Kısaca
Kaynak dumanı, solunabilir boyutta metal oksit parçacıkları ile ozon ve azot oksitler gibi gazlardan oluşur; IARC 2017’de kaynak dumanını insanda kanserojen (Grup 1) sınıfına aldı. Dumanın bileşimi kaynak edilen malzemeye, miktarı ise kaynak yöntemine bağlıdır. Önce kaynağında emiş gelir: MIG/MAG ve özlü telde torç üstü emiş, diğer işlerde kaynak noktasına yakın tutulan seyyar emiş kolu; solunum koruyucu bunların tamamlayıcısıdır.
Kaynak dumanı nedir, nasıl oluşur?
Kaynak dumanı, ark sıcaklığında buharlaşan metalin havayla temas edip yoğunlaşmasıyla oluşan çok ince parçacıklardan ve ark çevresinde oluşan gazlardan meydana gelir. Parçacıkların büyük kısmı solunabilir boyuttadır; yani burun ve üst solunum yollarında tutulmadan akciğerin derinlerine ulaşabilir. Gaz bileşenleri ise şunlardır:
- Ozon: Ark ışığının havadaki oksijeni etkilemesiyle oluşur; özellikle TIG ve alüminyumun MIG kaynağında belirgindir. Göz ve solunum yollarını tahriş eder.
- Azot oksitler: Yüksek sıcaklıkta havadaki azot ve oksijenden oluşur.
- Karbonmonoksit: Karbondioksit koruyucu gazın arkta ayrışmasıyla oluşabilir; kapalı ve dar alanlarda birikir.
Bursa ve çevre illerdeki metal ve makine imalatçılarında, otomotiv yan sanayinin şasi ve egzoz parçası hatlarında ve çelik konstrüksiyon atölyelerinde kaynak, en yaygın işlerden biridir. Kaynakçının ark ışını, yanık ve elektrik risklerini kaynakçının riskleri yazımızda anlattık; bu yazı dumanın sağlık etkilerine ve emiş sistemlerinin seçimine odaklanıyor.
Kaynak dumanı kanserojen mi?
Evet. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) 2017’de kaynak dumanını insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırdı; aynı değerlendirmede kaynak sırasında yayılan ultraviyole ışınım da Grup 1’e alındı. Bu sınıflandırma, sadece paslanmaz çelik kaynağı için değil, karbon çeliği kaynağı dahil genel olarak kaynak dumanı için geçerlidir.
Paslanmaz çelik ve yüksek alaşımlı malzemelerde risk daha da artar; çünkü dumanda altı değerlikli krom bileşikleri ve nikel bileşikleri bulunur. Bu bileşikler de IARC tarafından insanda kanserojen kabul edilir. Pratik sonuç şudur: Kaynak dumanı “rahatsız edici duman” olarak değil, kanserojen bir maruziyet olarak yönetilmelidir. Bu da kaynağında emişi istisna değil, kural hâline getirir.
Metal oksitler ve sağlık etkileri
Dumanın bileşimi, kaynak edilen malzemeye, dolgu teline ve yüzeydeki kaplamaya göre değişir:
| Kaynak edilen malzeme | Dumanda öne çıkan bileşen | Olası sağlık etkisi |
|---|---|---|
| Karbon çeliği | Demir oksit, manganez | Uzun süreli maruziyette akciğerde demir tozu birikimi (siderozis); manganezde sinir sistemi etkileri |
| Paslanmaz çelik | Altı değerlikli krom, nikel | Akciğer kanseri, solunum yolu ve cilt hassaslaşması, astım |
| Galvanizli sac | Çinko oksit | Metal dumanı ateşi |
| Alüminyum | Alüminyum oksit, yüksek ozon | Solunum yolu tahrişi |
| Kadmiyum kaplı, kurşun boyalı parçalar | Kadmiyum, kurşun | Akut akciğer hasarı, böbrek ve kan etkileri |
| Yağlı, boyalı, astarlı yüzey | Organik bozunma ürünleri | Tahriş, baş ağrısı, solunum yakınmaları |
Uzun yıllar kaynak yapanlarda kronik bronşit, akciğer fonksiyonlarında azalma ve zatürreye yatkınlık da görülebilir. Paslanmaz kaynağında ortaya çıkan hassaslaşma, mesleki astım tablosuna dönüşebilir.
