Kısaca
Ekstrüzyon hattında tehlike hat boyunca değişir; besleme hunisinde dönen vida, kafa ve kalıpta sıcak eriyik ve basınç, çekici ile sarıcıda sıkışma, granül hattında ise kırma makinesinin bıçakları öne çıkar. Kazaların çoğu üretim sırasında değil, “kısa bir müdahale” anında olur. Her bölge için koruyucu, kilitleme ve enerji kesme kuralı ayrı yazılmalı; kafa açma ve bıçak temizliği talimata bağlanmalıdır.
Ekstrüder güvenliği: hattı bölge bölge okumak
Ekstrüder güvenliği tek bir makinenin değil, arka arkaya dizilmiş bir hattın güvenliğidir. Hammadde besleme hunisinden girer, ısıtılan kovan içinde dönen vidayla eritilir ve basınçla kafadan ve kalıptan geçirilir. Ardından soğutma banyosu, çekici, kesici veya sarıcıyla ürün; boru, profil, levha, film ya da granül hâline gelir. Geri dönüşüm ve kompaund hatlarında hattın başına kırma makinesi, sonuna granül kesici eklenir.
Bursa ve çevresinde otomotiv yan sanayine, inşaata ve ambalaja plastik ürün veren tesislerde bu hatlar genellikle uzun süre kesintisiz çalışır. Kazalar da çoğunlukla üretimin değil, müdahalenin anında olur: hunide askıda kalan malzemeyi itmek, kalıptan sarkan eriyiği çekmek, çekicide kayan profili düzeltmek, kırma makinesini elle temizlemek. Risk değerlendirmesi bu yüzden hattı bölgelere ayırıp her bölgedeki müdahale işini ayrı ele almalıdır.
| Bölge | Başlıca tehlike | Temel önlem |
|---|---|---|
| Besleme hunisi ve boğaz | Dönen vida, dozaj ünitesi, toz | Sabit ızgara, vidaya uzanılamayan huni ağzı, kapak kilitlemesi |
| Kovan ve ısıtıcı bantlar | Sıcak yüzey, elektrik | Isı yalıtımlı muhafaza, uyarı işareti, kapalı bağlantı kutuları |
| Kafa, elek değiştirici ve kalıp | Sıcak eriyik, basınçla fışkırma | Basınç göstergesi ve sınırlayıcı, kafa açma talimatı, yüz siperi |
| Soğutma banyosu | Kayma, su ve elektrik | Zemin drenajı, kaymaz yüzey, kaçak akım koruması |
| Çekici (tırtıl veya bant) | Sıkışma, içeri çekilme | Kapalı muhafaza, kilitlemeli kapak, acil durdurma |
| Kesici veya testere | Kesilme | Kapalı kesme ünitesi, kapak açılınca duran bıçak |
| Sarıcı | Dolanma, içeri çekilme | Dönen bobine erişimi engelleyen koruyucu |
| Kırma makinesi ve granül kesici | Bıçaklara erişim, gürültü, toz | Uzun besleme kanalı, rotor durana kadar açılmayan kapak |
Hukuki çerçeve İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I’dir. Hareketli parçalarla temas riski varsa tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucular (2.8), yüksek sıcaklıktaki parçalara yaklaşmayı veya teması engelleyen tedbirler (2.10) ve bakımın ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketler durmuşken yapılması (2.13) istenir. Koruyucular kolayca çıkarılamayacak veya etkisiz hâle getirilemeyecek şekilde olmalıdır (2.8.1).
Besleme hunisi ve dozajlama
Besleme hunisinin dibinde, boğaz bölgesinde vida döner. Huniye elle veya bir çubukla müdahale edildiğinde el, eldiven ya da çubuk vidaya çekilebilir. Huni ağzında sabit bir ızgara bulunmalı ve bu ızgara “malzeme daha hızlı aksın” diye çıkarılmamalıdır. Malzemenin askıda kalması sık yaşanıyorsa çözüm elle itmek değil; kurutma, vibratör veya karıştırıcı gibi teknik düzenlemelerdir.
