Kısaca
İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği yeterli aydınlatma ister ve TS EN 12464-1 standardını esas alır; ofiste yazma ve ekran işleri için önerilen değer 500 lüks, koridorlarda 100 lüks, hassas kontrol işlerinde 750–1000 lükstür. Aydınlatma ölçümü kalibreli bir lüksmetreyle, görevin yapıldığı düzlemde ve her seferinde aynı noktalarda yapılır; ortalama değer ve düzgünlük birlikte değerlendirilir. Kaçış yollarındaki acil aydınlatma ise ayrı kurallara tabidir.
Aydınlatma ölçümü neden yapılır?
“Burası biraz loş” şikâyeti çoğu zaman bir ampul değişikliğiyle kapatılır. Oysa yetersiz ışık, kayma ve takılmadan makine kazalarına, göz yorgunluğundan kalite hatalarına kadar uzanan bir risktir. Aydınlatma ölçümü, bu şikâyeti sayıya dönüştürür ve hangi alanın standardın gerisinde kaldığını gösterir.
Mevzuat tarafı kısadır. İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1’e göre:
- Md. 22: İşyerlerinin gün ışığıyla yeter derecede aydınlatılması esastır; yetmediği yerlerde ve gece çalışmalarında yapay ışıkla uygun ve yeterli aydınlatma sağlanır. Aydınlatmada TS EN 12464-1 standardı esas alınır.
- Md. 23: Çalışma mahalleri ve geçiş yollarındaki aydınlatma sistemleri kaza riski oluşturmayacak şekilde seçilir ve yerleştirilir.
- Md. 24: Aydınlatmanın devre dışı kalmasının risk oluşturabileceği yerlerde ayrı bir enerji kaynağına bağlı acil aydınlatma bulunur.
Yönetmelik aydınlatma için periyodik bir ölçüm sıklığı koymaz. Ölçüm ihtiyacını risk değerlendirmesi belirler: göz yorgunluğu şikâyeti, hassas montaj, kalite kontrol, yeni yerleşim veya armatür değişikliği iyi gerekçelerdir. Hangi ölçümlerin hangi durumda zorunlu olduğunu ortam ölçümü zorunlu işyerleri yazımızda ayrıca ele aldık.
İşyeri aydınlatma lüks değerleri: ofis, üretim, depo, kalite kontrol
TS EN 12464-1, her iş ve alan için bir bakım değeri (Em) verir: aydınlatma sisteminin ömrü boyunca görev alanındaki ortalama aydınlık düzeyinin altına düşmemesi gereken değer. Yeni takılan bir armatür bu değerin üzerinde ışık verir; kirlenme ve eskime ile ışık azaldığında bile Em sağlanmalıdır. Standardın güncel baskısı, işin görsel zorluğu arttığında kullanılmak üzere daha yüksek “değiştirilmiş” değerler de tanımlar.
Aşağıdaki tablo, standardın tablolarından sık kullanılan satırları derler. Uo, en düşük ölçüm değerinin ortalamaya oranıdır ve ışığın alana ne kadar dengeli dağıldığını gösterir.
| Alan veya iş | Em (lüks) | Uo (en az) |
|---|---|---|
| Ofis: yazma, okuma, veri işleme | 500 | 0,60 |
| Koridor ve geçiş alanları | 100 | 0,40 |
| Merdivenler | 100 | 0,40 |
| Yükleme rampası | 150 | 0,40 |
| Depo: stok alanı ve raf arası geçişler | 100 | 0,40 |
| Depo: paketleme ve sevkiyat hazırlığı | 300 | 0,60 |
| Metal işleme: kaynak | 300 | 0,60 |
| Metal işleme: kaba ve orta talaşlı imalat (tolerans 0,1 mm üzeri) | 300 | 0,60 |
| Metal işleme: hassas talaşlı imalat, taşlama (tolerans 0,1 mm altı) | 500 | 0,70 |
| Montaj: kaba / orta / ince / hassas | 200 / 300 / 500 / 750 | 0,60–0,70 |
| Kalite kontrol: metal işlemede çizim ve muayene | 750 | 0,70 |
| Kalite kontrol: araç sanayiinde son kontrol | 1.000 | 0,70 |
| Renk kontrolü (tekstil, boya) | 1.000 | 0,70 |
Sürekli çalışılan bir masa veya tezgâh bulunan depo bölümleri, tablodaki genel depo değerinin üzerinde aydınlatılmalıdır. Renk kontrolünde yalnız ışık miktarı değil, renksel geriverim de önemlidir; standart bu iş için yüksek renk geriverimli (Ra 90) ışık kaynağı öngörür.
