Açık Ocak Madenlerinde İSG: Patlatma ve Şev

Maden iş güvenliğinde temel doküman

Açık ocakta maden iş güvenliği, fabrikadaki İSG’den bir noktada ayrılır: çalışma yeri her gün değişir. Dün kazılan kademe bugün yeni bir şevdir, dünkü patlatma alanı bugün kamyon yoludur. Bu yüzden 19 Eylül 2013 tarihli Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, risk değerlendirmesini tek seferlik bir rapor olarak değil, sürekli güncellenen bir sağlık ve güvenlik dokümanı (SGD) olarak ister.

Maden işyerleri İSG yönetmeliği md. 5’e göre işveren:

• SGD’yi işyerinde çalışmaya başlanmadan önce hazırlar,
• Dokümanda psikososyal riskler dahil risklerin belirlenmesini, alınacak tedbirleri ve hazırlanması gereken yönergeleri, işyeri ve ekipmanın güvenli düzenlenmesini gösterir,
• Önemli değişiklik veya ilave yapıldığında, iş kazasından sonra ve zarar potansiyeli olduğu hâlde zarara yol açmayan olaylardan sonra dokümanı gözden geçirir ve gerekirse revize eder.

Aynı sahada birden çok işverenin çalışanları bulunuyorsa, örneğin nakliye veya delme işi alt işverene verilmişse, her işveren kendi kontrolündeki işlerden sorumludur; sahanın tamamından sorumlu işveren ise tedbirlerin uygulanmasını koordine eder ve koordinasyonun yöntemini kendi SGD’sine yazar (md. 5/4).

Yönetmeliğin Ek-1’i tüm maden işyerleri için genel hükümleri, Ek-2’si yerüstü maden işleri için özel hükümleri içerir. Bu yazıdaki kurallar ağırlıkla bu iki ekten alınmıştır.

Şev kayması ve kademe güvenliği

Açık ocakta en ağır kazalar, şev kayması ve kademe yüzünden kaya düşmesiyle olur. Ek-2 şu kuralları koyar:

• Çalışmalar, SGD’de belirtilen toprak kayması ve çökme riski dikkate alınarak planlanır. Kazı yüzeyleri ve şevlerin eğimi ve yüksekliği, zeminin yapısına ve uygulanan yönteme uygun olur (1.1).
• Her çalışma öncesinde, çalışma yerinden ve nakliyat yollarından daha yukarıdaki şev ve kazı yüzeylerinde toprak ve kaya düşmesine karşı kontrol yapılır; gerekli yerlerde ölçüm yapılır (1.2).
• Kademe cepheleri, yakınındaki yollar ve taşıma yolları kütle ve blok kayması ile parça düşmesi yönünden sürekli denetlenir. Tehlike giderilmeden bu işle görevli olanlar dışında kimse çalıştırılmaz (1.7).
• Ateşlemelerden sonra ve don, kar, yağmur gibi doğal olayların yol açtığı arazi gevşemesinin ardından işe yeniden başlarken, kademe yüzleri deneyimli çalışanlar tarafından yukarıdan aşağıya doğru çatlak sökümü yapılarak temizlenir (1.9).
• Kademe alınlarının altı oyularak askıda bırakılması (ters ıskarpa) yasaktır (1.10).

Elle kazı ve yükleme yapılan ocaklar için yönetmelik sayısal sınır da verir (1.11):

Aynı tür ocaklarda kademe yüksekliği 3 metreyi geçemez. Kazıcı ve yükleyici makinelerle çalışılan veya derin lağım deliği uygulanan ocaklarda ise yönetmelik sabit bir değer yerine bir açık işletme yönergesi ister. Bu yönergede kademe yüksekliği, kademe genişliği, jeolojik yapıya göre şev açısı, lağım derinliği ve aralıkları, makinelerin manevra ve yükleme kuralları ile ateşleme sırasında alınacak önlemler yer alır (1.12). Kazı duvarlarında göçük riskinin genel mantığını kazı ve hendek göçük önlemleri yazımızda da bulabilirsiniz.

