Daire Testere, Planya ve Freze Güvenliği

Ağaç işleme makinelerinde kazalar nasıl olur?

Daire testere güvenliği, mobilya ve ağaç işleme atölyelerinde iş güvenliğinin en kritik başlığıdır. Bu makinelerde kesici takım yüksek devirde döner, malzeme çoğu zaman elle beslenir ve operatörün eli bıçağa birkaç santimetre mesafede çalışır. Ağır yaralanmalar genellikle üç mekanizmadan biriyle oluşur:

1. Geri tepme: Kesilen parça bıçağın arka dişlerine sıkışır veya döner ve operatöre doğru büyük hızla fırlatılır. Parçayı tutan el bu sırada bıçağa doğru çekilebilir.
2. Bıçağa doğrudan temas: Koruyucusu sökülmüş veya yanlış ayarlanmış makinede el, dönen bıçağa veya bıçak miline değer.
3. Besleme sırasında elin kayması: Kısa, ince veya düzensiz parça beslenirken parça aniden ilerler ya da kırılır, el kesme bölgesine kayar.

Bu kazaların ortak noktası, koruyucuların “işi yavaşlattığı” gerekçesiyle sökülmesi, ayarlanmaması veya yardımcı araçların kullanılmamasıdır. Bursa’da İnegöl Mobilya Ağaç İşleri İhtisas OSB ve çevresindeki atölyeler başta olmak üzere mobilya üretiminin yoğun olduğu bölgelerde bu makineler her işletmede bulunur. Mobilya imalatı (NACE 31.00.01) tehlikeli sınıftadır.

Daire testere güvenliği: geri tepme ve yarma bıçağı

Geri tepmenin başlıca nedenleri şunlardır: yarma bıçağının olmaması veya yanlış ayarlanması, körelmiş ya da işe uygun olmayan testere, paralel cetvelin bıçağa göre yanlış konumu, çarpık veya iç gerilimli malzeme ve parçanın bıçağın arka tarafında serbest kalması.

Önlemler:

• Yarma bıçağı her zaman takılı olmalıdır. Yarma bıçağı, kesilen parçanın kapanıp testerenin arka dişlerini sıkıştırmasını önler. Testere değiştirildiğinde yarma bıçağının yeni testere çapına ve kesim genişliğine uygun olduğu, üreticinin kılavuzundaki mesafe ve kalınlık değerlerine göre ayarlandığı kontrol edilir.
• Üst koruyucu ayarlı olmalıdır. Testerenin üst kısmını örten koruyucu, kesilen parçanın yüksekliğine göre indirilir. Koruyucusu yukarıda bırakılmış testere korumasız sayılır.
• Paralel cetvel doğru konumda olmalıdır. Boyuna kesimde cetvel, parçanın bıçağın arka tarafında cetvel ile bıçak arasında sıkışmasına izin vermeyecek şekilde ayarlanır.
• Testere işe uygun ve keskin olmalıdır. Kör testere daha fazla itme kuvveti gerektirir ve geri tepme riskini artırır.
• Operatör bıçak hattında durmamalıdır. Geri tepen parçanın yolu bıçak hattıdır; operatör bu hattın yanında durur.
• Kesim sonu itme çubuğuyla bitirilir. Parçanın son bölümü elle değil, itme çubuğuyla bıçağın arkasına kadar itilir.

Planya ve kalınlık makinesinde bıçağa temas

Planya (düz planya) makinesinde bıçak mili tablanın içinde, açıkta döner. Parça mili geçtikten sonra operatörün eli bıçak milinin hemen üzerinden geçer. Parmak kesilmelerinin çoğu bu anda olur.

• Köprü koruyucu: Bıçak milinin çalışmayan kısmını örten köprü tipi koruyucu, işlenen parçanın genişliğine ve kalınlığına göre ayarlanır. Parça geçerken yalnızca kesim için gereken bölüm açık kalmalıdır.
• Arka koruyucu: Paralel cetvelin arkasında kalan bıçak bölümü de örtülmelidir.
• İtme bloğu: Kısa ve ince parçalar elle değil, tutamaklı bir itme bloğuyla beslenir. Çok kısa parçalar planyada işlenmez.
• Kalınlık makinesi: Parçayı besleme açıklığına verdikten sonra el açıklığa sokulmaz. Makinenin geri tepme önleyici tırnakları çalışır durumda olmalıdır. Farklı kalınlıktaki parçalar aynı anda beslenmez.

Freze (tupi) makinesinde koruma

Dik freze veya tupi makinesi, ağaç işlemede en riskli makinelerden biridir. Takım yüksek devirde döner ve profil kesimi sırasında parça kolayca kaçabilir.

• Koruyucu ve baskı tarakları: Takımın çalışmayan kısmı örtülür; baskı tarakları parçayı tablaya ve cetvele bastırarak elin takıma yaklaşmasını önler.
• Otomatik besleme ünitesi: Düz kenar işlemelerinde besleme ünitesi kullanmak, elin kesme bölgesinden uzak kalmasının en etkili yoludur.
• Şablon ve tutucular: Eğri parça işlemede parça bir şablona veya tutucuya bağlanır; el şablonun tutamağından tutar.
• Besleme yönü: Parça takımın dönüş yönüne karşı beslenir. Takımla aynı yönde besleme, parçanın kaçmasına ve elin takıma çekilmesine yol açar.
• Devir ve takım uyumu: Takım çapına ve üreticinin izin verdiği devir aralığına uygun hız seçilir.

