Kısaca
Elektrik kaynaklı yangınların çoğu ani bir kısa devreyle değil, haftalarca ısınan gevşek bir bağlantı, kapasitesinin üzerinde yüklenen bir uzatma kablosu ya da tozla dolmuş bir pano ile başlar. Yıllık periyodik kontrol tesisatın uygunluğunu gösterir; ısınmayı ise yük altında yapılan termal kamera taraması ve düzenli saha gözlemi yakalar. Çalışanlara elektrik yangınında önce enerjiyi kesmeyi ve doğru söndürücüyü kullanmayı uygulamalı olarak öğretin.
Elektrik kaynaklı yangınlar nasıl başlar?
Bir fabrikada yangın raporlarında sıkça “elektrik kontağı” yazar. Bu ifade, yangının asıl nedenini gizler; çünkü elektrik kaynaklı yangınlar çoğu zaman tek bir anda değil, haftalar süren bir ısınma sürecinin sonunda başlar. Önlemek için bu süreçleri tanımak gerekir:
- Gevşek veya oksitlenmiş bağlantı. Klemens, şalter veya kablo pabucundaki gevşeklik temas direncini artırır. Akım geçtikçe bağlantı noktası ısınır, ısındıkça oksitlenir, direnç daha da artar. Bu döngü, yalıtımı ve çevredeki plastiği tutuşturacak sıcaklığa ulaşabilir.
- Aşırı yük. Kablo veya priz, kesitinin taşıyabileceğinden fazla akım taşıdığında bütün uzunluğu boyunca ısınır. Sigortanın kablo kesitine uygun seçilmemesi, bu ısınmayı fark edilmeden sürdürür.
- Yalıtım hasarı. Ezilen, bükülen, kemirgen tarafından zarar görmüş ya da ısıyla sertleşmiş yalıtım, kaçak akıma ve arka yol açar.
- Toz ve nem. Pano içinde biriken iletken veya yanıcı toz, nemle birleştiğinde yüzeysel kaçak ve ark oluşturur. Talaş, un, tekstil elyafı ve plastik tozu bu açıdan özellikle risklidir.
- Isının dağılamaması. Rulo hâlinde kullanılan kablo makarası, halı altından geçirilen kablo, üzerine malzeme yığılmış priz grubu ısıyı içinde tutar.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-1, elektrik tesisatının yangın ve patlama tehlikesi oluşturmayacak şekilde kurulmasını, bakım, onarım ve kontrolünün sağlanmasını ve testlerde TS HD 60364-4-43 standardının göz önünde bulundurulmasını ister. Aşağıdaki kontroller, bu genel hükmün sahadaki karşılığıdır.
Elektrik panosu yangını: pano içinde neye bakılır?
Elektrik panosu yangını genellikle panonun içinde, gözden uzak bir bağlantı noktasında başlar ve kapak açıldığında çoğu zaman geç kalınmıştır. Panoya ilişkin kontrolleri ikiye ayırın:
Kapak kapalıyken herkesin yapabileceği gözlem:
- Panodan yanık plastik kokusu, vızıltı veya çıtırtı geliyor mu?
- Kapakta veya havalandırma ızgarasında kararma, renk değişimi var mı?
- Pano kapağı kapalı, kilitli ve önü boş mu?
- Pano, nem ve su sıçramasından korunuyor mu?
Kapak açık, yalnızca yetkili elektrikçinin yapacağı kontrol:
- Klemens ve bağlantılarda renk değişimi, erimiş yalıtım izi.
- Pano içinde toz birikimi; enerjisi kesilmiş ve kilitlenmiş panoda uygun yöntemle temizlik.
- Sigorta ve şalter değerlerinin kablo kesitleriyle uyumu.
- Pano içinde depolanmış etiket, yedek sigorta kutusu, bez gibi yanıcı malzeme.
Panonun kapağını açmak bile gerilim altındaki bir iletkene yaklaşmak demektir. Bu kontroller, enerjiyi kesme ve kilitleme kurallarını bilen yetkili kişilerce yapılır; kimin elektrik işi yapabileceğini elektrik işini kimler yapabilir yazımızda anlattık. Pano kapağı, etiketleme ve pano önü düzeni için elektrik panosu güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Uzatma kablosu tehlikeleri ve priz düzeni
Uzatma kablosu tehlikeleri, ofisten üretim alanına kadar her işyerinde karşımıza çıkar. Sorun uzatma kablosunun varlığı değil, geçici bir çözümün kalıcı hâle gelmesidir.