Ofis aydınlatma seviyesi için tek bir değer yeterli değildir: masanın 500 lüks olması, ekranda yansıma ve kamaşma olmadığı anlamına gelmez. Ekran yerleşimi ve parlama için ekranlı araçlarla çalışma ve ofis ergonomisi yazılarımıza bakın.
Görev alanı, çevre ve arka plan
Standart, ışığın yalnız masada değil, çevresinde de belirli bir düzeyde olmasını ister. Göz, çok aydınlık bir görev alanı ile karanlık bir çevre arasında sürekli uyum sağlamaya çalışırsa yorulur. Görev alanının hemen çevresi ve arka plan için değerler şöyle kademelenir:
| Görev alanı | Yakın çevre | Arka plan |
|---|---|---|
| 750 lüks ve üzeri | 500 lüks | Yakın çevrenin üçte biri |
| 500 lüks | 300 lüks | 100 lüks |
| 300 lüks | 200 lüks | Yakın çevrenin üçte biri |
Yakın çevrede düzgünlük en az 0,40, arka planda en az 0,10 olmalıdır. Pratikte bu, kalite kontrol masasına güçlü bir lamba koyup salonun geri kalanını karanlık bırakmanın doğru bir çözüm olmadığı anlamına gelir.
Ölçüm noktaları ve yöntem
Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız; yine de sonucu doğru okuyabilmeniz için yöntemi bilmeniz faydalıdır:
- Alanları ayırın. Görev alanı (masa, tezgâh, kontrol yüzeyi), yakın çevre, arka plan ve geçişler ayrı ayrı değerlendirilir.
- Ölçüm düzlemini belirleyin. Ölçüm görevin yapıldığı yükseklikte yapılır: masa yüzeyi, tezgâh yüzeyi veya kontrol edilen parçanın düzlemi. Geçiş yollarında zemin seviyesi esas alınır.
- Noktaları sabitleyin. Noktalar ya aydınlatma projesinde tanımlananlardır ya da alana yayılan düzenli bir ızgaradır. Tekrar eden ölçümler aynı noktalarda yapılır; aksi hâlde iki ölçüm karşılaştırılamaz.
- Koşulları kaydedin. Tüm armatürler çalışır durumda olmalı, ölçüm sırasında gün ışığının etkisi not edilmeli, ölçen kişinin gölgesi sensöre düşmemelidir.
- Kalibreli cihaz kullanın. Lüksmetrenin geçerli kalibrasyon belgesi olmalıdır.
- Hesaplayın ve karşılaştırın. Ortalama aydınlık düzeyi ve düzgünlük (en düşük değer / ortalama) hesaplanır; ikisi de tablodaki değerin altında olmamalıdır.
Örnek hesap. Bir ofis masasında altı noktada 520, 480, 610, 450, 540 ve 400 lüks ölçüldüğünü düşünelim. Ortalama 3.000 / 6 = 500 lükstür; en düşük değer 400 olduğu için düzgünlük 400 / 500 = 0,80’dir. Masa iki ölçütü de sağlar. Aynı işletmenin kalite kontrol masasında ise dört noktada 680, 720, 610 ve 650 lüks ölçülmüş olsun. Ortalama 2.660 / 4 = 665 lükstür; düzgünlük iyi olsa da (0,92) çizim ve muayene işi için gereken 750 lüksün altındadır. Çözüm genel aydınlatmayı artırmak ya da yakın çevre dengesini koruyarak görev aydınlatması eklemektir.
Sonuçlar risk değerlendirmesine işlenir; düzeltici önlemden sonra aynı noktalarda tekrar ölçülür.
Acil aydınlatma kuralları
Elektrik kesildiğinde ortaya çıkan karanlık, tahliyeyi en çok zorlaştıran etkenlerden biridir. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik md. 72 acil aydınlatma için şu çerçeveyi çizer:
- Sistem, şebeke kesildiğinde, enerji güvenlik amacıyla kesildiğinde veya bir sigorta açıldığında otomatik olarak devreye girer.
