Kısaca
2025’te yenilenen NACE Rev.2.1 listesinde metallerin lazerle kesilmesi (25.53.03) çok tehlikeli sınıftadır. Bu, talaşlı imalat yapan tehlikeli sınıftaki bir atölyeye göre A sınıfı uzman, iki kat uzman süresi, 10 ve üzeri çalışanda işyeri hemşiresi, yıllık periyodik muayene ve yıllık eğitim tekrarı demektir. Sahadaki başlıca tehlikeler görünmeyen lazer ışını, metal dumanı, kabin ve filtre yangını, yüksek basınçlı gazlar ve sac yükleme sırasında ezilmedir.
Lazer kesim iş güvenliği: 25.53.03 kodunun anlamı
Bursa’da otomotiv yan sanayine ve makine imalatına sac parça üreten pek çok atölyede fiber lazer kesim tezgâhı artık abkant ve kaynak makinesi kadar olağan bir ekipman. Ancak bu tezgâh, atölyenin İSG yükümlülüklerini de değiştirebilir; lazer kesim iş güvenliği, makinenin kabininden önce atölyenin tehlike sınıfıyla başlar. İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği’nin 13 Mart 2025’te NACE Rev.2.1 ile tamamen yenilenen Ek-1 listesinde:
- 25.53.01 Talaşlı imalat ve kaynak işleri: tehlikeli
- 25.53.03 Metallerin lazerle kesilmesi: çok tehlikeli
Tebliğe göre işyerinde yürütülen asıl işin sınıfı esas alınır; birden fazla asıl iş varsa yüksek olan sınıf geçerlidir. CNC torna ve kaynakla çalışan bir atölye tehlikeli sınıfta kalırken, aynı çatı altında fason lazer kesim de asıl iş olarak yapılıyorsa işyeri çok tehlikeli sınıfa geçer. Asıl iş değişikliği bir ay içinde Bakanlığa bildirilir; sınıf değişirse gerekenler 90 gün içinde yapılır. Kodunuzu nasıl doğrulayacağınızı tehlike sınıfı nasıl öğrenilir yazımızda anlattık.
Çok tehlikeli sınıfın pratik sonuçları
Sınıfın değişmesi, aynı atölyede hemen her takvimi kısaltır. Aşağıdaki tablo, 25 çalışanlı bir sac işleme atölyesinde iki durumu karşılaştırır:
| Yükümlülük | Tehlikeli (25.53.01) | Çok tehlikeli (25.53.03) |
|---|---|---|
| Uzman belgesi | En az B sınıfı | A sınıfı |
| Uzman süresi (çalışan başına/ay) | 20 dk → 500 dk/ay | 40 dk → 1.000 dk/ay |
| Hekim süresi (çalışan başına/ay) | 10 dk → 250 dk/ay | 15 dk → 375 dk/ay |
| Diğer sağlık personeli (DSP) | Gerekmez | 10 ve üzeri çalışanda gerekir (25 çalışanda 10 dk × 25 = 250 dk/ay) |
| Periyodik muayene | En geç 3 yılda bir | Her yıl |
| Temel eğitim / tekrar | 12 saat / 2 yılda bir | 16 saat / her yıl |
| Risk değerlendirmesi ve acil durum planı yenileme | 4 yıl | 2 yıl |
| İlkyardımcı | Her 15 çalışana 1 | Her 10 çalışana 1 |
| Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinde destek elemanı | Her 40 çalışana kadar 1 | Her 30 çalışana kadar 1 |
Ceza tarafında da fark vardır: 6331 sayılı Kanun md. 26/3’e göre 10–49 çalışanlı işyerlerinde temel tutarlar tehlikeli sınıfta %50, çok tehlikeli sınıfta %100 artırılarak uygulanır; çalışan başına hesaplanan cezalarda artırım uygulanmaz. Kendi rakamlarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracıyla çıkarabilirsiniz. Tüm çok tehlikeli sınıf yükümlülükleri çok tehlikeli işyeri yükümlülükleri yazımızda; DSP görevlendirmesi işyeri hemşireliği sayfamızda.