| Sahada görülen | Neden tehlikeli? | Ne yapılmalı? |
|---|---|---|
| Uzatmaya uzatma takılmış, çoklu prizler zincirlenmiş | Toplam yük ilk prize ve kabloya biner, bağlantı sayısı arttıkça gevşeklik riski artar | Sabit priz hattı çekilir; zincirleme yasaklanır |
| Kablo makarası tamamen açılmadan yüksek güçle kullanılıyor | Sarılı kablo ısısını atamaz; makaralar sarılı ve açık kullanım için farklı güç sınırı taşır | Makara tamamen açılır, etiketteki sınır kontrol edilir |
| Isıtıcı, su ısıtıcısı veya kompresör uzatmaya bağlı | Yüksek güçlü cihazlar ince kesitli kabloyu aşırı yükler | Yüksek güçlü cihazlar doğrudan uygun sabit prize bağlanır |
| Kablo halı altından, kapı aralığından veya forklift yolundan geçiyor | Ezilme ve ısı birikimi yalıtımı bozar | Kablo güzergâhı değiştirilir, kanal veya köprü kullanılır |
| Fiş gevşek, priz kararmış, ek yeri bantla sarılmış | Temas direnci ve açık iletken | Ekipman kullanımdan çekilir, yenisiyle değiştirilir |
| Şarj cihazları mesai sonunda prizde, yanıcı malzemenin üzerinde | Gözetimsiz ısınma | Şarj alanı belirlenir, yanıcı malzemeden uzak tutulur |
Basit bir kural koyun: üretim alanında sürekli takılı kalan her uzatma kablosu, eksik bir sabit prizi gösterir. Saha turlarında bu kabloları sayın ve sabit tesisat ihtiyacını eylem listesine yazın.
Aşırı yük yangını: sigorta ve kesit uyumu
Aşırı yük yangın riskinin en yaygın kaynağı, işletmenin büyürken elektrik tesisatının aynı kalmasıdır. Yeni bir makine, ek bir kompresör veya kışın eklenen ısıtıcılar mevcut hatları kapasitesinin üzerine çıkarır. Sigorta sık atmaya başladığında yapılan en tehlikeli şey, sigortayı daha yüksek değerliyle değiştirmektir: bu durumda kablo, sigortanın onu korumayacağı kadar ısınabilir.
Şu adımları izleyin:
- Yük değişikliğini kaydedin. Yeni bir makine veya bölüm eklendiğinde, besleyen hat ve pano elektrik sorumlusuna değerlendirilmeden bağlantı yapılmaz.
- Sigorta değerini değiştirmeyin. Atan sigortanın nedeni bulunur; değer büyütülmez.
- Projeyle karşılaştırın. Elektrik iç tesisatının periyodik kontrolünde tesisat projesi aranır; projesi olmayan tesisat için işverenin projelendirme yaptırması gerekir. Proje, hangi hattın ne kadar yük taşıyabileceğini gösterir.
- Kaçak akım korumasını bozmayın. Ana ve tali panolarda seçicilik ilkesine uygun kaçak akım rölesi bulunmalıdır. Sık açan röleyi köprülemek, hem çarpılma hem yangın riskini gizler. Topraklama ve röle testleri için topraklama ve kaçak akım rölesi yazımıza bakın.
Termal kamera pano kontrolü nasıl yapılır?
Yıllık periyodik kontrol, tesisatın o gün ölçülen değerlerle uygun olup olmadığını gösterir. Haftalar içinde gelişen bir ısınmayı yakalamanın etkili yollarından biri ise termal kamera pano kontrolüdür. Termal kamera, gözle görülmeyen sıcaklık farklarını görüntüye dönüştürür; gevşek bir klemens, çevresindeki bağlantılardan belirgin biçimde daha sıcak görünür.
Mevzuat termal taramayı zorunlu tutmaz, ama iyi kurulmuş bir bakım programında yeri vardır. Taramadan sonuç almak için:
- Yük altında tarayın. Isınma akımla oluşur; boşta çalışan bir panoda gevşek bağlantı sıcak görünmeyebilir. Taramayı üretimin normal yükte olduğu saatlere planlayın.
- Benzerleri karşılaştırın. Aynı yükü taşıyan üç fazın bağlantıları birbirine yakın sıcaklıkta olmalıdır. Bir fazın belirgin biçimde daha sıcak olması, o bağlantıda sorun olduğunu düşündürür.
- Kapak açma kuralını belirleyin. Kapak açılarak yapılan tarama gerilim altındaki bir panoya yaklaşmaktır; bu işi yetkili ve uygun koruyucu donanımlı kişi yapar. Sık taranan panolarda kapağa tarama penceresi takılması seçenek olarak değerlendirilebilir.
- Raporda öncelik isteyin. Rapor her bulgu için yeri, fotoğrafı, ölçülen sıcaklık farkını ve önerilen aciliyeti göstermelidir. Uluslararası bakım standartlarında sıcaklık farkına göre aciliyet kademeleri kullanılır; raporu hazırlayan kişiden hangi kriteri kullandığını yazılı belirtmesini isteyin.
