Kısaca
İndüksiyon ocakları, punta ve ark kaynağı, yüksek akım taşıyan baralar ve trafo merkezleri güçlü manyetik alan oluşturabilir. Türkiye’de çalışanların elektromanyetik alan maruziyetine özgü ayrı bir İSG yönetmeliği yoktur; risk, 6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında, Bakanlığın 2020 ve 2021 tarihli rehberlerinden yararlanılarak değerlendirilir. Alan mesafeyle hızla azaldığı için bölgeleme ve erişim kısıtlaması en etkili önlemdir; kalp pili gibi aktif implantı olan çalışanlar ise ayrı değerlendirme gerektirir.
Elektromanyetik alan maruziyeti nedir?
Elektrik akımı taşıyan her iletken çevresinde bir elektromanyetik alan oluşturur. Ofisteki bilgisayar ya da depodaki aydınlatmanın alanı çok zayıftır ve bir risk oluşturmaz. Ancak bir metal fabrikasındaki indüksiyon ocağı, kaynak hattındaki punta tabancası ya da yüksek akım taşıyan baralar, yakınında duran kişinin vücudunda etki yaratabilecek kadar güçlü alan üretebilir. Elektromanyetik alan maruziyeti bu tür kaynakların çevresinde çalışmanın değerlendirilmesidir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İSG Genel Müdürlüğünün elektromanyetik alan rehberi etkileri iki gruba ayırır:
- Doğrudan etkiler: Statik manyetik alanlarda baş dönmesi ve bulantı; düşük frekanslı alanlarda sinir, kas ve duyu organlarının uyarılması (karıncalanma gibi); yüksek frekanslarda dokuların ısınması.
- Dolaylı etkiler: Alanın kişide değil bir nesnede yarattığı etkiler; örneğin kalp pili gibi tıbbi implantlarla etkileşim, metal parçaların ısınması veya çekilmesi.
Rehber iki önemli noktanın altını çizer: Alan gücü kaynaktan uzaklaştıkça hızla azalır ve çoğu alan elektrikle üretildiği için ekipman kapatıldığında ortadan kalkar. Bu yüzden riskin büyük kısmı mesafe ve erişim düzenlemesiyle kontrol edilir.
Elektromanyetik alan yönetmeliği var mı?
Bu, en sık sorulan sorudur ve cevabı açık olmalıdır: Türkiye’de çalışanların elektromanyetik alan maruziyetine özgü ayrı bir İSG yönetmeliği yoktur. Avrupa Birliği’nin bu konudaki 2013/35/AB sayılı Direktifi, Bakanlığın 2020 tarihli rehberinde de belirtildiği üzere iç hukuka aktarılmamıştır. Elektronik haberleşme cihazlarına ilişkin mevzuattaki maruziyet limitleri ise baz istasyonu gibi kaynaklara ve halkın maruziyetine yöneliktir; işyerindeki indüksiyon ocağı veya trafo için doğrudan bir ölçüt sunmaz.
Yönetmelik olmaması, yükümlülük olmadığı anlamına gelmez. 6331 sayılı Kanun md. 4 ve 10 gereği işveren işyerindeki bütün riskleri değerlendirir; md. 10/1-ç ise engelli ve gebe çalışanlar gibi özel politika gerektiren grupların durumunun dikkate alınmasını ister. Değerlendirmede, Bakanlığın Avrupa Komisyonu iyi uygulama rehberleri esas alınarak hazırlanan iki yayınından yararlanılabilir: genel önlemler rehberi (2020) ve vaka çalışmalarını içeren sektörler ve iş süreçleri rehberi (2021). Rehberler bağlayıcı değildir, ama direktifteki eylem değerleri ve maruziyet sınır değerleri yaklaşımını açıklar: Eylem değerlerine uyulduğunda sınır değerlere de uyulduğu kabul edilir; sağlık etkili sınır değerler ise hiçbir koşulda aşılmamalıdır.
İndüksiyon ocağı EMF: ısıtma, sertleştirme ve eritme
İndüksiyonla ısıtma, metal parçayı bir bobinin içinden geçen yüksek akımla ısıtır; bu da bobinin çevresinde güçlü bir manyetik alan demektir. Ergitme ocakları, sertleştirme tezgâhları, kalıp ısıtma üniteleri ve oto tamircilerinde sıkışmış cıvatayı çözmek için kullanılan el tipi ısıtıcılar bu gruptadır.