Patlatma güvenliği

Ek-1’in 6. bölümü patlayıcı madde kullanımını ayrıntılı düzenler. Patlatma güvenliğinin temel kuralları şunlardır:

1. Yetki. Patlayıcı maddelerin ve ateşleyici malzemelerin depolanması, taşınması ve kullanılması yalnız ateşleyiciler tarafından yapılır; yönetmelik ateşleyiciyi yeterlik belgesine sahip kişi olarak tanımlar. Patlayıcıyı ateşleyiciden başkası alamaz ve ateşleyemez (md. 4; Ek-1, 6.1–6.2).
2. Taşıma. Patlayıcılar özel sandıklarda taşınır; kapsüllerle diğer patlayıcılar aynı kapta bulundurulamaz. Bir kişinin taşıyabileceği patlayıcı miktarı 10 kilogramı geçemez. Depoda giriş ve tüketim kaydı tutulur (6.4–6.6).
3. Doldurma. Lağım delikleri, ateşleyici veya onun gözetimindeki deneyimli kişi tarafından doldurulur; sıkılama iletken olmayan çubuklarla yapılır. Elektrikli ateşlemede bağlantılar ve devre ateşlemeden önce özel ölçüm aygıtıyla kontrol edilir (6.7–6.9).
4. Çevre güvenliği. Gerekli çevre güvenliği alınmadan ateşleme yapılmaz (6.10). Uyarı işaretleri, yol kapatma ve gözcüler bu adımın parçasıdır.
5. Bekleme süresi. Lağım atıldıktan sonra elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitille ateşlemede 1 saat geçmeden ve yetkili kişilerce muayene edilip tehlike kalmadığı bildirilmeden alana girilmez (6.11).
6. Patlamamış lağım. Patlamamış madde kaldığından şüphelenilirse alan güvenli hâle gelene kadar kimse giremez; artık, sorumlu kişinin gözetiminde, patlamamış deliğe en az 30 santimetre mesafede paralel delinen bir delikle ateşlenir (6.11).

Ateşleyici belgesi, tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde aranan mesleki eğitim belgelerinden biridir. Belgeli çalışan zorunluluğu için mesleki eğitim belgesi zorunluluğu yazımıza ve mesleki eğitim sayfamıza bakabilirsiniz.

Maden kamyonu ve iş makinesi trafiği

Açık ocakta kamyon, ekskavatör, yükleyici ve delici makine aynı dar alanı paylaşır. Ek-2, her kademede en az bir çalışma yolu bulunmasını, kademe ve nakliyat yollarının kullanılan araçlara uygun sağlamlıkta yapılıp bakımının sağlanmasını ve döküm sahası ile kademe kenarı gibi iş makinesinin düşme tehlikesi olan yerlerde yeterli yükseklikte güvenlik bariyeri yapılmasını ister (1.4–1.6). İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II de hareketli iş ekipmanının çalıştığı alanlarda trafik kuralları ve hız sınırları konmasını, görevli olmayan kişilerin bu alanda bulunmasının önlenmesini ister.

Maden kamyonu kazalarının çoğu kör noktada, geri manevrada ve döküm kenarında olur. Sahada şunları yazılı kurala bağlayın:

• Yaya ile araç yollarını ayırın; zorunlu yaya geçişlerini işaretleyin.
• Geri manevra ve döküm noktalarında yönlendirici kullanın; yönlendirici kör noktada durmasın.
• Kamyon ile yükleyici arasında yükleme sırası ve sürücünün kabinde kalma kuralını belirleyin.
• Yağışlı havada yol yüzeyi ve rampa eğimi için hız sınırını düşürün.
• İş makineleri ve kaldırma ekipmanlarının yıllık periyodik kontrolünü yaptırın; operatörlerin geçerli belgesi olsun.

Ekipman kontrollerinin süreleri için iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.

Toz, gürültü ve sağlık gözetimi

Delme, patlatma, kırma ve yükleme işlerinde ortaya çıkan toz, kayacın türüne göre kristal silika içerebilir. Maden yönetmeliği, tozun zararlı etkilerine karşı Bakanlığın tozla mücadele mevzuatının da dikkate alınmasını ister (Ek-1, 5.3.2). Delici makinede toz tutucu veya ıslak delme, yolların sulanması, kırıcı ve elek çıkışlarında su püskürtme ve iş makinesi kabinlerinde filtreli havalandırma temel önlemlerdir. Tozla çalışanlarda ILO sınıflamasına uygun akciğer grafisi çekilir ve sıklığını işyeri hekimi belirler; ayrıntılar Tozla Mücadele Yönetmeliği yazımızdadır. Toz ve gürültü ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları SGD’ye işleriz.

