Isıtıcı ve Sobalarda Karbonmonoksit Zehirlenmesi

Karbonmonoksit neden fark edilmez?

Karbonmonoksit (CO); kömür, odun, doğalgaz, LPG, benzin ve motorin gibi yakıtlar yetersiz oksijenle, yani tam yanmadan yandığında ortaya çıkar. Rengi, kokusu ve tadı yoktur; gözü yakmaz, öksürtmez. Solunduğunda kanda oksijen taşıyan hemoglobine oksijenden yaklaşık 200 kat daha güçlü bağlanır ve dokulara giden oksijeni azaltır. En çok etkilenen organlar oksijene en duyarlı olanlardır: beyin ve kalp.

Karbonmonoksit zehirlenmesi işyeri ortamında çoğunlukla kış aylarında, mesai dışında ve uyku sırasında görülür. Uyuyan kişi belirtileri fark edemeden bilincini kaybedebilir. Bu yüzden önlem “kokusunu alırız” varsayımına değil, kaynağın kontrolüne ve dedektöre dayanmalıdır. Kışa hazırlığın diğer başlıkları, örneğin buzlanma ve geçici ısıtıcıların yangın riski için kış aylarında iş güvenliği yazımıza bakın.

Karbonmonoksit zehirlenmesi işyerinde nerede görülür?

Bursa ve çevre illerde kışın en riskli yerler, gece kalınan ve küçük hacimli alanlardır:

Yer	Kaynak	Tipik hata
Şantiye yatakhane ve soyunma konteyneri	Odun veya kömür sobası, tüplü ısıtıcı	Gece soba yanarken kapı ve pencereler kapatılır; baca bağlantısı gevşektir
Bekçi ve güvenlik kulübesi	Soba, mangal, tüplü ısıtıcı	Dar kulübeye kor hâlindeki mangal alınır
Küçük atölye ve depo	Gazlı veya sıvı yakıtlı ısıtıcı	Havalandırmasız kapalı alanda saatlerce çalıştırılır
Kapalı yükleme alanı	Dizel veya LPG’li forklift	Soğuk nedeniyle kapılar kapalı tutulur
Bodrum ve kapalı kat	Jeneratör, motorlu pompa, motorlu kesme makinesi	Motor içeride çalıştırılır
Şantiyede kapalı kat	Beton veya sıvayı kurutmak için yakılan ısıtıcı	Yakıt, havalandırması olmayan katta yakılır

İş ekipmanları için kural açıktır: çalışma yerlerinde içten yanmalı motorlu seyyar iş ekipmanı, ancak çalışanlar için sağlık ve güvenlik riski yaratmayacak yeterli hava sağlanması şartıyla kullanılabilir (İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 2.5). Tank, kuyu ve rögar gibi kapalı alanlarda motor egzozu ayrıca ölümcüldür; bu çalışmalar için kapalı alanda çalışma yazımızdaki izin kurallarına bakın.

Karbonmonoksit belirtileri: grip mi, zehirlenme mi?

Hafif CO zehirlenmesi kolayca soğuk algınlığı veya yorgunlukla karıştırılır. Karbonmonoksit belirtileri şiddetine göre şöyle ilerler:

Erken dönem: Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik, uyku hâli.
İlerleyen dönem: Kusma, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, koordinasyon kaybı.
Ağır tablo: Bayılma, nöbet, bilinç kaybı ve ölüm.

Zehirlenmeyi düşündürmesi gereken ipuçları:

Aynı ortamdaki birden fazla kişide aynı anda benzer şikâyetler.
Şikâyetlerin ısıtıcı yanan odada artması, dışarı çıkınca azalması.
Sabah uyanınca başlayan, gün içinde hafifleyen baş ağrısı.