Bakanlığın 2021 rehberindeki küçük bir alaşım üretim tesisi örneğinde, ölçüm ve modelleme sonrası şu önlemler alınmıştır:
- Eylem değerlerinin aşılabileceği alan, ocağın çevresinde zemine boyayla işaretlenmiş ve çalışanlar ocak çalışırken bu alana girmemeleri konusunda bilgilendirilmiştir.
- Ocağın yakınına “güçlü manyetik alan” uyarısı ve yasak işaretleri asılmıştır.
- Vücuda yerleşik tıbbi cihazı olan kişilerin çalışma alanına girmesi önlenmiş, erişim noktalarına “tıbbi implant yok” piktogramı konmuştur.
Aynı örnek, küçük ocakların büyüklere göre daha riskli olabileceğini de gösterir: Küçük ekipmanın bobinine çok daha yakın durulabilir. El tipi indüksiyon ısıtıcılarda bobin vücuttan uzak tutulur, kablolar gövdeye sarılmaz ve ısıtıcı kullanılmadığında kapatılır.
Kaynakta elektromanyetik alan: punta ve ark kaynağı
Punta (nokta) kaynağı makineleri ve ark kaynağı yüksek akımla çalışır. Ark kaynağında alanın en büyük kaynağı kaynak kablolarıdır. Bakanlık rehberi kablo düzeni için açık bir iyi uygulama tarif eder:
- Kablo çalışanın vücudundan uzak tutulur.
- Besleme ve geri dönüş kabloları mümkün olduğunca birlikte yönlendirilir; böylece alanlar birbirini kısmen söndürür.
- Kablonun ağırlığı omuzla taşınmaz, boyna dolanmaz; bu alışkanlık kabloyu baş ve gövdeye yaklaştırarak maruziyeti artırır.
Punta tabancalarında ise tabancanın ve besleme kablosunun gövdeye dayanmaması, mümkünse askı ve dengeleyici kullanılması önerilir. Kaynakçının diğer riskleri için kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımıza bakabilirsiniz.
Trafo yanında çalışma: trafo merkezi, pano ve baralar
Trafo merkezleri, ana dağıtım panoları, yüksek akım taşıyan baralar ve endüstriyel elektroliz hatları da manyetik alan kaynağıdır. Bakanlık rehberinin ekipman tablosu, 100 amperin üzerinde akım taşıyan kablo, şalt ve transformatör devrelerini, endüstriyel elektrolizi ve indüksiyonla ısıtmayı ayrıca değerlendirilmesi gerekebilecek kaynaklar arasında sayar.
Trafo yanında çalışmada elektromanyetik alan riski, elektrik çarpması riskinin gölgesinde kalmamalıdır, ama onun yerine de geçmemelidir. Trafo odasına erişim zaten yetkili kişilerle sınırlıdır; bu kısıtlama, implantı olan çalışanlar için de doğal bir koruma sağlar. Elektroliz ve kaplama hatlarındaki baraların yanında sürekli çalışılan noktalar ise ayrıca değerlendirilir; bu hatların diğer riskleri için galvaniz ve elektrolitik kaplama yazımıza bakabilirsiniz.
| Kaynak | Başlıca risk | Tüm çalışanlar için önlem | Aktif implantı olan çalışan için |
|---|---|---|---|
| İndüksiyon ocağı ve ısıtıcı | Bobin yakınında güçlü manyetik alan | Zemin işaretlemesi, mesafe, uyarı levhası | Çalışma alanına erişim kısıtlanır; bireysel değerlendirme |
| Punta kaynağı | Tabanca ve kablo çevresinde alan | Tabancayı gövdeden uzak tutma, askı | Bireysel değerlendirme; gerekirse başka iş |
| Ark kaynağı | Kablo çevresinde alan | Kabloları birlikte ve gövdeden uzak yönlendirme | Bireysel değerlendirme |
| Trafo, şalt, yüksek akımlı baralar | Manyetik alan, elektrik çarpması | Yetkisiz erişimin önlenmesi | Erişim noktasında uyarı; giriş öncesi değerlendirme |
| Endüstriyel elektroliz | Bara çevresinde alan | Sürekli çalışma noktalarının değerlendirilmesi | Bireysel değerlendirme |
Kalp pili işyeri: tıbbi implantı olan çalışanlar
Aktif implantlar (kalp pili, implante defibrilatör, nörostimülatör, işitme implantı) güçlü bir alanda yanlış çalışabilir. Rehbere göre gebe çalışanlar ve metal protez gibi pasif implantı olanlar da bazı durumlarda risk altındadır. Bu çalışanlar için genel önlemlere ek olarak:
- Bildirim: Çalışanlardan, implantları varsa bunu işyeri hekimine bildirmeleri istenir. Bilgi sağlık verisidir; yalnız hekimde kalır, amire yalnızca “bu bölgeye girmemeli” şeklinde bir kısıtlama iletilir. Ayrıntılar için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakın.