Metal dumanı ateşi
Metal dumanı ateşi, özellikle galvanizli sac kaynağında, kesiminde veya taşlamasında soluna çinko oksit dumanına bağlı gelişen, grip benzeri bir tablodur. Belirtiler maruziyetten birkaç saat sonra başlar, bu yüzden çoğu zaman mesai bitiminde ya da akşam ortaya çıkar:
- Ağızda metalik tat, boğazda kuruluk,
- Ateş, titreme, terleme,
- Kas ve eklem ağrısı, halsizlik,
- Öksürük, göğüste sıkışma hissi, baş ağrısı.
Tablo genellikle bir iki gün içinde kendiliğinden geçer. Hafta sonu ara verildikten sonra hafta başında belirgin olması tipiktir. Ancak sahada “kaynakçı ateşi, geçer” diye geçiştirilmemelidir: Belirtiler, çalışanın emişsiz ve yoğun dumana maruz kaldığını gösteren bir uyarı işaretidir. Kadmiyum gibi daha toksik metallerin dumanı başlangıçta benzer belirtiler verebilir ama ağır akciğer hasarına yol açabilir. Bu yakınmaları bildiren çalışan işyeri hekimine yönlendirilmeli, çalıştığı işin emiş düzeni hemen gözden geçirilmelidir. Galvanizli malzemenin üretildiği tesislerdeki diğer riskler için galvaniz ve elektrolitik kaplama yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynak yöntemine göre duman miktarı
Aynı malzemede bile duman miktarı kaynak yöntemine göre belirgin biçimde değişir:
| Yöntem | Duman üretimi | Not |
|---|---|---|
| Özlü tel (FCAW) | Yüksek | Kalın dikişlerde ve yüksek akımda çok yoğun duman |
| Örtülü elektrot (MMA) | Yüksek | Elektrot örtüsü dumana katkı yapar; torç üstü emiş uygulanamaz |
| MIG/MAG (GMAW) | Orta | Akım ve ark tipiyle artar; sprey ark kısa devre arka göre daha fazla duman üretir |
| TIG (GTAW) | Düşük | Duman az ama ozon ve UV yüksek; özellikle alüminyumda |
| Tozaltı (SAW) | Çok düşük | Ark toz örtüsü altında kalır |
| Karbon arkla oluk açma, plazma kesme | Çok yüksek | Kaynak değil ama aynı atölyede en yoğun duman kaynağıdır |
Duman miktarını artıran diğer etkenler: yüksek akım, uzun ark boyu, kaplamalı yüzey, kaynakçının başının duman sütununun içinde kalması ve kapalı ya da dar alanda çalışma. Bu tablo, risk değerlendirmesinde hangi istasyonun öncelikli olduğunu belirlemede kullanılabilir.
Kaynak dumanı emiş: torç üstü mü, seyyar mı?
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7, ikame mümkün değilse önce mühendislik kontrolleri ve kaynağında önlemlerin, ancak bunlar yetersizse kişisel korunmanın uygulanmasını ister. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I md. 2.5.1 de gaz, buhar veya toz çıkarma tehlikesi olan iş ekipmanlarının bunları kaynağında tutacak veya çekecek sistemlerle donatılmasını öngörür.
| Sistem | En uygun olduğu iş | Güçlü yönü | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|---|
| Torç üstü emiş | MIG/MAG ve özlü tel; seri üretimde tekrarlanan dikişler | Emiş ağzı kaynak noktasıyla birlikte hareket eder; kaynakçının yeniden konumlandırma yapması gerekmez | Torç ağırlaşır ve hortum hantallaşır; emiş debisi koruyucu gazı bozmayacak şekilde ayarlanmalıdır |
| Seyyar emiş kolu | Örtülü elektrot, TIG, tamir ve bakım kaynağı, farklı boyutlu parçalar | Her yönteme uygulanabilir | Ağız kaynak noktasına yakın tutulmazsa etkisi hızla düşer; kaynakçı her yeni dikişte kolu taşımalıdır |
| Emişli kaynak masası | Küçük parçaların masada kaynağı | Kaynakçının konumuna daha az bağımlı | Büyük parçalarda yetersiz kalır |
| Genel havalandırma | Tamamlayıcı | Ortamdaki kalan dumanı azaltır | Tek başına kaynakçının soluduğu havayı korumaz |
Seyyar kolda en sık yapılan hata, kolu kaynak noktasının bir metre uzağına bırakmaktır. Emiş hızı ağızdan uzaklaştıkça çok hızlı azalır; ağzı kabaca kendi çapı kadar mesafede ve duman sütununun yükseldiği tarafta tutun. Filtreli seyyar ünitelerde havanın ortama geri verildiğini unutmayın: Paslanmaz çelik kaynağında mümkünse dışarı atışlı sistem tercih edin, filtre değişim aralığına uyun ve kullanılmış filtreleri kanserojen içerikli atık gibi kapalı torbada uzaklaştırın.
