Kısaca
6331 sayılı Kanun md. 19, çalışana aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendisinin ve etkilediği diğer çalışanların sağlığını tehlikeye düşürmeme yükümlülüğü verir; ekipmanı kurallara uygun kullanma, KKD’yi doğru kullanma, tehlikeyi derhâl bildirme ve iş birliği yapma bu yükümlülüğün parçalarıdır. Çalışanın yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu azaltmaz. Kurala uymayan çalışan için uyarı, ek eğitim, yazılı ihtar ve gerekirse İş Kanunu’ndaki yaptırımlar kayıt altına alınarak kademeli uygulanır.
Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri: 6331 madde 19
Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 19’da düzenlenir. Madde iki fıkradan oluşur.
Birinci fıkra genel kuralı koyar: Çalışanlar, İSG ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda, kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür.
İkinci fıkra bu yükümlülüğü beş bende ayırır:
- (a) Makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun kullanmak; güvenlik donanımlarını doğru kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemek.
- (b) Kendisine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumak.
- (c) Makine, cihaz, tesis ve binalarda ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhâl haber vermek.
- (ç) Teftişe yetkili makamın tespit ettiği noksanlık ve aykırılıkların giderilmesinde işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.
- (d) Kendi görev alanında İSG’nin sağlanması için işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak.
Çalışanın İSG sorumlulukları neye dayanır?
Maddenin iki kez tekrarladığı ifade önemlidir: yükümlülükler “işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda” doğar. Yani çalışandan bir kurala uymasını beklemenin ön koşulu, o kuralın eğitimle anlatılmış ve talimatla yazılı hâle getirilmiş olmasıdır. Ayrıca Kanun’un 4. maddesinin üçüncü fıkrası açıktır: Çalışanların İSG alanındaki yükümlülükleri, işverenin sorumluluklarını etkilemez. İşveren, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermekle de yükümlüdür (md. 4/1-b).
| Bent | Sahadaki karşılığı | İşverenin önce sağlaması gereken |
|---|---|---|
| (a) Ekipmanı kurallara uygun kullanma | Koruyucuyu sökmemek, kilitleme anahtarını köprülememek, yetkisi olmadığı makineyi kullanmamak | Makine talimatı, işe özgü eğitim, yetkilendirme listesi |
| (b) KKD’yi doğru kullanma ve koruma | Gözlük, kulaklık, eldiven, baretin gerektiği yerde takılması; hasarlının bildirilmesi | Riske uygun, CE işaretli ve bedenine uygun KKD; kullanım eğitimi; zimmet kaydı |
| (c) Tehlikeyi derhâl bildirme | Kaçak, hasarlı kablo, çalışmayan acil durdurma, eksik korkuluğun bildirilmesi | Basit bir bildirim kanalı; bildirime geri dönüş |
| (ç) Teftiş tespitlerinde iş birliği | Müfettiş tespitlerinin düzeltilmesine katılma | Tespitlerin çalışanlarla paylaşılması |
| (d) Görev alanında iş birliği | Risk değerlendirmesine görüş verme, tatbikata katılma | Görüş alma ve katılım imkânı (md. 18) |
Tehlike bildirimini kolaylaştırmanın yolunu ramak kala bildirim sistemi yazımızda anlattık. İşverenin genel yükümlülükleri ise işverenin İSG yükümlülükleri yazımızda.
KKD kullanmayan işçi: önce nedeni bulun
KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik md. 8, md. 19’u KKD özelinde tekrarlar: Çalışanlar kendilerine sağlanan KKD’leri doğru kullanmak, korumak, uygun yerde ve uygun şekilde muhafaza etmekle yükümlüdür ve KKD’de gördükleri arıza veya eksikliği işverene bildirir. Aynı madde, arızalı KKD’nin giderilmeden kullanılmamasını ve KKD’nin her zaman çalışır durumda tutulmasını da ister.
Kulaklığını takmayan, gözlüğünü alnına çeken çalışanla karşılaştığınızda, yaptırımdan önce şu soruları sorun:
- KKD işe uygun mu? Görüşü bozan gözlük, el becerisini kısıtlayan eldiven kullanılmaz.
- Bedene uygun mu? Tek beden baret veya iş ayakkabısı sıklıkla çıkarılır.
- Konforlu mu? Sıcak ortamda tam yüz maskesi kısa sürede indirilir.
- Kullanımı öğretildi mi, neden gerektiği anlatıldı mı?
- Yenisi kolay temin edilebiliyor mu? Hasarlı KKD’sini değiştiremeyen çalışan KKD’siz çalışmaya başlar.
Bu sorulardan birine “hayır” cevabı veriliyorsa sorun önce işverenin tarafında çözülmelidir. KKD dağıtımı ve değişiminin nasıl kayıt altına alınacağını KKD zimmet ve değişim takibi yazımızda anlattık.