İtme çubuğu ve itme bloğu: ne zaman, nasıl?

İtme çubuğu, makinedeki koruyucuların yerine geçmez; onları tamamlar. Elin bıçağa yaklaşacağı her durumda kullanılır ve makinenin hemen yanında, sabit bir yerde asılı durur.

İtme çubukları da yıpranır. Ucundaki tırnak aşınmış, kırılmış veya çok kısa bir çubuk parçayı tutamaz. Basit bir kural koyun: her vardiya başında itme çubuğu ve itme bloğu yerinde ve sağlam mı, kontrol edin.

Koruyucuyu kalıcı kılmak: talimat, eğitim ve kontrol

Koruyucuların takılı olması yetmez; kullanılmaya devam etmesi gerekir. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, iş ekipmanlarının her çalışmaya başlamadan önce operatörleri tarafından kontrol edilmesini ve bu kontrollerin kayıt altına alınmasını ister. Aynı yönetmeliğin Ek-III’ü, testereler ve ağaç işleme tezgâhları için standartta daha kısa süre yoksa yılda bir periyodik kontrol öngörür. Periyodik kontrolün genel kurallarını iş ekipmanı periyodik kontrol süreleri yazımızda anlattık.

Sahada şu düzeni kurun:

1. Makine başı talimatı: her makine için koruyucu ayarını, yardımcı araçları ve yasak işlemleri gösteren kısa ve resimli bir talimat.
2. Bıçak ve takım değişimi: değişimden önce enerji kesilir, makine tamamen durur ve kilitlenir; değişimi yetkili kişi yapar.
3. Günlük kontrol: koruyucu, yarma bıçağı, acil durdurma, fren ve itme araçları vardiya başında kontrol edilir.
4. Eğitim: makineyi yalnızca o makine için eğitim almış çalışan kullanır; yeni çalışan ilk haftalarında gözetim altında çalışır.
5. KKD: göz ve yüz koruması, kulak koruyucu ve toz maskesi. Dönen kesiciye dolanabilecek bol eldiven, bol kol, yüzük ve takı kullanılmaz.
6. Toz emişi: emiş sistemi hem sağlık hem görüş için gereklidir; talaşın birikmesi yangın yükünü de artırır.

Koruyucu türlerinin genel mantığını makine koruyucuları yazımızda, yeni makine alırken bakılacak CE ve uygunluk belgelerini makine emniyeti yönetmeliği yazımızda bulabilirsiniz.

Mobilya atölyesi için hızlı kontrol listesi

Saha denetiminde bu makineler için şu sorulara bakın:

• Daire testerede yarma bıçağı takılı ve testere çapına uygun mu?
• Üst koruyucu parçanın yüksekliğine göre ayarlı mı?
• Planyada köprü koruyucu var ve parça genişliğine göre ayarlanıyor mu?
• Frezede baskı tarakları veya besleme ünitesi kullanılıyor mu?
• İtme çubukları ve itme blokları makinenin yanında ve sağlam mı?
• Acil durdurma butonları erişilebilir ve çalışıyor mu?
• Makine başı talimatları asılı ve güncel mi?
• Periyodik kontrol raporları yılı içinde mi?

Mobilya imalathanelerinde toz, yangın, elektrik ve belge başlıklarını da kapsayan geniş listeyi mobilya atölyesi İSG kontrol listesi yazımızda bulabilirsiniz. İnegöl’deki işletmeler için bölgeye özgü notları İnegöl OSGB sayfamızda, sektör genelini mobilya sektörü sayfamızda topladık. Saha denetimi, makine başı talimatları ve eğitim planı için iş güvenliği uzmanlığı hizmetimize bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Daire testerede yarma bıçağı zorunlu mu?

Yarma bıçağı geri tepmeye karşı temel korumadır ve makine üreticisinin öngördüğü şekilde takılı olmalıdır. Testere değiştirildiğinde yarma bıçağının yeni testereye uygunluğu da kontrol edilmelidir.

Geri tepme nedir, nasıl önlenir?

Geri tepme, kesilen parçanın bıçağa sıkışarak operatöre doğru fırlatılmasıdır. Yarma bıçağı, ayarlı üst koruyucu, doğru konumlanmış paralel cetvel, keskin testere, bıçak hattının yanında durma ve itme çubuğu kullanımı bu riski önemli ölçüde azaltır.

Planyada kısa parça nasıl işlenir?

Kısa ve ince parçalar elle değil, tutamaklı itme bloğuyla beslenir. Güvenli tutulamayacak kadar kısa parçalar planyada işlenmez; başka bir yöntemle veya daha uzun bir parçadan kesilerek hazırlanır.

Ağaç işleme makinelerinde eldiven kullanılır mı?

Dönen bıçak ve takım yakınında, kesiciye dolanabilecek bol eldiven kullanılmaz. El koruması gerekiyorsa işe ve riske göre seçim işyerinin risk değerlendirmesinde yapılır.