönünden kontrol edilmesini ister. Ayrıca İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği bakım, onarım ve filtre değişimlerinin yıllık olarak yetkili kişilere yaptırılmasını öngörür.
Lokal egzoz sistemi için emiş hızı mevzuatta belirlenmiş mi?
Hayır, Türk mevzuatında genel bir sayısal emiş hızı yoktur. Değer, kirleticinin salınma biçimine göre tasarımda belirlenir; ACGIH gibi kılavuzlar tipik aralıklar verir. Önemli olan, devreye almadaki referans değerin korunması ve ortam ölçümlerinin sınır değerlerin altında kalmasıdır.
Projesi olmayan eski bir havalandırma sistemimiz var; ne yapmalıyız?
Ek-III’e göre periyodik kontrolde tesisat projesi aranır ve projesi olmayan tesisatın projelendirilmesini yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür. Önce mevcut sistemin rölevesi ve ölçümü yapılır, proje buna göre hazırlanır.
Fan çalışıyorsa sistem çalışıyor demek midir?
Hayır. Tıkalı filtre, ezilmiş kanal veya geriye çekilmiş emiş ağzıyla fan çalışırken kirletici yakalanmayabilir. Emişin kaynakta gerçekleştiğini duman testi ve hız ölçümüyle doğrulayın.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.