Kısaca
Diyabet, epilepsi veya kalp hastalığı tek başına “işe uygun değil” kararı için gerekçe değildir. İşe uygunluk; hastalığın ne kadar kontrol altında olduğuna, işin hangi görevleri içerdiğine ve alınabilecek önlemlere bakılarak kişiye özel değerlendirilir. İşveren tanıyı değil, işyeri hekiminin uygunluk sonucunu ve gereken uyarlamaları bilir; sağlık bilgisi gizli kalır. Acil durum hazırlığı ise çalışanın onayıyla, önceden yapılır.
Kronik hastalığı olan çalışan için doğru soru
Bir aday işe giriş muayenesinde diyabet kullandığını, bir başkası yıllardır epilepsi ilacı aldığını söylediğinde işyerlerinde sık duyulan ilk tepki “bu kişi çalışabilir mi?” sorusudur. Oysa kronik hastalığı olan çalışan için doğru soru farklıdır: Bu iş, bu kişi için, hangi önlemlerle güvenli hâle gelir? Kronik hastalığı olan pek çok kişi, uygun düzenlemelerle aynı işi güvenle yapar. Sorun, kararın tanıya bakılarak verilmesi ve işin gerçek görevlerinin incelenmemesidir.
6331 sayılı Kanun md. 4, işverenin çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğu gözetmesini ister. Md. 15 ise işe girişte, iş değişikliğinde, talep hâlinde sağlık nedeniyle tekrarlanan uzaklaşmalardan sonra işe dönüşte ve periyodik olarak muayene yapılmasını öngörür. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacak kişi, işe uygun olduğunu gösteren rapor olmadan işe başlatılamaz. Muayenenin genel çerçevesi için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakabilirsiniz.
İşe uygunluk değerlendirmesi kronik hastalıkta nasıl yapılır?
İşe uygunluk kronik hastalık söz konusu olduğunda tek bir muayeneyle değil, işin ve kişinin birlikte incelendiği bir süreçle verilir.
- İşin gerçek görevlerini çıkarın. Risk değerlendirmesinden yararlanarak işin içinde yüksekte çalışma, forklift veya araç kullanma, hareketli makine yakınında çalışma, tek başına çalışma, gece postası, sıcak ortam ve ağır fiziksel efor olup olmadığını yazın.
- Hekim muayenesi ve öykü. İşyeri hekimi hastalığın seyrini, son dönemdeki ataklarını, kullanılan ilaçları ve bunların dikkat veya bilinç üzerindeki olası etkilerini değerlendirir.
- Tedavi eden hekimin görüşü. Gerekirse çalışanın onayıyla, onu takip eden uzman hekimden güncel durum hakkında bilgi istenir.
- Karar. Sonuç dört biçimde olabilir: uygun; belirli önlemlerle uygun; geçici olarak uygun değil; bu göreve uygun değil ama başka bir göreve uygun.
- Uyarlama ve izleme. Önlemler yazılı hâle getirilir ve bir sonraki değerlendirme tarihi belirlenir.
Raporlara itiraz yolu da açıktır: Kanun’a göre itirazlar Sağlık Bakanlığınca belirlenen hakem hastanelere yapılır ve verilen kararlar kesindir. İşe giriş raporunun kimden alınacağı için işe giriş sağlık raporu nereden alınır yazımıza bakabilirsiniz.
Diyabetli çalışan: hipoglisemi riskini yönetmek
Diyabetli çalışan açısından iş güvenliğini en çok ilgilendiren durum, kan şekerinin aniden düşmesidir (hipoglisemi). Terleme, titreme, dalgınlık, bulanık görme ve davranış değişikliğiyle başlayabilir; tedavi edilmezse bilinç bulanıklığına ilerleyebilir. Risk, kullanılan tedaviye, öğün düzenine ve fiziksel efora göre kişiden kişiye değişir; bu yüzden değerlendirmeyi işyeri hekimi kişiye özel yapar.