Çalışan kurallara uymazsa: belgelendirilmiş adımlar
Uygun KKD verilmiş, eğitim yapılmış ve talimat yazılmış olmasına rağmen kurala uyulmuyorsa, işveren izlemeyi ve yaptırımı belgeleyerek yürütmelidir. Kademeli bir yol şöyle olabilir:
| Adım | Yapılacak | Kayıt |
|---|---|---|
| 1 | Aykırılık anında işi durdurun ve düzeltin | Saha gözlem formu: tarih, saat, yer, aykırılık, gözlemleyen |
| 2 | Sözlü uyarı ve nedenin sorgulanması | Uyarı notu; çalışanın açıklaması |
| 3 | Konuya özgü ek eğitim ve talimatın yeniden tebliği | Eğitim katılım formu, imzalı talimat |
| 4 | Yazılı ihtar | Çalışana tebliğ edilmiş ihtar yazısı |
| 5 | İş sözleşmesi veya toplu sözleşmede öngörülmüşse ücret kesme cezası | İş Kanunu md. 38’e uygun bildirim ve kesinti kaydı |
| 6 | Tekrarlayan ya da işin güvenliğini ağır biçimde tehlikeye düşüren davranışta fesih değerlendirmesi | Savunma tutanağı, önceki kayıtlar, hukuki görüş |
İlgili İş Kanunu hükümleri:
- Ücret kesme cezası (md. 38): Yalnız toplu sözleşme veya iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle verilebilir; sebebiyle birlikte çalışana derhâl bildirilir ve bir ayda iki gündelikten fazla olamaz.
- Savunma (md. 19): Belirsiz süreli iş sözleşmesi, çalışanın davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle savunması alınmadan feshedilemez; md. 25/II’ye uygun fesih hakkı saklıdır.
- Haklı nedenle fesih (md. 25/II): İşçinin yapmakla ödevli olduğu görevleri hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmesi (h) ve kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi (ı) sayılan hâller arasındadır.
- Süre (md. 26): Bu fesih hakkı, işverenin olayı öğrendiği günden itibaren altı iş günü içinde ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır.
Hükümler için 4857 sayılı İş Kanunu metnine bakabilirsiniz. Fesih gibi ağır sonuçlu kararlar, işletmenin iş hukuku danışmanıyla birlikte değerlendirilmelidir.
Çalışanın hakları: yükümlülüğün diğer yüzü
Md. 19 tek başına okunmamalıdır. Kanun çalışana yükümlülüklerle birlikte haklar da tanır:
- Bilgilendirilme (md. 16): Çalışan, işyerindeki riskler ve önlemler, kendi hak ve sorumlulukları hakkında bilgilendirilir.
- Eğitim (md. 17): Eğitim, işe başlamadan önce ve iş, ekipman veya teknoloji değiştiğinde verilir.
- Görüş ve katılım (md. 18): Çalışan veya temsilcisi İSG konularında görüş bildirir, teklif getirir.
- Çalışmaktan kaçınma (md. 13): Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula veya işverene başvurarak tespit isteyebilir; talebi yönünde karar verilirse tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve ücreti saklıdır. Tehlike önlenemiyorsa bu usule uymadan güvenli yere gidebilir.
Bir çalışanın tehlikeli bir işi yapmayı reddetmesi, her zaman “kurala uymama” değildir; md. 13 kapsamında bir hak kullanımı olabilir. İkisini ayırt etmek için tehlikenin gerçekten ciddi ve yakın olup olmadığı, tutanakla tespit edilmelidir. Çalışan temsilcisinin bu süreçteki rolünü çalışan temsilcisi seçimi yazımızda anlattık.
Sahada uygulanabilir kısa kontrol listesi
- Her bölüm için yazılı İSG talimatı var mı ve çalışanlara imzayla tebliğ edildi mi?
- KKD’ler riske ve bedene uygun mu, zimmet kayıtları güncel mi?
- Tehlike ve ramak kala bildirimi için çalışanın kullanabileceği basit bir kanal var mı?
- Saha gözlem formu düzenli dolduruluyor mu?
- Uyarı, ek eğitim ve ihtar kayıtları tek dosyada izlenebiliyor mu?
- Disiplin ve ücret kesme kuralları iş sözleşmesinde veya toplu sözleşmede yer alıyor mu?
Çalışanların görev ve sorumluluklarını işe özgü eğitimlerle İSG eğitimleri kapsamında anlatır; saha gözlemleri ve uyarı kayıtlarının düzenini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizle kurarız.
Sık Sorulan Sorular
Çalışanın İSG yükümlülüğü işverenin sorumluluğunu azaltır mı?
Hayır. 6331 sayılı Kanun md. 4/3’e göre çalışanların İSG alanındaki yükümlülükleri işverenin sorumluluklarını etkilemez. İşveren tedbir almak, uyulup uyulmadığını izlemek ve uygunsuzlukları gidermekle yükümlü olmaya devam eder.
KKD kullanmayan işçiye ceza verilebilir mi?
6331 sayılı Kanun çalışana idari para cezası öngörmez. İşveren ise iş sözleşmesi veya toplu sözleşmede öngörülmüşse İş Kanunu md. 38’e göre ücret kesme cezası uygulayabilir; uyarı ve ihtar gibi adımları kayıt altına alır. Ağır ve tekrarlayan durumlarda md. 25/II kapsamında fesih değerlendirilebilir.
Çalışan kurallara uymazsa hemen işten çıkarılabilir mi?
İş Kanunu md. 25/II, işçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesini haklı nedenle fesih hâlleri arasında sayar. Ancak kararın, olayın ağırlığı ve önceki kayıtlarla birlikte değerlendirilmesi ve hukuki görüş alınması önerilir. Fesih hakkı öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde kullanılmalıdır.
Tehlikeli bir işi yapmayı reddeden çalışan kurala uymamış mı olur?
Her zaman değil. Ciddi ve yakın tehlike varsa çalışan md. 13’e göre çalışmaktan kaçınma hakkını kullanabilir. Durum kurul veya işveren tarafından tutanakla tespit edilir ve karar çalışana yazılı bildirilir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.