Kısaca
Edremit Körfezi’ndeki zeytinyağı fabrikaları yılın birkaç ayında gece gündüz çalışır; bu dönemde yeni ve sezonluk çalışan sayısı, vardiya süresi ve makine yükü birlikte artar. Hasattan önce vardiya planını İş Kanunu sınırlarına göre kurmak, dekantör ve separatörde bakım ve temizlik kurallarını yazılı hâle getirmek, pirina ve karasu alanlarını korumak ve yağ tanklarına girişi kapalı alan kurallarına bağlamak gerekir.
Zeytinyağı fabrikası iş güvenliği: hasat dönemi neden farklı?
Balıkesir’in Edremit Körfezi kıyısındaki Ayvalık, Burhaniye, Gömeç, Edremit ve Havran’da bir zeytinyağı sıkma tesisi yılın büyük bölümünde sakin, hasat döneminde ise kesintisiz çalışır. Zeytin dalda bekletilemez, toplanan zeytin de fabrikada uzun süre bekletilmeden işlenmek istenir. Bu baskı, sonbahardan kış ortasına kadar fabrikaya üç şeyi birlikte getirir: daha uzun vardiyalar, kısa sürede işe alınan sezonluk çalışanlar ve neredeyse hiç durmayan makineler. Zeytinyağı fabrikası iş güvenliği bu yüzden hasattan önce kurulan bir planla başlar.
Burhaniye’de zeytin işlemeye ayrılmış bir ihtisas OSB’si de bulunur; ancak körfezdeki tesislerin önemli bir kısmı köy ve kasaba çevresinde, aile işletmesi ölçeğindedir. Balıkesir, Bursa’nın sınır komşusu olduğu için Bursa’da kurulu bir OSGB’nin hizmet alanındadır; ziyaret düzenini nasıl kurduğumuzu Balıkesir OSGB sayfamızda anlattık. Sofralık zeytin işleyen salamura tesislerinin riskleri farklıdır; onlar için Gemlik zeytin tesislerinde salamura ve tanklar yazımıza bakabilirsiniz.
Hasat döneminde vardiya, fazla çalışma ve sezonluk işçi
Hasat dönemindeki en büyük risk çoğu zaman bir makine değil, yorgunluktur. Vardiya planı 4857 sayılı İş Kanunu sınırlarına göre kurulmalıdır:
- Fazla çalışma: Yılda toplam 270 saati geçemez ve işçinin onayı gerekir (md. 41).
- Gece: Gece çalışması 7,5 saati geçemez ve gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz (md. 41, 69).
- Günlük sınır: Haftalık süre günlere farklı dağıtılsa bile günlük çalışma 11 saati aşamaz (md. 63).
- Posta değişimi: Postası değiştirilen işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postaya verilemez (md. 69).
Bahçede zeytin hasadı işçisi olarak çalışanların bir kısmı, hasat yoğunlaştığında fabrikada da işe başlar; bu sezonluk çalışanlar için de kural değişmez. Her yeni çalışana işe başlamadan önce en az 2 saatlik, yüz yüze ve uygulamalı işe başlama eğitimi verilir ve tutanakla belgelenir; temel eğitim işe başladıktan sonra en geç 3 ay içinde tamamlanır. Önceki sezon çalışıp 6 aydan uzun ara veren kişiye işe özgü risklerden bilgi yenileme eğitimi verilir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan çalışan işe başlatılamaz. Vardiya yorgunluğunun nasıl yönetileceği için vardiya sistemi ve yorgunluk yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.
Zeytin kabul, yıkama ve kırma hattı
Kamyondan boşaltılan zeytin kabul bunkerine, oradan helezon ve elevatörlerle yaprak ayırma fanına ve yıkama makinesine gider; sonra kırıcıda hamur hâline gelir.