Kaynakçı maskesi ve solunum koruyucu
Kaynağında emiş tam koruma sağlamıyorsa, örneğin dar alanda, yerinde montaj kaynağında veya paslanmaz çelikte, solunum koruyucu eklenir:
- Kaynak maskesi altında kullanılabilen toz maskesi: Partikül için FFP2 veya FFP3 sınıfı. Sınıf seçimini toz maskesi seçimi yazımızda anlattık.
- Motorlu, filtreli hava beslemeli kaynak maskesi: Kaynak maskesine filtrelenmiş hava veren sistemler, uzun süreli kaynakta konfor ve koruma sağlar; paslanmaz çelik kaynağında öne çıkar.
- Gazlara dikkat: Partikül filtreleri ozon, azot oksitler ve karbonmonoksidi tutmaz. Dar alanda gaz riski varsa havalandırma ve ölçüm esastır; kapalı alan kuralları için kapalı alanda çalışma yazımıza bakabilirsiniz.
Sakal, sıkı oturan maskelerin yüze oturmasını bozar. KKD, çalışana kullanımı öğretilerek verilir ve zimmet kaydıyla izlenir.
Ölçüm ve sağlık gözetimi
Kaynak dumanına maruziyetin düzeyi, kişisel örnekleme ile ölçülebilir. Ölçümleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz; emiş sistemi kurulduktan sonra yapılan ölçüm, önlemin etkisini gösterir.
Sağlık gözetiminde işyeri hekimi, çalışanın kaynak yaptığı malzemeyi, yöntemi ve süreyi dikkate alır. Solunum fonksiyon testi, akciğer grafisi ve diğer tetkiklerin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur; hekim riske göre karar verir. Metal dumanı ateşi, nefes darlığı ya da tekrarlayan bronşit yakınmaları muayenede ayrıca sorgulanmalıdır. Test sonuçlarının nasıl okunduğunu solunum fonksiyon testi yazımızda bulabilirsiniz.
Kaynakçıların sağlık gözetimini sağlık gözetimi hizmetimizle, kaynak istasyonlarının değerlendirmesini ve emiş önceliklerini risk değerlendirmesi kapsamında yürütürüz. Sektördeki diğer riskler için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kaynak dumanı kanserojen mi?
Evet. IARC, 2017’de kaynak dumanını insanda kanserojen (Grup 1) olarak sınıflandırdı. Paslanmaz çelik kaynağında oluşan altı değerlikli krom ve nikel bileşikleri de kanserojendir.
Metal dumanı ateşi tehlikeli mi?
Genellikle bir iki gün içinde geçer, ancak çalışanın yoğun dumana emişsiz maruz kaldığını gösterir. Belirtileri bildiren çalışan işyeri hekimine yönlendirilmeli ve emiş düzeni hemen düzeltilmelidir. Kadmiyum gibi metallerde benzer belirtiler ağır akciğer hasarının başlangıcı olabilir.
Torç üstü emiş mi, seyyar emiş mi seçilmeli?
MIG/MAG ve özlü tel kaynağında torç üstü emiş, kaynakçının yeniden konumlandırma yapmasını gerektirmediği için genellikle daha tutarlı sonuç verir. Örtülü elektrot, TIG ve tamir kaynağında ise kaynak noktasına yakın tutulan seyyar emiş kolu kullanılır.
Kaynakçı maskesi dumana karşı korur mu?
Standart kaynak maskesi gözü ve yüzü ark ışınından korur; dumanı filtrelemez. Duman için maske altında FFP2 veya FFP3 sınıfı toz maskesi ya da filtrelenmiş hava beslemeli kaynak maskesi kullanılır.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.