Gebe çalışanlar ile kalp ve akciğer hastalığı olanlar daha düşük maruziyetten etkilenebilir; işyeri hekimi bu çalışanları ayrıca değerlendirir. Ağır zehirlenme geçiren kişilerde günler veya haftalar sonra dikkat, bellek ve hareket sorunları ortaya çıkabileceğinden, işe dönüş hekimin değerlendirmesiyle planlanmalıdır.

Mangal ve soba ile ısınma: işyerinde kurallar

Mangal ısınma işyeri ortamında hiçbir koşulda güvenli bir yöntem değildir; soba ise ancak doğru kurulmuş ve izlenen bir düzenle kullanılabilir. Soba zehirlenmesi vakalarının çoğu aşağıdaki kurallardan birinin çiğnenmesiyle başlar:

Kapalı alanda mangal yakılmaz. Kor hâline gelmiş mangal da CO üretmeye devam eder; “dumanı geçti” diye içeri alınan mangal en tehlikeli olanıdır.
Soba yalnızca bacası olan yerde kullanılır. Boru bağlantıları sızdırmaz, eğim doğru, baca başı açık olmalıdır. Sobanın bulunduğu yerde temiz hava girişi kapatılmamalıdır.
Rüzgârlı havada dikkat edilir. Baca çekişi bozulduğunda duman ve gaz odaya geri dönebilir; şikâyet başlarsa soba söndürülür.
Soba gece yanık bırakılmaz, özellikle yatakhane konteynerlerinde. Sobayı ağzına kadar doldurup havasını kısmak tam yanmayı engeller ve CO üretimini artırır.
Jeneratör ve motorlu ekipman dışarıda çalıştırılır; egzoz kapı ve pencerelerden uzağa yönlendirilir.
Yanma ürünü çıkarmayan ısıtma tercih edilir. Elektrikli ısıtıcı CO üretmez ama yangın riski taşır: uzatma kablosu yerine sabit priz, yanıcı malzemeden mesafe ve mesai sonunda kapatma kuralı uygulanır.

Kuralların yazılı bir talimata dönüşmesi ve konteyner ile kulübe kapılarına asılması, özellikle vardiyalı ve taşeron ekiplerin çalıştığı şantiyelerde önemlidir. Şantiye kontrollerine bu maddeleri eklemek için şantiye İSG kontrol listesi yazımıza bakabilirsiniz.

CO dedektörü: seçim ve yerleştirme

CO dedektörü havadaki karbonmonoksiti ölçer ve tehlikeli düzeye ulaşmadan sesli alarm verir. Soba, gazlı ısıtıcı veya jeneratör kullanılan her kapalı mekânda, özellikle de içinde uyunan konteyner ve kulübelerde bulunmalıdır.

Standart: Konut ve benzeri yaşam alanları için EN 50291 standardına uygun, CE işaretli cihaz seçin. Duman dedektörü CO algılamaz; ikisi ayrı cihazlardır, bazı modellerde birlikte bulunur.
Yer: Üreticinin talimatına göre, yanma cihazının bulunduğu odada ve uyunan alanda konumlandırın. Sobanın hemen üstüne, pencere veya havalandırma açıklığının dibine, perde arkasına ya da dolap içine koymayın.
Test ve bakım: Test düğmesiyle düzenli kontrol edin; pil değişimini ve cihazın kullanım ömrünü takip edin. Sensörlü cihazların sınırlı bir ömrü vardır.
Alarm talimatı: Alarm çaldığında yapılacaklar kapının iç yüzüne yazılmalıdır: ısıtıcıyı söndür, kapı ve pencereyi aç, herkesi dışarı çıkar, şikâyeti olan varsa 112’yi ara, sorumluya haber ver.

Dedektör bir uyarı cihazıdır, önlemin yerini tutmaz. Alarm veren bir ortamda kaynak bulunup giderilmeden yeniden uyunmamalıdır.