- Kabul bunkeri: Kamyon kasasına çıkan ve bunker kenarında çalışan kişi için düşme riski vardır. Bunker ağzına ızgara, kenarlara korkuluk konur; kasaya çıkmak için sabit basamak kullanılır.
- Helezon ve elevatör: Açık helezon ve zincirli elevatörler eli ve giysiyi çeker. Kapakları kapalı tutulur; tıkanma çalışırken elle açılmaz.
- Yaprak fanı ve yıkama: Islak zemin ve zeytin taneleri kaymaya neden olur; zemin sık temizlenir, kaymaz ayakkabı kullanılır.
- Kırıcı: Çekiçli ve diskli kırıcılar tesisin en gürültülü noktalarındandır. Gürültü 85 dB(A) üst eylem değerini aşıyorsa kulak koruyucu kullanımı zorunludur ve işitme testi yapılır. Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız; kurallar için gürültü yönetmeliği ve maruziyet değerleri yazımıza bakın.
Malaksör (yoğurma makinesi) içinde dönen palet nedeniyle temizlik ve bakım sırasında ciddi uzuv yaralanmasına yol açabilir. Kapaklar ve koruyucu ızgaralar yerinde olmalı, içine uzanmadan önce enerji kesilip kilitlenmelidir.
Dekantör güvenliği ve separatör
Dekantör, hamuru yüksek devirde dönen yatay bir tamburla yağ, su ve pirinaya ayırır; separatör ise yağı dikey bir tamburla son kez temizler. İkisinin de dönen kütlesi büyük, durma süresi uzundur.
- Durmadan açmayın: Dekantör ve separatör kapatıldıktan sonra da bir süre dönmeye devam eder. Kapak, ancak tambur tamamen durduktan sonra açılır; imalatçının belirttiği kilit ve sensörler devre dışı bırakılmaz.
- Titreşimi izleyin: Olağandışı titreşim veya ses, dengesizlik ya da yatak arızası işaretidir. Makine durdurulur ve bakım ekibine bildirilir; “sezon bitsin, sonra bakarız” yaklaşımı en tehlikeli tercihtir.
- Bakım ve temizlik: Tambur sökümü ve separatör kase bakımı yalnızca imalatçı talimatını bilen eğitimli kişilerce, özel aparatlarla yapılır. Enerji kesilir, kilitlenir ve etiketlenir; yöntem için LOTO kilitleme ve etiketleme yazımıza bakın.
- Sıcak su ve buhar: Malaksör ve separatöre ısıtılmış su sağlayan kazan ve tesisat yanık riski taşır. Kazanlar ve basınçlı kaplar en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer.
Gıda işleme makinelerindeki genel koruyucu kuralları için gıda makinelerinde güvenlik yazımızı okuyabilirsiniz.
Pirina ve karasu alanları
Dekantörden çıkan pirina helezonlarla depoya, çukura ya da doğrudan kamyona aktarılır. Üç fazlı sistemlerde ayrıca karasu (zeytin işleme atık suyu) oluşur ve havuzlarda bekletilir.
- Pirina helezonu: Uzun ve çoğu zaman açık helezonlar sıkışma riski taşır; kapaksız bölüm bırakılmaz, tıkanma enerji kesilmeden açılmaz.
- Pirina çukuru ve kamyon yükleme: Çukur kenarına korkuluk konur; kamyon manevra alanı yayalardan ayrılır, geri manevrada yönlendirici kullanılır.
- Karasu havuzu: Kaygan kenarlı havuzlara düşme boğulmaya yol açabilir. Havuz çevrilir, uyarı işareti konur, yakınına can simidi gibi kurtarma ekipmanı yerleştirilir.
- Kurutulmuş pirina: Yakıt olarak kullanılmak üzere kurutulan pirina yığınlarında kendiliğinden ısınma ve için için yanma görülebilir. Yığın sıcaklığı izlenir, yığınlar küçük tutulur ve yangın planına alınır.