- Tüm kaçış yollarında, toplanma yerlerinde, yüksek risk oluşturan hareketli makineler ve kimyasal maddeler bulunan atölye ve laboratuvarlarda, elektrik dağıtım ve jeneratör odalarında, pompa istasyonlarında, ilkyardım ve emniyet ekipmanının, yangın butonlarının ve yangın dolaplarının bulunduğu yerlerde zorunludur.
- Normal aydınlatma kesildiğinde en az 60 dakika, kullanıcı yükü 200’den fazla ise en az 120 dakika çalışır.
- Kaçış yolunun merkez hattında aydınlık düzeyi en az 1 lükstür; çalışma süresinin sonunda hiçbir noktada 0,5 lüksün altına düşmez. En yüksek ve en düşük değer arasındaki oran 40’ı geçmez.
Yetersiz aydınlatma riskleri
Ölçüm sonucu düşük çıkan bir alanın riski, alanın kullanımına göre değişir. Risk değerlendirmesinde şu başlıkları ayrı ayrı ele alın:
- Kayma, takılma ve düşme: Loş geçitlerde zemindeki sıvı, kablo veya seviye farkı görülmez. Ayrıntılar için kayma, takılma ve düşmeleri önleme yazımıza bakın.
- Forklift ve yaya trafiği: Raf aralarında ve rampa ağızlarında gölgede kalan yaya, operatör tarafından geç fark edilir. Depo düzeni için forklift ve yaya trafik planı yazımızı okuyabilirsiniz.
- Makine başında hata: Hareketli parçalar, ayar noktaları ve göstergeler yeterli ışık yoksa yanlış okunur. Titreşen ışık altında dönen bir parça yavaşlamış veya duruyormuş gibi görünebilir.
- Göz yorgunluğu ve baş ağrısı: Özellikle ekran başında ve uzun süreli ince işlerde şikâyetler artar; işyeri hekimi bu şikâyetleri ölçüm ihtiyacına bağlayabilir.
- Kalite ve renk hataları: Yetersiz veya renk geriverimi düşük ışık, yüzey hatalarının ve renk farklarının kaçırılmasına yol açar.
Mağaza ve ofis gibi ofis ve perakende işyerlerinde aydınlatma çoğu zaman yalnız konfor konusu sanılır; depo arka alanları ve merdivenler ise bu işyerlerinde de en çok ihmal edilen noktalardır.
Sık Sorulan Sorular
Ofiste aydınlatma kaç lüks olmalı?
TS EN 12464-1’e göre yazma, okuma ve veri işleme gibi ofis işlerinde görev alanında bakım değeri 500 lükstür ve düzgünlük en az 0,60 olmalıdır. Koridorlar için değer 100 lükstür.
Aydınlatma ölçümü zorunlu mu?
İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği yeterli aydınlatma ister ve TS EN 12464-1’i esas alır, ancak periyodik ölçüm sıklığı koymaz. Ölçüm ihtiyacını risk değerlendirmesi belirler; şikâyet, hassas iş veya yerleşim değişikliği varsa ölçüm yapılması önerilir.
Aydınlatma ölçümü hangi yükseklikte yapılır?
Görevin yapıldığı düzlemde: masa yüzeyinde, tezgâh yüzeyinde veya kontrol edilen parçanın bulunduğu düzlemde. Geçiş yollarında zemin seviyesi esas alınır. Tekrarlanan ölçümler aynı noktalarda yapılmalıdır.
Lüksmetreyle kendimiz ölçüm yapabilir miyiz?
Kendi kontrolünüz için bir lüksmetre, sorunlu alanları bulmanıza yardımcı olur. Ancak risk değerlendirmesine esas alınacak ölçüm, kalibreli cihazla, tanımlı noktalarda ve kayıtlı koşullarda yapılmalıdır; bu ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız.
Acil aydınlatma kaç dakika yanmalı?
Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre en az 60 dakika; kullanıcı yükü 200’den fazla olan yerlerde en az 120 dakika. Kaçış yolunun merkez hattında aydınlık düzeyi en az 1 lüks olmalıdır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.