Çalışmaktan Kaçınma Hakkı Nasıl Kullanılır?

Çalışmaktan kaçınma hakkı nedir?

Korkuluğu sökülmüş bir döşeme kenarında çalışması istenen bir işçi, gaz ölçümü yapılmamış bir tanka girmesi istenen bir bakım teknisyeni veya ışık perdesi arızalı bir preste üretime devam etmesi söylenen bir operatör… Bu çalışanların “bu şartlarda çalışmam” deme hakkı vardır. Çalışmaktan kaçınma hakkı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 13’te düzenlenir.

Hak, keyfî bir iş bırakma değildir; belirli bir usulü vardır. Çalışan önce kurula veya işverene başvurur, kurul ya da işveren karar verir ve karar tutanakla kayda geçer. Bu usul hem çalışanı korur hem de işverene tehlikeyi hızla giderme fırsatı verir. Bu yazı, başvurudan karara kadar süreci ve bu sürede ücret ile hakların nasıl korunduğunu anlatır.

Ciddi ve yakın tehlike ne demek?

Kanun “ciddi ve yakın tehlike” kavramını ayrıca tanımlamaz. Uygulamada iki unsur birlikte aranır: Tehlike ciddi olmalıdır, yani ölüm veya ağır yaralanmaya yol açabilmelidir; ve yakın olmalıdır, yani kısa süre içinde gerçekleşme ihtimali yüksek olmalıdır. Uzun vadede sağlığı etkileyen bir maruziyet ciddi olabilir ama yakın sayılmayabilir; o durumda kullanılacak yol farklıdır.

Tablodaki değerlendirmeler yol göstericidir; son karar, olayın koşullarına bakılarak kurul veya işveren tarafından verilir. Ciddi ve yakın olmayan tehlikeler için de çalışanın sessiz kalması gerekmez: 6331 md. 18 görüş bildirme ve öneri getirme hakkını, md. 19/2-c ise ciddi ve yakın tehlike gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verme yükümlülüğünü düzenler.

İSG kuruluna başvuru ve karar süreci

Md. 13/1’e göre ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan, işyerinde İSG kurulu varsa kurula, yoksa işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlere karar verilmesini talep edebilir. Kurul, 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurulur (md. 22); kurulun işleyişi için İSG kurulu nasıl kurulur yazımıza bakabilirsiniz.

Süreç şöyle işler:

1. Başvuru: Çalışan, tehlikeyi gördüğü anda amirine ve kurula veya işverene başvurur. Sözlü başvuru yapılabilir; ama başvurunun saatini ve konusunu gösteren yazılı bir not, sonraki tartışmaları önler.
2. Acil toplantı veya derhal karar: Kurul acilen toplanır; işveren ise derhal kararını verir. İSG Kurulları Hakkında Yönetmelik md. 8 ve 9, kurulun çalışmaktan kaçınma taleplerinde olağan toplantı takvimini beklemeden acilen toplanacağını açıkça yazar.
3. Yerinde tespit: Karar verilmeden önce tehlikeli nokta yerinde görülür; iş güvenliği uzmanının görüşü alınır.
4. Tutanak: Durum tutanakla tespit edilir.
5. Yazılı bildirim: Karar, çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir.
6. Tedbir ve yeniden başlama: Talep yönünde karar verildiyse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar o işte çalışmaktan kaçınabilir. Tedbirin alındığı da kayda geçirilir ve iş ondan sonra yeniden başlar.

Tehlike önlenemezse: usulsüz terk hakkı

Bazı durumlarda kurul toplanmasını beklemek mümkün değildir. Md. 13/3’e göre çalışanlar, ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda başvuru usulüne uymak zorunda olmaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider ve bu hareketlerinden dolayı hakları kısıtlanamaz. Yangın, gaz kaçağı, yapısal çökme belirtisi veya kontrolsüz kimyasal sızıntı bu tür durumlardır.

Bu hüküm, md. 12’deki tahliye yükümlülüğüyle birlikte okunur: İşveren, çalışanların böyle bir durumda işi bırakıp güvenli bir yere gidebilmeleri için önceden düzenleme yapar ve talimat verir; durum devam ederken, özel olarak görevlendirilmiş ve donanımlı kişiler dışındakilerden işe devam etmelerini isteyemez. Acil durum planınızdaki toplanma yerleri ve tahliye talimatları bu hakkın sahadaki karşılığıdır.