Vakumlu yükleyici ve dozaj ünitesi olan hatlarda hunilerin üstüne çıkılarak yapılan dolum ve temizlik, yüksekte çalışma riskini de getirir. Platform, merdiven ve korkuluk ihtiyacını bu işin sıklığına göre belirleyin. Masterbatch ve katkı tozu boşaltılırken çıkan toz için yerel emiş ve solunum koruması değerlendirilir.
Kovan boyunca dizili ısıtıcı bantlar ve sıcaklık sensörleri (termokupllar) ikinci bir risk grubudur. Isıtıcı bantların bağlantı kutuları açık bırakılmamalı, kablolar sıcak yüzeye temas etmeyecek şekilde taşınmalıdır. Isıtıcı bant veya sensör değişimi, kovan soğumadan ve enerji kesilmeden yapılmaz. Kovanın üzerindeki yalıtım muhafazası, operatörün çalışırken dayandığı ya da üzerine alet bıraktığı bir yüzey olmamalıdır.
Soğutma banyosu ve vakum kalibratörü bölümünde zemin sürekli ıslaktır. Su sıçramasını ve taşmayı azaltan kenarlıklar, düzenli boşaltılan drenaj ve kaymaz zemin; banyo pompaları ile elektrik bağlantıları için de kaçak akım koruması gerekir.
Ekstrüzyon kafası ve kalıp: yanık ve basınçlı eriyik
Kafa ve kalıp bölgesi hattın en sıcak noktasıdır. Ekstrüzyon kafası yanığı iki şekilde olur: sıcak metal yüzeye temas ve eriyik plastiğin cilde yapışması. Eriyik cilde yapıştığı için yanık derinleşir; ilk müdahalede yanık bölgesi bol suyla soğutulur ve yapışan plastik zorla koparılmaz. Dolaptaki yanık malzemesi için ilkyardım dolabı yazımıza bakın.
Daha az bilinen ama daha ağır tehlike, basınç altındaki eriyiğin fışkırmasıdır. Kovanda donmuş malzeme, tıkanmış elek veya soğuk başlatma nedeniyle kafa önünde basınç birikebilir. Kafa ya da elek değiştirici bu durumda açılırsa eriyik ve gaz aniden dışarı çıkar. Önlemler:
- Kafa basıncını gösteren gösterge ve basınç aşımında vidayı durduran sınırlayıcı çalışır durumda olmalı, devre dışı bırakılmamalıdır.
- Kovan ısıtıcıları ayar değerine ulaşmadan vida çalıştırılmamalıdır.
- Kafa açılırken kimse kalıbın tam önünde durmamalı; operatör yüz siperi, ısıya dayanıklı eldiven ve uzun kollu giysi kullanmalıdır.
- PVC gibi malzemelerin aşırı ısınması tahriş edici gazlar çıkarabilir; kafa bölgesinde yerel emiş değerlendirilmelidir.
Çekici, kesici ve sarıcıda sıkışma
Çekici ünitesi, ürünü sabit hızla iki tırtıl veya bant arasında çeker. Tırtılların arası tam olarak el ve parmak sıkışmasının yaşanacağı boşluktur. Profil kaydığında veya ürün hatta ilk kez bağlanırken operatör elini bu bölgeye sokma eğilimindedir. Çekici kapalı bir muhafaza içinde olmalı, kapak açıldığında hareket durmalı ve ilk bağlama için düşük hızlı, basılı tutuldukça çalışan bir kumanda tercih edilmelidir.
Sarıcıda tehlike dolanmadır. Film, kablo ya da hortum sarılırken dönen bobin; eldiveni, giysi ucunu veya bileği yakalayabilir. Bobin değişimi ve uç bağlama işleri sarıcı durdurularak yapılır; bu bölümde bol giysi, takı ve uzun saç toplanmadan çalışılmaz. Testere veya giyotin kesicilerde kesme ünitesinin kapağı açıldığında bıçak durmalıdır. Kesicideki talaş ve çapak elle değil fırça veya vakumla alınır.