Gözetim, talimat ve acil durum

• Her işyerinde, çalışma devam ettiği sürece görev yapacak, yeterli beceri ve uzmanlığa sahip yetkili kişi bulunur (Ek-1, 1.2). Çalışmalar bu kişilerin gözetim ve denetimi altında yürütülür; SGD’de gerekli görülürse çalışma yerleri her vardiyada en az bir kez kontrol edilir (1.3.1).
• Yalnız çalışan kişi için uygun gözetim sağlanır (1.1.4).
• Patlayıcı taşıma ve depolama ile iş ekipmanlarının güvenli kullanımına ilişkin yazılı talimatlar hazırlanır; talimatlar acil durumda nasıl hareket edileceğini de kapsar (1.6).
• Maden işyerlerinde tatbikat takvimi diğer işyerlerinden sıkıdır: Acil Durumlar Yönetmeliği md. 13/2 maden işyerlerini Maden İSG Yönetmeliği’ne bırakır; bu yönetmelik tatbikatların en geç altı ayda bir yapılmasını, görüntülerinin kaydedilip tutanak düzenlenmesini ve acil durum planlarının altı ayda bir yenilenmesini ister (md. 5/1; Ek-1, 15).
• Arama, kurtarma ve tahliye eğitimleri belgelendirilir ve her altı ayda bir yenilenir. Yerüstü madenlerde kurtarma istasyonu kurulup kurulmayacağı işyeri özelliklerine ve tatbikatlara göre belirlenir ve SGD’ye yazılır (Ek-1, 14.1 ve 14.4).

Tehlike sınıfı, uzmanın belge sınıfını ve muayene ile eğitim sıklığını belirler; çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde A sınıfı uzman görevlendirilir. Faaliyet kodunuzun sınıfını kontrol etmeyi unutmayın.

Bursa ve çevre illerde taş, mermer ve agrega ocakları ile maden sahaları bulunur; Mustafakemalpaşa’daki Mermerciler OSB, doğal taşın bölge sanayisindeki yerini gösterir. Bu bölgelerdeki planlama notları için Mustafakemalpaşa, Kütahya ve Balıkesir sayfalarımıza; saha denetimi ve SGD için iş güvenliği uzmanlığı ve risk değerlendirmesi hizmetlerimize bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Açık ocakta risk değerlendirmesi yerine ne hazırlanır?

Maden İSG Yönetmeliği md. 5’e göre sağlık ve güvenlik dokümanı (SGD) hazırlanır. Doküman risk değerlendirmesini, alınacak tedbirleri ve gerekli yönergeleri içerir; işe başlamadan önce hazırlanır ve değişiklik, kaza ve zarara yol açmayan olaylardan sonra gözden geçirilir.

Şev açısı ve kademe yüksekliği için sayısal sınır var mı?

Elle kazı ve yükleme yapılan ocaklarda kademe yüksekliği 3 metreyi, şev açısı sağlam arazide 60, gevşek ve ayrışmış arazide 45, kaygan ve sulu yerlerde 30 dereceyi geçemez. Makineli ocaklarda bu değerler açık işletme yönergesinde belirlenir.

Patlatmadan sonra alana ne zaman girilir?

Elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitille ateşlemede 1 saat beklenir ve alan yetkili kişilerce muayene edilip tehlike kalmadığı bildirilmeden kimse giremez. Ardından kademe yüzünde çatlak sökümü yapılır.

Patlayıcıyı kim kullanabilir?

Yalnız ateşleyici; yönetmelik ateşleyiciyi yeterlik belgesine sahip kişi olarak tanımlar. Lağım deliklerinin doldurulması, ateşleyicinin kendisi veya onun gözetim ve sorumluluğundaki deneyimli kişi tarafından yapılır; kapsül bağlantıları ve ateşleme işini ateşleyici bizzat yapar.