Çalışmaktan kaçınma sürecinde ücret ve haklar

Kanun, hakkını kullanan çalışanın bundan zarar görmemesini birkaç fıkrayla güvenceye alır:

Talep yönünde karar verilmediğinde, yani kurul veya işveren ciddi ve yakın tehlike bulunmadığına karar verdiğinde md. 13/2’deki kaçınma hakkı doğmaz. Çalışan bu karara katılmıyorsa yetkili makama, örneğin iş teftişiyle görevli birimlere başvurabilir; md. 18/3 bu başvuru nedeniyle haklarının kısıtlanamayacağını söyler. Tehlike önlenemez nitelikteyse md. 13/3 her durumda geçerlidir.

İşveren ve uzman için kontrol listesi

Çalışmaktan kaçınma talebi, iyi yönetilirse bir çatışma değil, bir tespit fırsatıdır. Şu hazırlıklar süreci hızlandırır:

• Başvuru yolu yazılı olsun. Kurul varsa kurul sekreterine, yoksa kime başvurulacağı ve vardiya dışında kimin karar vereceği isim ve telefonla belli olsun.
• Karar yetkisi vardiyalarda da tanımlı olsun. Gece vardiyasında işveren adına derhal karar verebilecek bir vekil belirlenmeli.
• Tutanak formu hazır bulunsun. Kurul dosyasında boş bir form, karar anında zaman kazandırır.
• Tedbir kapanışı kayda geçsin. Tehlike giderildikten sonra kim kontrol etti, iş ne zaman yeniden başladı yazılsın.
• Ramak kala olarak kaydedin. Her başvuru, risk değerlendirmesine geri bildirimdir; ramak kala bildirim sistemi ile aynı kayıt düzeninde izlenebilir.
• Çalışan temsilcisi ve eğitim. Çalışanlar bu hakkı ve usulü eğitimde öğrenmelidir; temsilcinin rolü için çalışan temsilcisi seçimi yazımıza bakabilirsiniz.

Tedbir alınana kadar çalışana tehlikeyle ilgisi olmayan başka bir iş verilmesi uygulamada sık başvurulan bir yoldur; ancak bu, ücret ve hakları etkileyecek bir değişikliğe dönüşmemelidir.

Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında başvuru yolunu, tutanak formunu ve kurulun acil toplantı usulünü yazılı hâle getiriyor, talepleri yerinde tespitle değerlendiriyoruz. Örneğin inşaat şantiyelerinde rüzgâr, kenar koruması ve iskele kaynaklı talepler en sık karşılaşılan başlıklardır. İşyerinizde kurul kurma yükümlülüğünüz ve uzman süreniz için İSG yükümlülük hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çalışmaktan kaçınma hakkı için kime başvurulur?

İşyerinde İSG kurulu varsa kurula, yoksa işverene başvurulur. Kurul acilen toplanır, işveren derhal karar verir ve karar tutanakla tespit edilerek çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı bildirilir.

Çalışmaktan kaçınılan sürede ücret ödenir mi?

Evet. Kurul veya işveren talep yönünde karar verdiyse, çalışmaktan kaçınılan dönemdeki ücret ile kanun ve iş sözleşmesinden doğan diğer haklar saklıdır (6331 md. 13/2).

Tehlike çok acilse kurul kararı beklenir mi?

Hayır. Ciddi ve yakın tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan başvuru usulüne uymadan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gider; bu nedenle hakları kısıtlanamaz (md. 13/3).

Kurul talebi reddederse çalışan ne yapabilir?

Bu durumda md. 13/2’deki kaçınma hakkı doğmaz; ancak çalışan önlemlerin yetersiz olduğunu düşünüyorsa md. 18/3’e göre yetkili makama başvurabilir ve bu başvurudan dolayı hakları kısıtlanamaz. Talebine rağmen tedbir alınmazsa md. 13/4’teki fesih hakkı gündeme gelir.