Kısaca
Metallerin nikel ile kaplanması 2025 listesinde çok tehlikeli sınıftadır. Kaplama hatlarında başlıca riskler asit ve alkali banyolarından sıçrama, elektroliz sırasında banyo yüzeyinden yükselen metal ve asit sisleri, birbiriyle uyumsuz kimyasalların karışması, ıslak ortamda redresör elektriği ve sıcak daldırma galvanizde erimiş çinkodur. Krom ve nikel bileşikleri meslek hastalıkları listesinde yer alır; sağlık gözetimi deri, burun ve solunum sistemi üzerinde yoğunlaşır.
Kaplama tesisi iş güvenliği: sınıf ve temel yükümlülükler
Kaplama, metal bir parçanın yüzeyine korozyona dayanım veya görünüm kazandırmak için başka bir metalin kaplanmasıdır. Elektrolitik kaplamada parça, metal tuzlarının çözündüğü bir banyoya daldırılır ve doğru akımla yüzeyde metal biriktirilir; sıcak daldırma galvanizde ise parça erimiş çinkoya batırılır. Bursa’nın otomotiv ve metal sanayisinde kaplama, birçok parçanın tedarik zincirinde yer alan bir ara işlemdir.
2025’te yenilenen İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi’nde 25.51.01 Metallerin nikel ile kaplanması çok tehlikeli sınıftadır. Çinko, krom veya sıcak daldırma galvaniz gibi diğer kaplama türlerinin kodu farklı olabilir; kendi kodunuzu SGK kaydınızdan kontrol edin. Çok tehlikeli bir kaplama tesisinde temel yükümlülükleri 35 çalışanlı bir örnekle gösterelim:
| Yükümlülük | Çok tehlikeli sınıfta kural | 35 çalışan için |
|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı | Çalışan başına ayda 40 dk, A sınıfı belge | Ayda 1.400 dk (yaklaşık 23,3 saat) |
| İşyeri hekimi | Çalışan başına ayda 15 dk | Ayda 525 dk (yaklaşık 8,75 saat) |
| Diğer sağlık personeli | 10–49 çalışanda çalışan başına ayda 10 dk | Ayda 350 dk |
| Periyodik muayene | Her yıl | Her çalışan yılda bir |
| Temel eğitim | En az 16 ders saati; işe özgü riskler en az 4 saat ve yüz yüze; her yıl en az 8 saat tekrar | 35 kişi için yıllık plan |
| Risk değerlendirmesi | En geç 2 yılda bir ve değişikliklerde | Banyo veya proses değişikliğinde hemen |
| Söndürme, kurtarma, koruma ekipleri | Her 30 çalışana kadar en az birer destek elemanı | Her ekipte en az 2 kişi |
| İlkyardımcı | Her 10 çalışana 1 | En az 4 kişi |
Yükümlülüklerin ayrıntısı için çok tehlikeli işyeri yükümlülükleri yazımıza, kendi süre hesabınız için İSG yükümlülük hesaplama aracına bakabilirsiniz.
Hat üzerindeki tehlikeler
Bir elektrolitik kaplama hattı genellikle yağ alma, durulama, asitle aktivasyon veya dekapaj, kaplama banyosu, yine durulama ve kurutma aşamalarından oluşur. Her aşamanın tehlikesi farklıdır:
| Aşama | Kimyasal veya enerji | Başlıca risk |
|---|---|---|
| Yağ alma | Sıcak alkali çözeltiler | Deri ve göz yanığı, sıcak buhar |
| Dekapaj ve aktivasyon | Hidroklorik veya sülfürik asit | Sıçrama, asit buharı, hidrojen oluşumu |
| Nikel ve krom banyoları | Metal tuzları, kromik asit | Metal ve asit sisleri, deri hassasiyeti |
| Siyanürlü banyolar (bazı çinko, bakır, gümüş prosesleri) | Siyanür tuzları | Asitle temas ederse zehirli gaz çıkışı |
| Redresör ve baralar | Düşük gerilim, yüksek akım | Isınma, ark, ıslak ortamda kaçak |
| Askılama ve taşıma | Vinç, askı çubukları, ağır sepetler | Ezilme, düşen yük, elle taşıma |
Asit banyosu ve kimyasal sıçrama
Asit banyosu, kaplama hattında kimyasal yanığın en sık kaynağıdır. Önlemler şu sırayla ele alınır:
- Doğru hazırlama. Seyreltme yapılırken asit suya, yavaşça ve karıştırarak eklenir; tersi şiddetli ısınma ve sıçramaya yol açar. Banyo tamamlama işlemi bu işi bilen kişilere yazılı talimatla yaptırılır.