İşyerinde yapılabilecek uyarlamalar çoğu zaman basittir:
- Öğün ve mola saatlerini öngörülebilir tutmak; vardiya değişimlerinde öğün atlanmasını önlemek,
- Kan şekeri ölçümü ve insülin uygulaması için temiz ve mahremiyeti korunan bir alan sağlamak,
- Kullanılmış iğne ve kalem uçları için uygun bir atık kutusu bulundurmak,
- Çalışanın yanında hızlı şeker kaynağı taşımasına izin vermek; gıda yasağı olan alanlarda bunun için düzenleme yapmak,
- Ayak sağlığı için uygun iş ayakkabısını birlikte seçmek,
- Yüksekte çalışma veya araç kullanma gibi görevlerde, hekimin değerlendirmesine göre ek önlem veya görev düzenlemesi yapmak.
Epilepsi ve iş güvenliği
Epilepsi ve iş güvenliği konusunda belirleyici olan, nöbetlerin ne kadar kontrol altında olduğu ve nöbetin hangi görev sırasında ciddi sonuç doğurabileceğidir. Uzun süredir nöbet geçirmeyen bir çalışan ile nöbetleri henüz kontrol altına alınamamış bir çalışan için aynı karar verilmez.
İşyeri hekiminin özellikle üzerinde duracağı görevler şunlardır: yüksekte ve korumasız kenarlarda çalışma, araç ve forklift kullanma, koruyucusu olmayan hareketli makine yakınında çalışma, su veya derin hazne yakınında çalışma ve tek başına çalışma. Uykusuzluk bazı kişilerde nöbet eşiğini düşürebildiği için vardiya düzeni de değerlendirmeye girer; vardiya ve uyku ilişkisi için vardiya sistemi ve yorgunluk yönetimi yazımıza bakabilirsiniz.
Burada sık gözden kaçan bir nokta vardır: makinelerde koruyucu bulunması, kenarlarda korkuluk olması gibi toplu önlemler herkes için zaten zorunludur. Toplu korunması iyi olan bir işyerinde, epilepsisi olan bir çalışan için gereken ek uyarlama çoğu zaman azdır.
Nöbet anında ilkyardımcıların bilmesi gerekenler: çalışanı yaralanabileceği nesnelerden uzaklaştırın, başının altına yumuşak bir şey koyun, hareketlerini zorla kısıtlamayın ve ağzına bir şey sokmayın. Nöbet bitince yan yatırın, yanında kalın ve bilinci tam açılana kadar yalnız bırakmayın. Nöbet uzarsa, tekrarlarsa, çalışan yaralandıysa veya bilinci açılmıyorsa 112’yi arayın.
Kalp hastası çalışan
Kalp hastası çalışan için değerlendirme, hastalığın türüne ve kişinin efor kapasitesine göre yapılır. İşyeri hekiminin bakacağı başlıklar; ağır fiziksel iş ve yük kaldırma, sıcak ortamda çalışma, yüksek tempo ve iş stresi, gece postası ve uzun mesailerdir. Kalp pili veya implante defibrilatörü olan çalışanlarda, güçlü elektromanyetik alan oluşturan ekipmanların (örneğin indüksiyonla ısıtma veya bazı kaynak işlemleri) yakınında çalışma, cihazın üretici önerileri ve tedavi eden hekimin görüşüyle değerlendirilir.
| Durum | Dikkat gerektiren görevler | Olası uyarlamalar | Acil durum hazırlığı |
|---|---|---|---|
| Diyabet | Yüksekte çalışma, araç kullanma, öğün düzenini bozan vardiyalar | Düzenli mola ve öğün, ölçüm alanı, uygun iş ayakkabısı | Hızlı şeker kaynağı, belirtileri tanıyan ilkyardımcı |
| Epilepsi | Yüksekte çalışma, araç kullanma, korumasız makine, tek başına çalışma | Görev düzenlemesi, vardiya planı, yalnız çalışmanın önlenmesi | Nöbet ilkyardımını bilen ekip arkadaşları |
| Kalp hastalığı | Ağır fiziksel iş, sıcak ortam, yüksek tempo | Efor ve tempo düzenlemesi, yük kaldırmada yardımcı ekipman | İlkyardımcılar, 112 bildirimi, varsa otomatik eksternal defibrilatör |
Tablo genel bir çerçevedir; her çalışan için kararı işyeri hekimi verir.