Lazer sınıfları ve fiber lazer güvenliği
Lazer ürünleri, TS EN 60825-1 standardına göre ışının insana zarar verme potansiyeline göre sınıflandırılır. Lazer sınıfları kısaca şöyledir:
| Sınıf | Anlamı |
|---|---|
| 1 | Normal kullanımda güvenli; kapalı sistemler bu sınıfa girebilir |
| 1M, 2, 2M | Düşük güç; optik aletle veya uzun süre bakıldığında risk |
| 3R | Doğrudan göze isabette risk |
| 3B | Doğrudan ışın ve aynasal yansıma göz için tehlikeli |
| 4 | En yüksek sınıf; doğrudan ve dağınık yansıma göz ve cilt için tehlikeli, yangın başlatabilir |
Kesim tezgâhındaki lazer kaynağı sınıf 4’tür. Tam kapalı kabinli bir makine, kapılar kapalı ve kilitleme düzenekleri çalışırken bir bütün olarak sınıf 1 kabul edilebilir. Güvenlik tamamen kabine ve kilitlemeye dayanır.
Fiber lazer güvenliği açısından kritik nokta şudur: fiber lazerlerin dalga boyu gözle görülmez. Işın veya metal yüzeyden yansıması fark edilmeden göze ulaşabilir ve göz kapağı refleksi koruma sağlamaz. Bu nedenle:
- Kabin kapıları ve servis kapakları kilitlemeli olur; kapı açıldığında lazer emisyonu durur. Kilitleme hiçbir koşulda köprülenmez.
- Gözetleme pencereleri, makinenin lazer dalga boyuna uygun filtreli camdan yapılır. Çatlak veya çizik pencere değiştirilir; yerine sıradan cam veya polikarbonat konmaz.
- Optik ayar ve bakım işleri yalnız imalatçının talimatına göre ve yetkin servis personeli tarafından yapılır; bu sırada alan kapatılır.
- Kabinsiz (açık tablalı) eski tip makinelerde ışın erişim alanı bariyerle ayrılır, uygun lazer koruma gözlüğü kullanılır ve alana giriş yetkiyle sınırlanır.
Lazer kesim dumanı
Lazer kesim dumanı, kesilen malzemenin buharlaşan ve yoğuşan ince parçacıklarından ve gazlarından oluşur. İçeriği kesilen sacın cinsine göre değişir:
- Paslanmaz çelik: Krom ve nikel bileşikleri içerebilir; bazı krom bileşikleri kanserojendir.
- Galvanizli sac: Çinko oksit dumanı, metal dumanı ateşi denen grip benzeri tabloya yol açabilir.
- Boyalı, yağlı veya folyolu sac: Organik bileşiklerin yanma ürünleri.
- Alüminyum: Filtrede biriken ince alüminyum tozu yanıcıdır.
Temel önlem, kabinin ve kesim tablasının sürekli emişle havalandırılmasıdır. Emiş fanı ve filtre kesim başlamadan çalışmalı, filtre değişimi imalatçı talimatına göre yapılmalı ve filtre değiştiren çalışan uygun solunum koruyucusu kullanmalıdır. Kimyasal maruziyetin değerlendirilmesi için ortam ölçümü gerekiyorsa ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Hangi tetkiklerin yapılacağına, maruziyete göre işyeri hekimi karar verir. Kaynak dumanıyla ortak noktalar için kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Lazer kesim makinesi kabin ve filtre yangını
Lazer kesim tezgâhında yangın, beklenmedik değildir. Lazer kesim makinesi kabin içinde şu koşullar bir araya gelir: yüksek enerjili ışın, kıvılcım ve erimiş metal, tablanın altında biriken cüruf ve küçük parçalar, sac üzerindeki koruyucu folyo ve yağ, oksijenli kesimde zenginleşen oksijen ve emiş kanalında biriken toz.
Yangın önleme için:
- Tabla altındaki cüruf ve parça haznesi düzenli boşaltılır; boşaltma sıklığı kesim yoğunluğuna göre yazılı kurala bağlanır.
- Emiş kanalları ve filtre ünitesi imalatçı talimatına göre temizlenir; alüminyum ve titanyum gibi yanıcı toz oluşturan malzemelerin kesiminde filtre ünitesinin uygunluğu ayrıca değerlendirilir.
- Tezgâh, özellikle gece ve hafta sonu, gözetimsiz çalıştırılacaksa yangın algılama ve kabin içi söndürme seçenekleri risk değerlendirmesinde ele alınır.