- Kontrollü transfer. Bidondan banyoya kimyasal elle dökülmez; uygun pompa veya dökme aparatı kullanılır.
- Uyumsuz kimyasalları ayırma. Siyanürlü banyo ve tuzlar, asit banyoları ve asit depolarından fiziksel olarak ayrılır; damlama tavaları ve atık su hatları da birbirine karışmayacak şekilde düzenlenir. Hipoklorit gibi oksitleyiciler de asitlerle aynı yerde tutulmaz. Hangi maddenin neyle uyumsuz olduğunu güvenlik bilgi formunun 7. ve 10. bölümleri gösterir; okuma yöntemi için güvenlik bilgi formu yazımıza bakın.
- KKD. Yüz siperi ve gözlük, kimyasala dayanıklı eldiven, önlük ve çizme. Eldivenin malzemesi kullanılan kimyasala göre seçilir; bkz. iş eldiveni seçimi.
- Acil ekipman. Banyo alanına yakın, kolay ulaşılan göz duşu ve acil duş bulundurmak ve düzenli çalıştırıp denemek, sıçramada ilk dakikaların kaybedilmemesini sağlar.
Dökülme ve kaçaklarda yapılacaklar için kimyasal sızıntı müdahale yazımıza bakabilirsiniz.
Metal sisleri, buharlar ve havalandırma
Elektroliz sırasında elektrotlarda oluşan gaz kabarcıkları banyo yüzeyinde patlar ve çözeltiyi ince damlacıklar hâlinde havaya taşır. Krom kaplamada bu sis altı değerlikli krom içerir; nikel banyolarında nikel tuzları taşınır. Dekapaj banyolarından asit buharı yükselir, bazı banyolarda hidrojen oluşur.
Temel önlemler:
- Banyo kenarından lokal emiş. Sis kaynağında, banyo yüzeyinin hemen üzerinden çekilir; tavandaki genel aspiratör çalışanın soluduğu bölgeden geçen sisi yakalamaz.
- Banyoları kapatma. Kullanılmadığı sürelerde kapak, yüzey örtüsü ve otomatik hatlarda kapalı bölmeler.
- Hidrojene karşı havalandırma. Hidrojenin birikebileceği tavan altı ve kapalı bölümler havalandırılır, bu bölgelerde ateşleme kaynağı kontrol edilir.
- Ortam ölçümü. Krom, nikel ve asit buharı ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlanır ve sonuçlar risk değerlendirmesine işlenir. Ölçüm gerektiren durumlar için ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımıza bakın.
Redresör, baralar ve ıslak ortam
Kaplama banyolarını besleyen redresörler düşük gerilimde çok yüksek akım verir. Düşük gerilim çarpılma riskini azaltır gibi görünse de baralar ve askı bağlantıları ısınır, gevşek kontaklarda ark oluşabilir ve redresörün şebeke tarafı tam gerilimdedir. Islak zemin, asit buharının bozduğu kablo ve buatlar ise kaçak riskini artırır. Elektrik iç tesisatı ve topraklama yılda bir yetkili kişilerce kontrol edilir; redresör ve banyo ekipmanına bakım yapılırken enerji kesilip kilitlenir. Panolarla ilgili kurallar için elektrik panosu güvenliği, enerji izolasyonu için kilitleme ve etiketleme yazılarımıza bakın.