| Termal bulgu | Olası neden | Yapılacak |
|---|---|---|
| Tek bir klemens veya pabuç çevresinden belirgin sıcak | Gevşek veya oksitlenmiş bağlantı | Enerji kesilip kilitlendikten sonra bağlantı temizlenir ve sıkılır; tekrar taranır |
| Aynı yükteki fazlardan biri diğerlerinden sıcak | Bağlantı sorunu veya dengesiz yük | Bağlantı kontrolü, yük dağılımının gözden geçirilmesi |
| Sigorta veya şalter gövdesi bütünüyle sıcak | Aşırı yük ya da yıpranmış kontak | Yük ölçülür, gerekirse cihaz değiştirilir |
| Kablo bütün uzunluğu boyunca ısınmış | Kesit yetersiz, aşırı yük | Hat yükü azaltılır veya kesit büyütülür |
| Nötr iletkeni beklenenden sıcak | Dengesiz yük, harmonik etkisi olabilir | Elektrik mühendisince ölçüm ve değerlendirme |
Taramayı yılda bir veya iki kez, örneğin kış ısıtma yükü ve yaz soğutma yükü öncesinde yapmak, mevsimsel yük artışlarını yakalar. Onarımdan sonra aynı noktanın tekrar taranması, işin gerçekten çözüldüğünü gösterir.
Yasal çerçeve ve yıllık plan
Elektrik yangınlarını önleme çalışmasını yıllık bir plana bağlayın:
| Sıklık | İş | Kim yapar? |
|---|---|---|
| Günlük ve haftalık | Pano önü, koku, ısınma, uzatma kablosu gözlemi | Bölüm sorumlusu, çalışanlar |
| Aylık | Kaçak akım rölesi test düğmesi (imalatçı talimatına göre), saha turu | Elektrik sorumlusu, iş güvenliği uzmanı |
| Yılda bir veya iki | Yük altında termal tarama | Yetkin termografi uygulayıcısı |
| En geç yılda bir | Elektrik iç tesisatı, topraklama, paratoner periyodik kontrolü | EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi |
| Her değişiklikte | Yeni makine, ek yük, bölüm taşıma öncesi değerlendirme | Elektrik sorumlusu, proje müellifi |
Periyodik kontrolü yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir ve işyerinin büyüklüğü ile tehlike sınıfına göre artırılır; tutarları İSG idari para cezaları aracında görebilirsiniz. Raporlardaki uygunsuzlukların nasıl okunacağı için periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımıza, kontrol tarihlerini takvime almak için İSG takvimi aracına bakabilirsiniz.
Elektrik yangınına müdahale: çalışana ne öğretilmeli?
Önleme ne kadar iyi olursa olsun, çalışanların bir elektrik yangınında ilk dakikada ne yapacağını bilmesi gerekir:
- Alarmı verin. Yangını gören kişi önce haber verir.
- Enerjiyi kesin. Güvenle ulaşılabiliyorsa ilgili sigorta veya ana şalter kapatılır. Acil durum planında elektrik kesme noktaları gösterilir.
- Doğru söndürücüyü seçin. Gerilim altındaki ekipmana su veya köpükle müdahale edilmez; karbondioksitli veya kuru kimyevi tozlu söndürücü kullanılır.
- Büyüyen yangından uzaklaşın. Duman yoğunlaşıyorsa müdahale bırakılır, tahliye başlatılır.
Söndürücü seçimi için yangın söndürücü türleri yazımıza bakın. Bunlar okunarak değil, uygulamayla öğrenilir. SİSTEMER Yangın Eğitim Merkezi’nde teorik ve uygulamalı yangın eğitimi veriyoruz; çalışanlar söndürücüyü kontrollü bir yangın üzerinde kullanmayı dener. Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde elektrik tesisatı, topraklama ve diğer ekipmanların yıllık kontrollerini periyodik kontrol hizmetimizle planlıyor, rapordaki uygunsuzlukların kapanışını takip ediyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Termal kamera taraması yasal olarak zorunlu mu?
Hayır. Mevzuat elektrik iç tesisatının ve topraklamanın en geç yılda bir periyodik kontrolünü ister; termal tarama bu kontrolün yerine geçmez. Ancak gevşek bağlantı gibi zamanla gelişen ısınmaları erken yakaladığı için bakım programına eklenmesi önerilir.
Uzatma kablosu kullanmak yasak mı?
Uzatma kablosunun kendisi yasak değildir; geçici ve kontrollü kullanımda bir araçtır. Kalıcı hâle gelen, zincirlenen, yüksek güçlü cihazları besleyen veya ezilen kablolar yangın riski oluşturur ve sabit tesisatla değiştirilmelidir.
Sık atan sigortayı daha büyüğüyle değiştirebilir miyiz?
Hayır. Sigorta, kabloyu aşırı ısınmaya karşı korumak için kesitine göre seçilir. Değeri büyütmek, kablonun sigorta atmadan ısınmasına yol açar. Önce atmanın nedeni bulunmalı, gerekirse hat ve pano projelendirilmelidir.
Elektrik panosundaki yangına su ile müdahale edilir mi?
Hayır. Gerilim altındaki ekipmana su veya köpükle müdahale, müdahale eden kişiyi elektrik çarpması riskine sokar. Önce enerji kesilir; karbondioksitli veya kuru kimyevi tozlu söndürücü kullanılır.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.