- Bireysel değerlendirme: İşyeri hekimi; implantın türünü, tedavi eden hekimin ve imalatçının önerilerini ve çalışanın yaklaşacağı kaynakları birlikte değerlendirir. Kronik hastalığı olan çalışanlara yaklaşım için kronik hastalığı olan çalışan yazımızı okuyabilirsiniz.
- Erişim ve işaret: Riskli bölgelerin girişlerine aktif implantı olanlar için yasak işareti konur. Bu işaret ziyaretçi ve yükleniciler için de geçerlidir.
- Yeni ekipman: Yeni bir indüksiyon ünitesi ya da kaynak hattı kurulduğunda değerlendirme yenilenir.
Risk değerlendirmesinde elektromanyetik alan: adım adım
- Güçlü alan üretebilecek ekipmanların envanterini çıkarın: indüksiyon, kaynak, elektroliz, yüksek akımlı devreler, manyetik parçacık muayenesi ve mıknatıslama ekipmanları.
- Her ekipman için üreticinin kullanım kılavuzundaki elektromanyetik alan ve implant uyarılarını toplayın.
- Çalışanların ekipmana ne kadar yaklaştığını ve ne kadar süre kaldığını sahada gözleyin.
- Gerekirse ölçüm yaptırın ve eylem değerlerinin aşılabileceği bölgeleri belirleyin.
- Bölgeleri işaretleyin, erişimi düzenleyin, çalışanları ve implantı olabilecek ziyaretçileri bilgilendirin.
- Yeni ekipman veya yerleşim değişikliğinde değerlendirmeyi yenileyin; bkz. değişiklik yönetimi ve risk revizyonu.
Bursa ve çevre illerdeki metal işleme, döküm ve otomotiv yan sanayi tesislerinde elektromanyetik alan kaynaklarını risk değerlendirmesi kapsamında ayrı bir başlık olarak ele alıyoruz. Sektöre özgü diğer riskler için metal ve makine sektörü sayfamıza, değerlendirme ve ölçüm tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Türkiye’de elektromanyetik alan yönetmeliği var mı?
Çalışanların elektromanyetik alan maruziyetine özgü ayrı bir İSG yönetmeliği yoktur; 2013/35/AB Direktifi iç hukuka aktarılmamıştır. Risk, 6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında değerlendirilir; Bakanlığın 2020 ve 2021 rehberleri yol gösterir.
Kalp pili olan çalışan indüksiyon ocağının yanında çalışabilir mi?
Bu, işyeri hekiminin bireysel değerlendirmesine bağlıdır. Rehberlerdeki örneklerde indüksiyon ocağı çevresindeki çalışma alanlarına aktif implantı olan kişilerin girişi önlenmiştir; karar, implantın türü ve imalatçı önerileriyle birlikte verilir.
Trafo yanında çalışmak sağlığa zararlı mı?
Alan mesafeyle hızla azalır ve trafo odalarına erişim zaten kısıtlıdır. Sürekli çalışılan noktalar ve implantı olan çalışanlar için değerlendirme yapılır; gerekiyorsa ölçümle riskli bölge belirlenip işaretlenir.
Elektromanyetik alan ölçümü zorunlu mu?
Her işyerinde zorunlu değildir. Risk değerlendirmesi, üretici bilgisi ve rehber tabloları yeterli değilse ya da implantı olan bir çalışan riskli bölgeye yaklaşacaksa ölçüm gerekir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.