Sıcak daldırma galvanizde ek riskler
Galvaniz iş güvenliği, elektrolitik hatlardan farklı olarak erimiş metal riskini de içerir. Çinko kazanı yüzlerce derecede çalışır ve kazana giren parçadaki nem veya kapalı boşlukta sıkışan sıvı, anında buharlaşarak erimiş çinkoyu sıçratabilir. Bu yüzden parçalar daldırmadan önce kurutulur, kapalı profil ve boruların havalandırma delikleri kontrol edilir ve kazan çevresinde ısıya dayanıklı koruyucu giysi ile yüz siperi kullanılır. Flaks ve kazan yüzeyinden yükselen dumanlar lokal emişle alınır. Parçalar tavan vinciyle daldırıldığı için askı, sapan ve vinç kontrolleri de günlük işin parçasıdır; bkz. tavan vinci güvenliği. Kazan başında uzun süre çalışmanın getirdiği sıcak stresi için su, mola ve rotasyon planlanır.
Krom kaplama ve nikel için sağlık gözetimi
Meslek hastalıkları listesi, kaplama işlerini açıkça anar:
- Krom ve bileşikleri (A-5): “Galvanoteknik (elektrolitik kromlama)” hastalık tehlikesi olan işler arasındadır. Belirtiler arasında dermatit, deride kuş gözü görünümünde ülserler, burun septumunda ülser ve delinme, üst solunum yolu tahrişi ve bronş karsinomu sayılır.
- Nikel ve bileşikleri (A-9): “Elektrogalvanizasyon (nikelleme)” listede yer alır; kronik etkiler arasında kaşıntı, kızarıklık, ekzema ve cilt ülserleri gibi deri hastalıkları sayılır.
- Siyanürler ve siyan bileşikleri (A-3): Altın, gümüş, nikel, kadmiyum ve bakır gibi metallerin galvanizasyonunda siyan bileşiklerinin kullanılması, hastalık tehlikesi olan işler arasında yer alır.
Krom kaplama sağlık gözetiminde işyeri hekimi bu nedenle özellikle eller ve önkollarda deri muayenesine, burun içi muayenesine ve solunum sistemine odaklanır. Mevzuatta tetkikler için sabit bir sıklık yoktur; hekim maruziyete göre karar verir. Gerektiğinde solunum fonksiyon testi ve idrarda metal düzeyi gibi biyolojik izleme yöntemleri kullanılabilir. SFT sonuçlarının nasıl izleneceğini solunum fonksiyon testi yazımızda anlattık. Nikel duyarlılığı gelişen bir çalışanın aynı maruziyette çalışmaya devam edip edemeyeceğine işyeri hekimi karar verir.
Kaplama tesislerinde risk değerlendirmesi ve ölçüm planlaması için risk değerlendirmesi, krom ve nikel maruziyetine yönelik izleme için sağlık gözetimi hizmetlerimizi inceleyebilirsiniz. Sektöre özgü notlar metal ve makine ile otomotiv yan sanayi sayfalarımızda; ana sanayi denetimlerine hazırlık için tedarikçi İSG denetimi yazımızdadır.
Sık Sorulan Sorular
Nikel kaplama hangi tehlike sınıfında?
Nikel kaplama tehlike sınıfı açısından en üst gruptadır: 2025 İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi’nde 25.51.01 Metallerin nikel ile kaplanması çok tehlikeli sınıftadır. Diğer kaplama türlerinin kodu farklı olabileceğinden kendi faaliyet kodunuzu kontrol edin.
Kaplama hattında genel havalandırma yeterli mi?
Genellikle yeterli değildir. Metal ve asit sisleri banyo yüzeyinde oluşur; bu yüzden banyo kenarından lokal emiş ve kullanılmayan banyoların kapatılması temel önlemdir. Yeterliliği ortam ölçümüyle doğrulanır.
Siyanürlü banyo neden asitten ayrı tutulur?
Siyanür tuzları asitle temas ettiğinde zehirli gaz açığa çıkabilir. Bu yüzden siyanürlü banyolar, depoları, damlama tavaları ve atık hatları asitlerden fiziksel olarak ayrılır.
Kaplama çalışanlarına hangi muayeneler yapılır?
Çok tehlikeli sınıfta periyodik muayene her yıl yapılır. İşyeri hekimi deri, burun ve solunum sistemi muayenesine odaklanır; solunum fonksiyon testi ve biyolojik izleme gibi tetkiklerin gerekip gerekmediğine maruziyete göre karar verir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.