Pirinadan çözücüyle yağ elde eden pirina yağı tesisleri, yanıcı çözücü nedeniyle patlayıcı ortam riski taşıyan ayrı bir tesis türüdür; onlarda patlayıcı ortam (ATEX) dokümanı gerekir.
Yağ deposu ve tank temizliği
Zeytinyağı genellikle paslanmaz çelik tanklarda dinlendirilir ve depolanır.
- Tank içine girme kapalı alan çalışmasıdır. Tank temizliği için içeri girmeden önce iş izni düzenlenir, ortamın oksijen ve gaz ölçümü yapılır, dışarıda bir gözcü bulunur. Kurallar için kapalı alanda çalışma yazımıza bakın.
- Azot örtüsü: Bazı tesislerde yağın oksitlenmesini önlemek için tank boşluğu azotla doldurulur. Azot kokusuz ve renksizdir; bu tanklarda oksijensiz ortam en ciddi tehlikedir.
- Tank üstü: Tank üstüne çıkılan merdiven ve platformlarda korkuluk bulunur; kapaklar açıkken düşme riski kontrol edilir.
- Yağlı zemin: Dolum ve aktarma alanlarında dökülen yağ hemen temizlenir; emici malzeme hazır tutulur.
| Bölüm | Başlıca risk | Hasattan önce kontrol |
|---|---|---|
| Kabul ve yıkama | Bunkere düşme, helezona sıkışma, kayma | Izgara, korkuluk, helezon kapakları |
| Kırıcı ve malaksör | Gürültü, dönen palete temas | Gürültü ölçümü, koruyucu ızgara, LOTO talimatı |
| Dekantör ve separatör | Durma süresi, titreşim, bakımda yaralanma | Kapak kilitleri, bakım kaydı, eğitimli bakım personeli |
| Kazan ve sıcak su | Yanık, basınç | Yıllık periyodik kontrol raporu |
| Pirina ve karasu | Sıkışma, düşme, boğulma, kendiliğinden ısınma | Korkuluklar, kurtarma ekipmanı, yığın takibi |
| Yağ tankları | Oksijensiz ortam, düşme, kayma | İş izni ve gaz ölçümü düzeni, platform korkulukları |
| Forklift ve dolum | Çarpma, devrilme | Yıllık periyodik kontrol, yaya yolları |
Bu takvimi işletmeyle birlikte kuruyor, risk değerlendirmesini hasat dönemi koşullarına göre gözden geçiriyoruz. Hizmet kapsamı için iş güvenliği uzmanlığı ve gıda sektörü sayfalarımıza, kontrol ve eğitim tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hasat döneminde çalışanlar günde kaç saat çalışabilir?
Günlük çalışma 11 saati, gece çalışması 7,5 saati aşamaz. Fazla çalışma yılda 270 saati geçemez, işçinin onayını gerektirir ve gece çalışmasında yapılamaz.
Sezonluk işçiye hangi eğitim verilmeli?
İşe başlamadan önce en az 2 saatlik yüz yüze işe başlama eğitimi verilir ve tutanakla belgelenir. Temel eğitim işe başladıktan sonra en geç 3 ay içinde tamamlanır; önceki sezondan 6 aydan uzun ara verenlere işe özgü risklerden bilgi yenileme eğitimi verilir.
Dekantör kapağı ne zaman açılabilir?
Yalnızca tambur tamamen durduktan sonra. Dekantör kapatıldıktan sonra da bir süre dönmeye devam eder; imalatçının kilit ve sensörleri devre dışı bırakılmaz, bakım öncesi enerji kesilip kilitlenir.
Zeytinyağı tankını temizlemek kapalı alan çalışması mıdır?
Evet. Tank içi sınırlı giriş-çıkışı olan ve havalandırması yetersiz bir alandır. Girişten önce iş izni, oksijen ve gaz ölçümü ve dışarıda bir gözcü gerekir; azot örtüsü kullanılan tanklarda oksijensiz ortam riski ayrıca kontrol edilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.