Granül hattı ve kırma makinesi
Plastik kırma makinesi, hurda parçaları ve üretim artıklarını dönen bıçaklarla küçültür. Kazalar genellikle sıkışan parçayı elle itmek, rotor tam durmadan kapağı açmak ve bıçak temizliği sırasında olur. Rotor, enerji kesildikten sonra bir süre dönmeye devam eder; kapak kilidi rotor durana kadar açılmamalıdır. Besleme kanalı elin bıçaklara uzanamayacağı uzunlukta ve şekilde olmalı, sıkışan parça için itici çubuk kullanılmalıdır.
Granül hattında kalıptan çıkan eriyik şeritler, soğutma banyosundan geçtikten sonra granül kesiciye elle beslenir. Şerit beslenirken el, kesicinin giriş merdanelerine yaklaşır; bu iş için sabit kılavuz ve düşük hız kullanılmalıdır. Kırma makineleri hattın en gürültülü noktası olabilir; maruziyeti ölçümle belirleyip kulak koruyucu kullanımını sonuca göre düzenleyin. Yöntem için işyerinde gürültü ölçümü yazımıza bakın.
Kafa ve elek değişimi için çalışma talimatı
Elek ve kalıp değişimi rutin bir iştir, ama her seferinde sıcak ve basınçlı bir sistemi açmayı gerektirir. Talimat kısa olmalı ve hattın yanında asılı durmalıdır:
- Vidayı durdurun; kafa basıncının sıfıra indiğini göstergede görün.
- Hat sorumlusuna haber verin, kalıbın önündeki alanı boşaltın.
- Yüz siperi, ısıya dayanıklı eldiven ve uzun kollu giysiyi giyin.
- Kafayı veya elek değiştiriciyi talimattaki sırayla, yüzünüzü açıklığın karşısına getirmeden açın.
- Sıcak elek ve kalıp parçalarını ısıya dayanıklı bir sehpaya koyun, üzerine “sıcak” uyarısı bırakın.
- Kafayı kapattıktan sonra ısıtıcıların ayar değerine ulaştığını görmeden vidayı çalıştırmayın.
- Çalıştırmayı düşük devirde başlatın ve ilk eriyik çıkışını kalıbın yanından izleyin.
Bu talimat, yeni başlayan operatörün uygulamalı eğitiminde hat başında gösterilmelidir. Kalıp bölgesindeki benzer riskler için plastik enjeksiyon makinesi güvenliği, koruyucu türleri için makine koruyucuları yazılarımıza bakın.
SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde ekstrüzyon ve granül hatlarını bölge bölge inceleyerek risk değerlendirmesine işler. Sektörün diğer başlıkları kimya ve plastik sayfamızda yer alır. İşyerinizin uzman ve hekim sürelerini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Besleme hunisine ızgara takmak zorunlu mu?
İş Ekipmanları Yönetmeliği, hareketli parçalarla temas riski olan yerde tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen koruyucu ister. Huni ağzından vidaya uzanılabiliyorsa ızgara veya eşdeğer bir koruyucu gerekir; bu koruyucu kolayca sökülebilir olmamalıdır.
Kafa açılırken eriyik neden fışkırır?
Donmuş malzeme, tıkalı elek veya soğuk başlatma kafa önünde basınç biriktirebilir. Basınç göstergesi sıfıra inmeden kafa açılmamalı, açılırken kalıbın önünde durulmamalıdır.
Kırma makinesinin kapağı neden hemen açılmamalı?
Enerji kesildikten sonra rotor bir süre dönmeye devam eder. Kapak kilidi rotor durana kadar açılmamalı; bıçak işleri kilitleme ve etiketlemeyle yapılmalıdır.
Ekstrüzyon hattı periyodik kontrole tabi mi?
Ek-III tablolarında ekstrüder ve kırma makinesi ayrı bir kalem olarak yer almaz. Ancak hattaki basınçlı hava tankı, kaldırma ekipmanı, elektrik tesisatı ve havalandırma gibi tablolarda sayılan ekipmanlar, standartta veya imalatçı talimatında daha kısa süre yoksa en geç yılda bir kontrol edilir. Makinenin kendi bakımı imalatçı talimatına göre yapılır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.