Ayrımcılık yapmadan görev uyarlaması
6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu md. 3, sağlık durumu ve engellilik temelinde ayrımcılığı yasaklar; md. 6 ise işverenin iş başvurusundan iş ilişkisinin sona ermesine kadar her aşamada ayrımcılık yapamayacağını düzenler. Bu, iş güvenliği önlemi almayı engellemez; ama önlemin tanıya değil, işin somut gereklerine ve kişinin bireysel durumuna dayanmasını gerektirir.
Uygulamada şu ayrımı gözetin:
- Yanlış: “Epilepsi var, üretimde çalıştırmayalım.”
- Doğru: “Bu kişi, korumalı makinelerde ve zemin seviyesinde güvenle çalışabilir; forklift kullanmayacak ve tek başına gece kontrol turuna çıkmayacak.”
Kalıcı bir sağlık durumu engellilik boyutuna ulaşıyorsa, iş yeri ve ekipman uyarlamaları için engelli çalışanlar ve iş uyarlaması yazımız da yol gösterir.
Acil durum hazırlığı: önceden ve onayla
Kronik hastalığı olan bir çalışanın işyerinde ataka girmesi, hazırlıksız bir ekip için panik demektir. Hazırlık, çalışanın onayıyla ve yalnızca gerektiği kadar bilgi paylaşılarak yapılır:
- Kişiye özel acil durum notu: Belirtiler, yapılacaklar, aranacak kişi. Çalışanla birlikte hazırlanır; kimlerin göreceği onunla kararlaştırılır.
- İlkyardımcılar: Bölümdeki ilkyardımcıların hipoglisemi, nöbet ve göğüs ağrısı gibi durumlarda ne yapacaklarını bilmesi sağlanır.
- Malzeme: İlkyardım dolabının içeriği gözden geçirilir; içerik için ilkyardım dolabı malzemeleri yazımıza bakabilirsiniz.
- Yalnız çalışma: Riskli bir atak ihtimali olan görevlerde yalnız çalışma önlenir veya düzenli iletişim kurulur.
- Gözden geçirme: Tedavi değiştiğinde, uzun bir hastalık izninden dönüldüğünde veya bir atak yaşandığında değerlendirme yenilenir. Dönüş muayenesi için işe dönüş muayenesi yazımıza bakın.
Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde işyeri hekimliği ve sağlık gözetimi hizmetlerimizde bu değerlendirmeyi işin görevleriyle birlikte yapar, işverene yalnızca uygunluk sonucunu ve önlemleri bildiririz. Tetkik gereken durumlarda yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Periyodik muayene tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Diyabeti olan biri tehlikeli sınıftaki bir işte çalışabilir mi?
Çalışabilir. Karar tanıya göre değil; hastalığın kontrol düzeyine, kullanılan tedaviye ve işin görevlerine göre işyeri hekimince verilir. Çoğu durumda düzenli mola, öğün planı ve bazı görevlerde ek önlemle güvenli çalışma mümkündür.
Epilepsisi olan çalışan forklift kullanabilir mi?
Bu karar nöbetlerin kontrol düzeyine ve hekimin değerlendirmesine bağlıdır. Nöbet riski devam ediyorsa forklift ve araç kullanma, yüksekte çalışma ve tek başına çalışma gibi görevler genellikle başka görevlerle değiştirilir.
İşveren çalışanın hastalığını öğrenebilir mi?
Kural olarak tanıyı değil, işyeri hekiminin işe uygunluk sonucunu ve alınması gereken önlemleri öğrenir. Sağlık bilgileri gizlidir ve özel nitelikli kişisel veridir. Acil durum hazırlığı için paylaşılacak bilgi, çalışanın onayıyla sınırlı tutulur.
Kronik hastalığı olan çalışan daha sık muayene edilmeli mi?
Mevzuattaki periyodik muayene aralıkları en geç sürelerdir; işyeri hekimi riske göre aralığı kısaltabilir. Tedavi değiştiğinde, bir atak yaşandığında veya uzun bir izinden dönüldüğünde değerlendirmenin yenilenmesi uygundur.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.