- Tezgâh yakınında uygun tipte söndürücü bulunur; operatörler kullanımı uygulamalı olarak öğrenir.
Basınçlı gazlar ve sac yükleme
Lazer kesimde kesme gazı olarak oksijen, azot veya basınçlı hava kullanılır. Tüpler ve tüp demetleri yüksek basınç altındadır:
- Tüpler dik, sabitlenmiş ve havalandırılan bir alanda tutulur; oksijen tüpleri yağ ve gresten uzak tutulur.
- Azot boğucu bir gazdır; kapalı ve küçük bir tüp odasında kaçak, fark edilmeden oksijen yetersizliğine yol açabilir. Tüp odası havalandırılır.
- Kesme gazını sağlayan kompresör tankları basınçlı kap olarak Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrole tabidir.
Sac yükleme ve parça ayırma da ciddi yaralanmalara sahne olur. Büyük saclar vinç veya vakumlu kaldırıcıyla yüklenir; vakumlu kaldırıcılar kaldırma aksesuarı olarak, köprülü vinçler kaldırma ekipmanı olarak en geç yılda bir kontrol edilir. Otomatik palet değiştiricinin hareket alanı korunur. Kesilen parçalar ve iskelet sac keskin kenarlıdır; parça ayırmada kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılır ve iskelet sac elle bükülerek koparılmaz.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’teki tezgâh tablosu “bir kısım tezgâhları” sayar ve lazer kesim tezgâhını ayrı bir kalem olarak anmaz. Tezgâhınızın periyodik kontrol kapsamını, kontrolü yapacak yetkili kişiyle birlikte belirleyin; gaz tankları, kaldırma ekipmanları ve elektrik tesisatı ise tablodaki kendi süreleriyle kontrol edilir.
Lazer kesim bölümü için kontrol listesi
- Kabin kapı kilitleri her vardiya başında denendi mi, köprü var mı?
- Gözetleme pencereleri sağlam ve makinenin dalga boyuna uygun mu?
- Emiş ve filtre ünitesi çalışıyor, filtre değişim kaydı güncel mi?
- Tabla altı cüruf haznesi boşaltıldı mı?
- Gaz tüpleri sabitlenmiş, tüp odası havalandırılıyor mu?
- Vinç ve vakumlu kaldırıcının periyodik kontrol raporu geçerli mi?
- Operatörler acil durdurmanın yerini ve yangın anında yapılacakları biliyor mu?
Lazer kesim bölümünün risk değerlendirmesini ışın, duman, yangın, gaz ve yükleme başlıklarıyla ayrı satırlarda hazırlamak risk değerlendirmesi, sahadaki uygulamayı izlemek iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin konusudur. Metal işleme sektörünün diğer riskleri için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Lazer kesim yapan atölye neden çok tehlikeli sınıfta?
2025’te yenilenen tehlike sınıfları listesinde metallerin lazerle kesilmesi (25.53.03) çok tehlikeli sınıfta yer alır. Atölyede lazer kesim asıl işlerden biriyse, diğer işler tehlikeli sınıfta olsa bile yüksek olan sınıf esas alınır.
Kapalı kabinli fiber lazer makinesinde gözlük gerekir mi?
Tam kapalı kabinli ve kilitleme düzenekleri çalışan bir makine normal kullanımda sınıf 1 kabul edilebilir; operatör için ayrıca lazer gözlüğü gerekmeyebilir. Bakım, ayar veya kabinin açık olduğu işlerde imalatçının talimatına göre uygun lazer koruma gözlüğü kullanılır.
Lazer kesim dumanı zararlı mı?
Evet. Duman, kesilen malzemeye göre krom, nikel veya çinko bileşikleri gibi sağlığa zararlı ince parçacıklar içerebilir. Sürekli emiş ve filtre bakımı temel önlemdir; maruziyet değerlendirmesi için gerekirse ortam ölçümü yaptırılır.
Lazer kesim tezgâhının periyodik kontrolü zorunlu mu?
Ek-III’ün tezgâh tablosu lazer kesim tezgâhını ayrı bir kalem olarak saymaz; tablo bir kısım tezgâhları örnek olarak listeler. Kontrol kapsamını yetkili kişiyle belirleyin. Tezgâha bağlı basınçlı tanklar, kaldırma ekipmanları ve elektrik tesisatı ise en geç yılda bir kontrol edilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.