İlk müdahale adımları

Kendinizi koruyun: Ortama girmeden kapıyı ve pencereyi açın. İçeri girmeniz gerekiyorsa kısa tutun ve dışarıda ikinci bir kişi bekletin.
Kaynağı durdurun: Güvenliyse ısıtıcıyı kapatın, gaz vanasını kapatın.
Kişiyi temiz havaya çıkarın: Yürütmeden, yormadan dinlendirin ve üşümesini önleyin.
112’yi arayın: Ortamda ısıtıcı veya motor bulunduğunu ve karbonmonoksit şüphesini mutlaka söyleyin.
Bilinç kapalıysa: Solunum varsa kişiyi yan yatırın; solunum yoksa eğitimli ilkyardımcı temel yaşam desteğine başlar.
Belirtiler geçse bile hastaneye başvurun: Tedavide oksijen verilir; ağır vakalarda basınçlı oksijen tedavisi gerekebilir.

İlkyardımcı sayısı az tehlikelide her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana birdir ve belge 3 yıl geçerlidir; ayrıntılar için ilkyardım sertifikası yazımıza bakın.

İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen ve çalışanın sağlığını etkileyen bir zehirlenme, Kanun’daki iş kazası tanımına girebilir. Bu durumda olay kayda alınır ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir (6331 sayılı Kanun md. 14/2). Süreç için iş kazası sonrası yapılacaklar yazımıza bakın.

Acil durum planı ve risk değerlendirmesine işleme

Risk değerlendirmesi: Isıtma yöntemini, yakıt türünü, konteyner ve kulübe listesini ayrı satırlar olarak yazın; kış öncesinde bu satırları gözden geçirin.
Acil durum planı: CO zehirlenmesi senaryosunu, ilk müdahale ve tahliye adımlarıyla plana ekleyin; gece bekçisi ve yatakhanede kalanlar için ulaşılacak kişileri belirleyin. Acil durum planı hizmetimizde bu senaryoyu şantiyenin ve tesisin yerleşimine göre hazırlıyoruz.
Bilgilendirme: Kış başında, özellikle yatakhanede kalan ve gece çalışan personelle kısa bir bilgilendirme yapın; mangal yasağını ve alarm talimatını sahada gösterin.
Sağlık gözetimi: Zehirlenme geçiren çalışanın takibi ve işe dönüşü, işyeri hekimliği kapsamında hekimin değerlendirmesiyle yapılır.

Yapı işlerindeki genel yükümlülükler için yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımıza, şantiyelere yönelik yaklaşımımız için inşaat sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Karbonmonoksit zehirlenmesinin belirtileri nelerdir?

Erken belirtiler baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, halsizlik ve uyku hâlidir; ilerledikçe kusma, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı ve bilinç kaybı görülür. Aynı ortamdaki birden fazla kişide benzer şikâyet olması ve dışarı çıkınca rahatlama, zehirlenmeyi düşündürmelidir.

Şantiye konteynerinde soba kullanılabilir mi?

Ancak bacası doğru bağlanmış, temiz hava girişi açık ve gece yanık bırakılmayan bir düzenle kullanılabilir; konteynerde CO dedektörü bulunmalıdır. Mangal ise kapalı bir konteynerde hiçbir koşulda kullanılmamalıdır. Mümkünse yanma ürünü çıkarmayan, sabit prize bağlı elektrikli ısıtma tercih edilmelidir.

CO dedektörü nereye takılmalı?

Üreticinin talimatına göre, yanma cihazının bulunduğu odada ve uyunan alanda takılmalıdır. Sobanın hemen üstü, pencere veya havalandırma açıklığının dibi ve dolap içi gibi yerler ölçümü yanıltır. Cihaz düzenli olarak test edilmeli, pili ve kullanım ömrü takip edilmelidir.

Karbonmonoksit zehirlenmesi iş kazası sayılır mı?

İşyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen ve çalışanın sağlığını etkileyen zehirlenme, Kanun’daki iş kazası tanımı kapsamında değerlendirilebilir. Bu durumda olay kayda alınır, incelenir ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir.